ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
---------- ∞*∞ ----------
---------- ∞*∞ ----------
PHẠM THỊ HỒNG XIÊM
PHẠM THỊ HỒNG XIÊM
NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN
NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN
Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.34
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
PGS - TS. NGUYỄN HỮU SƠN
THÁI NGUYÊN - 2009
5. Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................... 13
quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
6. Những đóng góp của luận văn................................................................... 14
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sau Đại học và
7. Cấu trúc của luận văn................................................................................ 14
khoa Ngữ văn trƣờng Đại học Thái Nguyên đã nhiệt tình giảng dạy và chỉ bảo
NỘI DUNG
cho tôi trong suốt khoá cao học vừa qua.
Chƣơng 1: Tác giả, tác phẩm và vấn đề thể loại trong tiểu thuyết
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp
đã luôn động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn này.
Việt Lam tiểu sử
1. Tác giả Lê Hoan......................................................................................... 15
2. Tác phẩm Việt Lam tiểu sử........................................................................ 23
2.1. Tên gọi.................................................................................................... 23
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2009
2.2. Vấn đề xác định tác giả Việt Lam tiểu sử............................................... 25
2.1. Con đƣờng từ hiện thực đến các hình tƣợng văn học............................. 40
KẾT LUẬN................................................................................................. 109
2.2. Các nhân vật nguyên mẫu trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử................ 43
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................ 111
2.2.1. Lê Lợi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học....................... 44
2.2.2. Hồ Quý Ly từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học............... 47
2.2.3. Nguyễn Trãi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học............. 51
2.3. Những nét tƣơng đồng và khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt
Lam tiểu sử với các nhân vật trong lịch sử.................................................... 55
2.3.1. Những nét tƣơng đồng giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự tƣơng đồng......... 56
2.3.2. Những nét khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự khác biệt............. 60
Tiểu kết.......................................................................................................... 68
Chƣơng 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam
tiểu sử
3.1. Khái niệm nhân vật và vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết
chƣơng hồi.................................................................................................... 70
3.1.1. Khái niệm nhân vật.............................................................................. 70
3.1.2. Vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết chƣơng hồi.............................. 71
3.2. Giới thuyết chung về nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết
chƣơng hồi...................................................................................................
72
3.2.1. Vai trò của nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết
những thời điểm lịch sử đặc biệt ở thế kỷ XV. Đó là sự nghiệp của đức Lê
Đó là những lý do thôi thúc ngƣời viết tìm hiểu về nghệ thuật thể hiện
Thái Tổ gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, ngƣời lãnh đạo nhân dân ta
nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan.
trƣờng kỳ kháng chiến chống giặc Minh xâm lƣợc. Tƣ tƣởng chủ đạo của
2. Lịch sử vấn đề
cuốn tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử vừa thể hiện đƣợc khát vọng độc lập, tôn
Tác phẩm Việt Lam tiểu sử còn có nhiều ý kiến chƣa thống nhất xung
phò chính thống, đề cao chính nghĩa, vừa khẳng định sức mạnh đoàn kết chiến
quanh vấn đề tác giả, văn bản. Căn cứ vào lời tựa của Việt Lam tiểu sử, những
đấu chống giặc ngoại xâm.
ý kiến đóng góp khoa học của các nhà nghiên cứu, chúng tôi cho rằng đây là
1.2. Sự ra đời của cuốn tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử cùng với những đóng
tác phẩm của nhà văn Lê Hoan. Nhƣ đã nói ở trên, mặc dù Việt Lam tiểu sử là
góp về giá trị nội dung và nghệ thuật đã góp phần làm nên giá trị của văn học
học thành những hình tƣợng nghệ thuật. Các nhân vật trong tác phẩm vừa bảo
lập danh mục và phân loại tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam đã xác định Việt
lƣu những đặc điểm vốn có thật trong lịch sử vừa đƣợc hƣ cấu, sáng tạo thành
Lam tiểu sử là cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối kết cấu chƣơng hồi do Vũ
những nhân vật văn học chứ không đơn thuần là những nhân vật lịch sử.
