Khóa học LTĐH môn Hóa –Cô Hà
Cấu tạo nguyên tử và định luật tuần hoàn

Hocmai.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt
Tổng đài tư vấn: 1900 58-58-12
- Trang | 1 -

CẤU TẠO NGUYÊN TỬ VÀ ĐỊNH LUẬT TUẦN HOÀN
TÀI LIỆU BÀI GIẢNG

A.CẤU TẠO NGUYÊN TỬ
I. Thành phần cấu tạo nguyên tử
1. Nguyên tử gồm hạt hân mang dienẹ tích dương nằm ở tâm nguyên tử, có kích thước rất nhỏ so với kích
thước của nguyên tử. Các electron chuyển động toạ ra lớp vỏ nguyên tử.
Hạt nhân gồm các hạt proton và nơtron.
Như vậy nguyên tử được cấu tạo bởi các hạt cơ bản là: electron và nơtron.
2. Đặc điểm về điện tích và khối lượng của hạt proton, electron, nơtron:
Hạt nơtron không mang điện tích, hạt electron mang điện tích âm (-1), hạt proton mang điện tích dương (+1).
Khối lượng của hạt proton và nơtron xấp xỉ nhau và gần bằng 1u (đvC), khối lượng của hạt electron không đáng kể
so với hạt p, n. Như vậy, khối lượng của nguyên tử tập trung phần lớn ở hạt nhân nguyên tử, khối lượng của các hạt
electron không đáng kể (hạt nhân là hạt có khối lượng riêng rất lớn).
3. Số khối hạt nhân nguyên tử, ký hiệu là A bằng tổn số proton (Z) và nơtron (N).
4. Quan hệ giữa số khối, số proton, số electron và số nơtron trong một nguyên tử.
Số proton = số electron = số hiệu nguyên tử = số điện tích hạt nhân = số thứ tự của nguyên tố (Z).
A = Z + N.
Trong nguyên tử các nguyên tố (Z: từ 1 đến 82) :1,5 > N/Z ≥ 1 (trừ đồng vị
1
1
H
).
5. Đồng vị. Biể thức tính nguyên tử khối trung bình.

gần bằng nhau. Những electron ở lớp bên trong liên kết với hạt nhận bền chặt hơn ở lớp bên ngoài. Do đó năng
lượng của electron ở lớp trong thấp hơn ở lớp ngoài. Vì vậy năng lượng của electron chủ yếu phụ thuộc vào số thứ tự
của lớp. Thứ tự các lớp electron được ghi bằng số nguyên tử n = 1, 2, 3, …. 7 ứng với tên lớp K, L, M, … Q.
b. Mỗi lớp electron phân chia thành các lớp, được ký hiệu bằng các chữ cái viết thường: s, p, d, f. Các
electron trên cùng một phân lớp có năng lượng bằng nhau. Số phân lớp trên mỗi lớp bằng số thứ tự của lớp đó (lớp
thứ n có n phân lớp). Tuy nhiên, trên tựhc tế với hơn 110 nguyên tố chỉ có electron điền vào 4 phân lớp là s, p, d, f.
Các electron thuộc phân lớp s được gọi là electron s, phân lớp p được gọi là electron p,…
c. Số obitan trong một phân lớp: phân lớp s có 1 AO, phân lớp p có 3 AO, phân lớp d có 5 AO, phân lớp f có
7 AO.
3. Năng lượng các electron và cấu hình electron
a. Trật tự các mực năng lượng AO nguyên tử: 1s2s2p3s3p4s3d4p5s4d5p6s4f5d6p7s5f6d….
b. Sự phân bố các electron trong nguyên tử tuân theo nguyên lí Pauli, nguyên lí vững bền và quy tắc Hund.
Nguyên lí Pauli: trên 1 AO chỉ có thể có nhiều nhất là 2 eletron và 2 electron này chuyển động tự quay khác
chiều nhau.
Nguyên lí vững bền: ở trạng thái cơ bản, trong nguyên tử các electron chiếm lần lượt những AO có mức
năng lượng từ thấp đến cao.
Khóa học LTĐH môn Hóa –Cô Hà
Cấu tạo nguyên tử và định luật tuần hoàn