Xuân Mai biên soạn, Lê Hoan nhuận sắc. Không chỉ khẳng định về mặt thể
Trong con mắt của các nhà nghiên cứu lịch sử thì những nhân vật này là con
loại, tác giả Trần Nghĩa còn tập trung dịch cuốn sách này trên cơ sở tham
ngƣời của lịch sử, còn đối với các nhà nghiên cứu văn học thì đó lại là những
khảo nhiều ý kiến và các bản dịch khác nhau, để giúp bạn đọc có dịp tiếp cận
nhân vật văn học thực sự. Điều gì làm nên những ấn tƣợng ấy nếu nhƣ không
với tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử dƣới dạng hoàn chỉnh và đầy đủ nhất của nó
phải là tài năng và tâm huyết, vốn sống của nhà văn Lê Hoan. Xét một cách
đồng thời mong muốn cho nhiều bạn đọc đƣợc thƣởng thức một cuốn tiểu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
“Theo kiểu chương hồi, cách diễn thuật miêu tả không hợp với nghệ thuật tiểu
có chủ định phân tích cuốn Việt Lam tiểu sử xem giá trị sử học của nó nhƣ thế
thuyết hiện đại, nhưng chủ đề, chủ ý của tác giả thì rõ ràng là rất được chân
nào. Bởi vì, vấn đề này từ lâu giới nghiên cứu đã từng đề cập và xác định tác
trọng. Tác giả muốn tô đậm cho những cử chỉ nghĩa khí, những sự tích anh
phẩm là một cuốn tiểu thuyết có nhiều phần hƣ cấu. Mục đích chính của nhà
hùng. Tư tưởng dân tộc, lòng tự hào, chí bất khuất, niềm tha thiết với vận
nghiên cứu cũng không phải đi tìm xem ai là tác giả của cuốn sách vì muốn
mệnh tổ quốc là điều rõ ràng không thể nào phủ nhận được” [63,38]. Quan
xác định một cách chính xác thì cần phải có nhiều chứng cứ và nhiều thời
điểm này của Chƣơng Thâu góp phần nhấn mạnh, Việt Lam tiểu sử là một tác
gian, vấn đề ở chỗ ngƣời viết còn băn khoăn về ngƣời cho khắc in và công bố
phẩm văn chƣơng thực sự. Dù nghệ thuật chƣa đạt đến đỉnh cao của tiểu
cuốn Việt Lam tiểu sử. Dƣ luận mấy chục năm gần đây vẫn cho Lê Hoan là
thuyết hiện đại nhƣng nội dung rất có giá trị và đáng đƣợc chân trọng vô cùng.
dân nổi lên hai nhân vật là Hoàng Cao Khải và Lê Hoan. Thế nhƣng theo
truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Ngƣời ta cũng không phải dè dặt gì để
Chƣơng Thâu, Hoàng Cao Khải lại là tác giả của một số bài thơ hay và tƣ
xếp Lê Hoan vào hàng ngũ con ngƣời đứng về phía chống lại tổ quốc Việt
tƣởng, nhất là tƣ tƣởng yêu nƣớc thì lại rất rõ ràng, rất đáng đƣợc ghi nhận.
Nam. Tác giả bài viết cũng cho biết rằng hiện nay chƣa thấy một tài liệu lịch
Với Lê Hoan cũng vậy, nhà nghiên cứu cho rằng khi xem tác phẩm Việt Lam
sử và sử gia nào đánh giá nhân vật này một cách chính thức, nhƣng dƣ luận
tiểu sử, chúng ta cũng nên chú ý lời tựa của Lê Hoan khi cho khắc in và công
nhƣ vậy cứ thế truyền đi và cho đến bây giờ thì gần nhƣ đối với Lê Hoan vấn
bố tác phẩm này. Đây là lời tác giả Việt Lam tiểu sử ca ngợi Lê Lợi “... Cần
đề đã đƣợc an bài. Theo PGS. Chƣơng Thâu, chúng ta không có điều kiện và
phải tường tận bản sắc anh hùng của Lê Thái Tổ. Khi thời cơ chưa đến thì
không thể đi ngƣợc lại những định kiến hầu nhƣ khó lay động, nhƣng khi đã
thuận theo đạo trời yên tâm với mệnh, thương kẻ sĩ, yêu dân lành, giả cách
thể có cách thẩm văn và xử lý nhƣ vậy đƣợc. Kết thúc bài viết, tác giả Chƣơng
chăng? Cuốn sách qua 60 hồi đã khái quát được quá trình Lê Thái Tổ dành
Thâu bày tỏ suy nghĩ của mình. Ông cho rằng vấn đề có liên quan đến Lê
lại đất nước. Tôi say sưa đọc đi đọc lại mấy lần, tưởng chừng như thấy hình
Hoan chƣa thể kết luận một cách chính xác nhƣng phải chăng có thể đƣa ra
bóng ngài hiện ra trên trang sách. Bất giác tôi cảm thấy phục lăn phục lóc”
một suy nghĩ để giúp cho sự nghiên cứu, sự bình luận đƣợc “văn hành công
[63,66]. Thông qua lời tựa này, tác giả bài viết cho rằng chắc chắn Lê Hoan
khí hơn”. Ý kiến của Chƣơng Thâu đã lƣu ý ngƣời đọc rằng việc đánh giá
phải là một ngƣời có tâm huyết thì mới có thể nói lời kính phục thành thật và
nhân vật lịch sử của chúng ta không thể cứ theo một định kiến, một thói quen,
chất phát đến nhƣ vậy. Cũng trong bài viết, nhà nghiên cứu còn bày tỏ thái độ
mà điều trƣớc nhất là phải có thật nhiều thật dồi dào tƣ liệu lịch sử. Công
ngạc nhiên về trình độ và tƣ tƣởng của Lê Hoan khi theo dõi quá trình công bố
bằng hay bất công, chỉ có tƣ liệu mới là cơ sở vững chắc cho chúng ta đoán
người đọc rộng biết nhiều. Để viết tác phẩm này, tác giả không những đã
tên sách là Việt Lam tiểu sử để phân biệt với chính sử”. Nhƣ vậy, ta lại thấy
tham khảo nhiều sử sách trong nước, nhiều tập truyện trong dân gian, mà còn
ông có cái nhìn đúng đắn với cuốn sách, với việc mình làm. Ông không cho
tham khảo cả một số sử sách Trung Quốc nữa” [31,34]. Sở dĩ tác giả bài viết
đây là việc chép sử. Rõ ràng, Lê Hoan biết phân biệt lịch sử với tiểu thuyết,
có đƣợc những ấn tƣợng này là do trong quá trình theo dõi tác phẩm Việt Lam
với sáng tác văn học. Ngoài ra, chúng ta còn có thể kết hợp quan tâm cả đến
tiểu sử ông đã phát hiện ra một số nhân vật nhƣ Lê Thiện, Lê Trãi hoàn toàn
quá trình chỉnh lý cuốn sách này, bởi khi sửa chữa Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan
không có trong chính sử của nƣớc ta mà chỉ thấy trong Minh sử, Minh sử kỷ
đã tìm ra cách đƣa thêm một số tác phẩm của ngƣời đƣơng thời (lúc nhà Trần,
sự bản mạt, Việt kiệu thư,... hay những định danh nhƣ Nghĩa An, Sinh
Hồ mất,... Lê Lợi khởi nghĩa). Ông chọn những bài thật là tiêu biểu nhƣ bài
Quyết,... cũng thƣờng ít dùng trong chính sử của ta, nhƣng lại đƣợc sử dụng
mình để xây dựng tác phẩm. Tuy nhiên theo nhà sử học Phan Huy Lê, tác giả
các bản dịch”. Tác giả bài viết sau khi đọc ba bản dịch Việt Lam tiểu sử với
Lê Hoan có lẽ không phải là một nhà sử học và nhất là không nhằm viết một
các tên gọi khác nhau, không có ý định đem đối chiếu các bản dịch với
tác phẩm nghiên cứu về lịch sử, nên tác giả chỉ vay mƣợn một số cứ liệu lịch
nguyên văn chữ Hán để xem các bản dịch có chính xác không bởi lẽ tác giả
sử nào đó cho tác phẩm có cốt cách, màu sắc lịch sử mà thôi. Những cứ liệu
không biết các dịch giả đã dựa vào bản chữ Hán nào để dịch. Vấn đề cơ bản
lịch sử đó đã bị cắt xén, sắp xếp tuỳ ý theo một bố cục và cách trình bày xây
gợi sự chú ý của tác giả là vấn đề văn bản học trong sách Việt Lam tiểu sử -