Hocmai.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt
Tổng đài tư vấn: 1900 58-58-12
- Trang | 2 -

Quy tắc Hund: trong cùng một phân lớp, các electrn sẽ phân bố trên các AO sao cho số electron độc than là
lớn nhất và các electron này phải có chiều tự quay giống nhau.
c. Cấu hình electron nguyên tử biểu diễn sự phân bố electron trên các phân lớp thuộc các lớp khắc nhau.
B. BẢNG TUẦN HOÀN VÀ ĐỊNH LUẬT TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HOÁ HỌC.
I. Bảng tuần hoàn
1. Nguyên tắc sắp xếp các nguyên tố trong bảng tuần hoàn:
Các nguyên tố được sắp xếp theo chiều tăng dần của diện tích

2
np
3
ns
2
np
4
ns
2
np
5
ns
2
np
6

Như vậy ta thấy electron cuối cùng của nguyên tử các nguyên tố nhóm A là electron s hoặc p. Các nguyên tố
nhóm A đều là các nguyên tố họ s và họ p. Các nguyên tố nhóm IA và IIA là các nguyên tố họ s, các nguyên tố từ
nhóm IIA đến VIIIA là các nguyên tố họ p.

2.Cấu hình electron của nguyên tử các nguyên tố nhóm B
IIIB IVB VB VIB VIIB VIIIB IB IIB
(n-1)d
1
ns
2
(n-1)d
2
ns
2

a.Tính kim loại là tính chất của nguyên tố mà nguyên tử của nó dễ mất electron để trở thành ion dương. Nguyên tử
càng dễ mất electron tính kim loại của nguyên tố càng mạnh.
Tính phi kim là tính chất của nguyên tố mà nguyên tử của nó dễ thu electron để trở thành ion âm. Nguyên tử càng dễ
thu electron tính phi kim càng mạnh.
b.Trong một chu kì theo chiều tăng dần của điện tích hạt nhân, tính kim loại giảm dần, đồng thời tính phi kim mạnh
dần.
Trong một nhóm A, theo chiều tăng của điện tích hạt nhân, tính kim loại của nguyên tố mạnh dần, đồng thời tính phi
kim yếu dần.
2.Độ âm điện
a.Độ âm điện của một nguyên tử đặc trưng cho khả năng hút electron của nguyên tử đó khi hình thành liên kết hoá
học.
b.Trong chu kì, khi đi từ trái sang phải theo chiều tăng của điện tích hạt nhân, giá trị độ âm điện của các nguyên tố
nói chung tăng dần.
Trong một nhóm A, từ trên xuống theo chiều điện tích hạt nhân tăng dần, giá trị độ âm điện của các nguyên tử nói
chung giảm dần.
3.Hoá trị của các nguyên tố
Hoá trị cao nhất của các nguyên tố trong hợp chất với oxi bằng số thứ tự của nhôm.
Các phi kim tạo hợp chất khí với hidro.
Đối với các phi kim: tổng hoá trị cao nhất trong hợp chất với oxi và hoá trị trong hợp chất với hidro bằng 8.
4.Oxi và hidroxit của các nguyên tố
a.Trong chu kì, đi từ trái sang phải, tính bazơ của các oxit và hidroxit giảm dần, đồng thời tính axit tăng dần.
b.Trong nhóm A, đi từ trên xuống dưới, tính bazơ của các oxit và hidroxit tăng dần, đồng thời tính axit giảm dần.
Khóa học LTĐH môn Hóa –Cô Hà
Cấu tạo nguyên tử và định luật tuần hoàn

Hocmai.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt
Tổng đài tư vấn: 1900 58-58-12
- Trang | 3 -