dựng theo sự hƣ cấu của nhà văn. Rõ ràng trong Việt Lam tiểu sử, chỉ có một
một vấn đề mà các dịch giả không thể không sử lý khi tiến hành dịch nghĩa,
số tình tiết lịch sử nào đó nhƣ một số tên ngƣời, tên đất, một số năm tháng và
giới thiệu công bố tác phẩm này. Chẳng hạn, vấn đề ai là tác giả Việt Lam tiểu
số liệu là đƣợc tôn trọng nhƣng lại bị sắp xếp trong những tƣơng quan và diễn
học, Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử có thể có những giá trị về
xuân thu được Lê Hoan khắc in vào năm 1908” [26,400]. Bản dịch thứ hai là
mặt văn học nhƣng về mặt sử học thì tác phẩm không có giá trị về mặt sử liệu,
của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến. Trong bản dịch này, Đông Châu viết trong
không thể dùng làm căn cứ cho những công trình nghiên cứu sử học. Ý kiến
nhời của ngƣời dịch sách rằng, nguyên bản chữ Nho trong Việt Lam tiểu sử đã
của ông cũng nhắc nhở ngƣời đọc, khi tiếp cận tiểu thuyết này không nên quá
có từ lâu lắm, nhiều ngƣời tƣơng truyền là của ông Nguyễn Trãi làm ra và đến
chú trọng đến giá trị về mặt sử liệu mà phải xét nó đúng nhƣ một tác phẩm
năm Duy Tân Mậu Thân đƣợc Phú Hoàn tử Lê tƣớng công đề thêm một bài
văn chƣơng đích thực, đầy sáng tạo. Những lời nhận xét của Phan Huy Lê có
tựa và khắc bản in ra. Nhƣ vậy với bản dịch của Đông Châu ngƣời đọc đƣợc
ý nghĩa rất lớn trong việc giúp cho độc giả có cái nhìn khách quan, thấu đáo
biết tác giả của Việt Lam tiểu sử có thể là Nguyễn Trãi và Lê Hoan nhƣng có
một điều đáng nói là trong bản của Đông Châu dịch lại không có bài tựa của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
mã văn học trung đại Việt Nam, (Nxb Giáo dục, Hà Nội - 2006), Tác giả
Nghĩa đã chính thức ghi tên đầu sách là Việt Lam xuân thu do Vũ Xuân Mai
Nguyễn Đăng Na đã phân tích khá kỹ về con đƣờng hình thành, nội dung,
soạn Lê Hoan nhuận sắc. Đƣợc biết tác giả Trần Nghĩa đã dựa theo ý kiến của
nghệ thuật, những mặt tích cực và hạn chế của thiên tiểu thuyết Việt Lam tiểu
cụ Trần Văn Giáp trong Tìm hiểu kho sách Hán Nôm tập 2, nói rằng Việt Lam
sử. Theo Nguyễn Đăng Na: “Việt Lam tiểu sử lấy bối cảnh nước ta ba chục
tiểu sử “tương truyền là của Vũ Xuân Mai” để đi tới kết luận Vũ Xuân Mai là
năm đầu thế kỷ XV làm nền. Vào thời điểm ấy hàng loạt biến cố trọng đại của
ngƣời soạn Việt Lam tiểu sử nhƣ đã đề trên đầu sách nhƣng tác giả Tạ Ngọc
dân tộc đã diễn ra: “Nhà Trần mất vai trò lãnh đạo và bị nhà Hồ thay thế;
Liễn vẫn phân vân cho rằng Vũ Xuân Mai có lẽ không phải là ngƣời khởi thảo
cuộc xâm lược của người Trung Hoa vào quốc gia Đại Việt với quy mô lớn
bộ tiểu thuyết chƣơng hồi này. Sau khi đã thẩm định qua một số bản dịch, Tạ
chưa từng có và mang tính chất khốc liệt; Cuộc chiến tranh toàn dân vô cùng
tiểu thuyết chƣơng hồi nào phản ánh giai đoạn lịch sử này. Cho nên sự ra đời
đƣợc phần công lao và vai trò đáng kể của Lê Hoan đối với số phận cuốn tiểu
của Việt Lam tiểu sử đã đáp ứng kịp thời nhu cầu thời đại và lấp một mảng
thuyết lịch sử khá hấp dẫn này. Kết thúc bài viết, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc
trống trong văn học. Cũng trong bài viết này, nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về
Liễn đánh giá cao bản dịch của Trần Nghĩa. Bởi vì, Trần Nghĩa đã coi trọng
quá trình hình thành Việt Lam tiểu sử đã phát hiện ra điểm mới. Đó là, lần đầu
việc giải quyết vấn đề văn bản học khi tiến hành dịch Việt Lam tiểu sử. Ông
tiên có một tiểu thuyết gia - Lê Hoan vận dụng phƣơng pháp thực địa nghiên
đã cung cấp cho độc giả những dữ kiện chính yếu về tình hình văn bản sách
cứu di tích lịch sử để dựng lại không gian chiến trận thời quá khứ. Đồng thời,
Việt Lam tiểu sử, về các phần mà Lê Hoan tham gia sửa chữa, bổ sung vào,
tác giả bài viết cũng chỉ ra trong ba nguyên nhân dùng để sáng tác Việt Lam
tiểu sử thì, sử liệu Trung Hoa là cái cớ “nói có sách” để chốt lại nội dung, dã
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
nhân vật, thì ngƣợc lại tác giả Việt Lam tiểu sử lại rất quan tâm. Các nhân vật
Pháp, biết “ăn nói làm sao bây giờ?”. Một con ngƣời dù chót lỗi lầm nhƣng
chẳng hạn: Lê Lợi, Lê Thiện, Nguyễn Trãi, Đoàn Phát, Trần Hiến, Hoàng
đã biết hối hận, có nghĩa là ở họ còn có lƣơng tri. Từ đó, tác giả bài viết đã
Phúc, Hồ Quý Ly, Bùi Bá Kỳ, Phạm Đán, Đặng Tất, Lê Nhị, Lê Khâm,... mỗi
bày tỏ sự cảm thông sâu sắc đối với tác giả Việt Lam tiểu sử: “Hiểu được
ngƣời có một tính cách không ai giống ai. Từ đó, tác giả bài viết cho rằng lẽ ra
những mâu thuẫn giằng xé trong con người cá nhân thời ấy, thấm thía cái giá
nhờ những ƣu thế đó Việt Lam tiểu sử phải trở thành tác phẩm xuất sắc, đánh
mà dân tộc phải trả cho cuộc sống tự do, hạnh phúc hôm nay, ta mới thông
dấu bƣớc phát triển mới của tiểu thuyết chƣơng hồi Việt Nam, nhƣng do tác
cảm được với các tác giả Việt Lam tiểu sử. Và, càng cảm thông với nỗi khổ
giả Việt Lam tiểu sử còn có một số vấn đề tạo nên sự phản cảm nên dẫn đến
tâm của thế hệ ấy, ta càng trân trọng chút ánh sáng lương tri mà họ gửi gắm
tác phẩm chƣa đƣợc đánh giá thực chất. Để làm sáng tỏ hơn về điều này, nhà
khi nghe Trƣơng Phụ nói rằng “đến cõi bắt kẻ hung tàn để lập con cháu nhà
3. Phạm vi đề tài
Trần” thế là Tự Thành vội vàng giãi bày tâm sự với Trƣơng Phụ. Nhƣng sau
phút bồng bột đó, Lý Tự Thành cũng chột dạ nên trong bức thƣ gửi cho con rể
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã tiến hành đọc và tham khảo một số tác
phẩm sau:
Lê Thiện, ông đã nhắc nhở con tuy hợp sức giết kẻ thù nhƣng phải nghĩ mình
- Đọc tác phẩm Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan.
mà thờ chúa cũ. Phải chăng nhân vật Lý Tự Thành đã thay mặt tác giả để lại
- Đọc tham khảo (để đối chiếu so sánh) một số tác phẩm thuộc thể loại
bức thông điệp mà thời cuộc lúc bấy giờ không cho phép nói thẳng: Hãy cảnh
giác khi bắt tay với ngƣời Pháp. Còn với nhân vật Lê Lợi, mặc dù giúp
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
11
tiểu thuyết chƣơng hồi nhƣ:
+ Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
tƣợng văn học.
- Lần đầu tiên tìm hiểu một cách hệ thống về nghệ thuật thể hiện nhân vật
trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan.