IV. Quan hệ giữa vị trí, cấu tạonguyên tử và tính chất của các nguyên tố

khí hiếm.
Với các nguyên tử kim loại nhóm B, thì thường nhường số electron lớp ngoài cùng (ns) và với một số
electron của phân lớp (n-1)d.
Các nguyên tử kim loại thường chỉ tạo ra ion dương với điện tích lớn nhất là 3
+
.
3. Khi nguyên tử nhận electron thì trở thành ion âm (anion).
Các nguyên tử phi kim thường dễ nhận electron để đạt được cấu hình tương tự các khí hiếm. Các phi kim
càng mạnh càng dễ nhận electron.
III. CÁC KIỂU LIÊN KẾT HÓA HỌC THƯỜNG GẶP
Liên kết ion.
Liên kết cộng hoá trị
Liên kết kim loại.
1. Liên kết ion
Liên kết ion được hình thành nhờ lực hút tĩnh điện giữa các ion trái dấu.
Liên kết ion thường được hình thành giữa các nguyên tử kim loại mạnh và phi kim mạnh (giữa các kim loại
nhóm IA, IIA và các halogen).
Hợp chất được hình thành theo kiểu liên kết ion được gọi là hợp chất ion.
2. Liên kết cộng hoá trị
Liên kết cộng hoá trị là liên kết hình thành giữa các nguyên tử bằng các electron dùng chung.
Người ta phân biệt liên kết cộng hoá trị không phân cực, liên kết cộng hoá trị phân cực, liên kết cho nhận.
Hợp chất được hình thành theo kiểu liên kết cộng hoá trị gọi là hợp chất cộng hoá trị.
3. Liên kết kim loại.
Liên kết kim loại được hình thành nhờ lực hút giữa electron tự do và ion dương kim loại. Liên kết cho nhận.
Liên kết kim loại chỉ xuất hiện trong tinh thể kim loại.
4. So sánh giữa liên kết kim loại và liên kết ion:
Đều được hình thành nhờ lực hút tĩnh điện.
Trong liên kết kim loại lực hút giữa electron tự do và ion dương, còn trong liên kết ion là lực hút giữa các
ion trái dấu.
5. So sánh giữa liên kết kim loại và liên kết cộng hoá trị:

liên kết π; liên kết ba gồm 1 liên kết σ và 2 liên kết π.
IV. TINH THỂ
1. Tinh thể gồm các tiểu phân (nguyên tử, phân tử, ion) được sắp xếp một cách đều đặn theo một trật tự nhất định
trong không gian tạo thành mạng tinh thể.
2. Có 4 kiểu mạng tinh thể: tinh thể nguyên tử; tinh thể phân tử; tinh thể ion; tinh thể kim loại.
a. Các tiểu phân trong tinh thể ion là các ion dương và âm, chúng liên kết với nhau bằng liên kết ion. Đây là
liên kết bền nên các tinh thể ion thường khá cứng, nhiệt độ nóng chảy cao. Thường tan nhiều trong nước, khi tan
hoặc khi nóng chảy, chúng có khả năng dẫn điện.
b. Các tiểu phân trong tinh thể nguyên tử là các nguyên tử trung hoà điện, chúng liên kết với nhau bằng liên
kết cộng hoá trị. Đây là liên kết bền, nên các tinh thể nguyên tử khá cứng, nhiệt độ nóng chảy cao(điển hình là tinh
thể kim cương).
c. Các tiểu phân trong tinh thể phân tử là các phân tử trung hoà, chúng liên kết với nhau băng tương tác giữa
các phân tử. Tương tác giữa các phân tử kém bền nên tinh thể phân tử dễ nóng chảy, dễ bay hơi.
d. Các tiêu phân trong tinh thể kim loại là các ion dương kim loại và các electron tự do, chúng hút nhau bằng
lực hút tĩnh điện. Liên kết kim loại là liên kết bền. Các kim loại có nhiệt độ nóng chảy khá cao, có độ cứng khá lớn.
Đặc biệt, các tinh thể kim loại dẫn nhiệt và điện khi ở trạng thái rắn.

Giáo viên: Nguyễn Bích Hà
Nguồn: Hocmai.vn