4.3. Chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu
- Tìm tòi khám phá những vẻ đẹp còn tiềm ẩn trong Việt Lam tiểu sử - một
thuyết Việt Lam tiểu sử để thấy đƣợc một phần tƣ tƣởng của tác giả, đồng thời
tác phẩm có giá trị nghệ thuật nhƣng bấy lâu nay chƣa đƣợc nhiều ngƣời biết
khẳng định những đóng góp, những thành tựu của tác phẩm Việt Lam tiểu sử
đến.
đối với thể loại tiểu thuyết chƣơng hồi.
- Làm rõ tài năng sáng tạo của Lê Hoan trong việc nhào nặn từ các nguyên
mẫu lịch sử thành nhân vật văn học.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Phƣơng pháp khảo sát thống kê và tổng hợp
7. Cấu trúc của luận văn
Sử dụng phƣơng pháp này, ngƣời viết có thể khái quát đƣợc những nét
cơ bản nhất trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu thuyết Việt Lam tiểu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
Theo sử sách, viên khâm sai đại thần Lê Hoan là một ngƣời đƣợc thực
NỘI DUNG
CHƢƠNG MỘT
dân Pháp giao dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Nhƣng trong “Từ điển thư
TÁC GIẢ, TÁC PHẨM VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI TRONG
mục tác giả, tác phẩm tổng quát, cổ điển và hiện đại về Đông Dương thuộc
TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ
Pháp” của A.Brebion có viết: “Năm 1909, khi còn là Tổng đốc Hải Dương,
ông lại được bổ nhiệm làm khâm sai và ngày 4 tháng 8 ông ta đã chỉ huy bốn
1. Tác giả Lê Hoan
Lê Hoan (1856 - 1915) tự là Ƣng Chi, hiệu là Mục §×nh, thụy là Vân
trăm thân binh để tìm cách bắt liên lạc với các toán phỉ ở Yên Thế, trong đó
Nghị. Ông sinh ngày 28 tháng 12 năm Bính Thìn (1856). Ngƣời thôn Cự Lộc,
đƣợc bao nhiêu thiện cảm với quốc dân. Ông đã từng hợp tác với kẻ thù và
cho tổng chỉ huy quân đội Pháp đề ngày 13 - 10 - 1897 (nằm trong hồ sơ số
đàn áp những cuộc khởi nghĩa, làm hại ngƣời yêu nƣớc và phản bội lại sự
19243 ở Aixcote: CAUM - Indo GGI - Gouvernement general del Indochine)
nghiệp giành độc lập của dân tộc Việt Nam. Trong tiểu sử của Lê Hoan, còn
nói ông ta nắm trong tay bức thƣ của Lê Hoan viết năm 1892 gửi cho Đề Kiều
có nhiều những ý kiến xuyên tạc cho rằng ông là một kẻ võ biền không có học
nói rằng: “Lúc này chống với quân Pháp phỏng có ích gì, vì họ mạnh hơn.
hành gì. Trải qua sự biến thiên của lịch sử những điều tiếng về tác giả Lê
Chúng ta hãy làm như đã từ bỏ sự nghiệp của người nước Nam, mà chỉ can
Hoan đã ăn sâu vào tiềm thức của nhân dân Việt Nam.
thiệp với Pháp thôi. Chúng ta phải kiên trì rồi một ngày kia chúng ta sẽ tập
Trên thực tế, lịch sử không chỉ giản đơn nhƣ vậy, xung quanh vấn đề
hợp chống lại chúng và tống chúng ra biển. Thời cơ lúc này chưa đến, tốt hơn
tiểu sử Lê Hoan còn có nhiều uẩn khúc khiến cho chúng ta không khỏi băn
từ đầu thế kỷ XX, bà có tìm thấy trong hồ sơ mật thám Pháp hai bài báo “Le
liệu của Pháp nói về Lê Hoan là các quan chức Pháp không hề tin tƣởng ông
Journal de Paris” viết về nhân vật Lê Hoan có liên quan tới Đề Thám cùng
ta “Các quan chức ở mọi cấp từ địa phương đến toàn quyền đều tỏ ra nghi
toàn quyền Đông Dƣơng. Tiến sĩ Phan Minh Lễ cũng gửi hai bài báo đã đọc
ngờ lòng trung thành của Lê Hoan đối với chế độ thuộc địa. Ngay cả cho tới
đƣợc tại cục lƣu trữ cơ quan mật thám của Pháp, bài thứ nhất “Ông Picquíe
năm 1909 khi Lê Hoan được bổ nhiệm làm khâm sai có trách nhiệm dẹp yên
chống Lê Hoan” đăng trên báo Le Journal de Paris số ra ngày 1- 4-1910. Bài
cuộc khởi nghĩa Yên thế, Thống sứ Pháp Bắc Kỳ buộc phải cấm Lê Hoan tiếp
báo có đoạn viết: “Vụ khâm sai Lê Hoan đã diễn biến một cách kỳ quặc, ông
xúc với báo giới người Âu để tổ chức phỏng vấn công khai vì sợ ông ta chỉ
Picquíe toàn quyền Đông Dương lâm thời, người đã ra lệnh chấm dứt quyền
trích hay gây rối cho chính quyền. Trong một bức thư gửi cho Công Sứ Hải
hành đặc biệt của viên quan khâm sai ngày 1 tháng 3 vừa qua, vừa ra lệnh mở
(chỗ này bản chụp lại mờ không có dấu – ND) do Đề Thám để lại sau một
chính phủ Pháp chỉ chuyển Lê Hoan khỏi vị trí hoạt động và giáng chức
trận đánh quyết liệt khiến cho bốn mươi lính Pháp phải thiệt mạng” [32,31].
xuống hai cấp.
Cả hai bài báo này đều là những tài liệu quan trọng đƣợc cắt ra và lƣu vào hồ
sơ về Lê Hoan của mật thám Pháp.
Ngoài ra, Gerard Sarger còn cung cấp thêm một số thông tin khác khá
quan trọng. Đó là đến thời điểm xảy ra vụ âm mƣu đầu độc trại lính Pháp ở
Gần đây nhất, trên báo Xưa và Nay số 110 (2 - 2002), có đăng bài
Hà Nội năm 1908 thì Lê Hoan đã đƣợc hồi phục chức vụ của mình và đƣợc bổ
Quanh việc đánh giá nhân vật Lê Hoan trong lịch sử cận đại của thạc sĩ sử
nhiệm làm Tổng đốc tỉnh Hải Dƣơng. Năm1909 khi Lê Hoan đƣợc bổ nhiệm
học Gerard Sarger Đại học Cambridge. Thạc sĩ Gerard Sagrer cho biết: “Ngay
làm chỉ huy một đội cảnh sát đi dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế với vai trò
sau khi bắt tay vào việc nghiên cứu những cuộc nổi dậy và bạo động của nông
quan trọng, Lê Hoan không những chỉ huy lực lƣợng cảnh sát chính quy tuần
của Lê Hoan “Huỳnh mang giấy tờ của cháu ông ta là Nguyễn Tư Trung, có
không? Phải chăng trong lúc Lê Hoan vừa là một đầy tớ trung thành của chế
hai bộ giấy tờ căn cước cho phép anh ta an toàn khi ở nhà, trong khi ông bác
độ thực dân Pháp ông ta lại hợp tác với Hoàng Hoa Thám và những người
lại sử dụng giấy căn cước đó để đi lại như con thoi giữa Yên Thế và Hà Nội.
khác để đuổi Pháp ra khỏi Việt Nam? Kết luận này là một cách để giải thích
Về phần mình Thụy là gián điệp chính thức của Lê Hoan” [52,35]. Vụ việc
những sự kiện trên. Dù có một sự nghiệp dài và nổi bật nhưng Lê Hoan chưa
này đã khiến ngƣời Pháp đặt ra câu hỏi vì sao Huỳnh và Thụy có thể đi lại tự
bao giờ được người Pháp tin tưởng một cách tuyệt đối” [52,40].
do khắp Bắc Kỳ lâu đến nhƣ vậy? Tuy nhiên trong vụ việc này, không chỗ
Khi tìm hiểu và đánh giá về tác giả Lê Hoan, ngoài căn cứ từ những tài
nào có bằng chứng cho thấy Lê Hoan biết về hoạt động của các điệp viên của
liệu quan trọng đƣợc các nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc sƣu tầm chúng
mình. Lê Hoan có thể phủ nhận một cách hợp lý mọi sự liên quan và đƣa vụ
đã hỗ trợ bí mật cho chính ngƣời mà phía Pháp đã cử Lê Hoan đi để phá hoại.
đƣợc ách thống trị trên đất nƣớc ta. Trong thời gian ấy, chúng lần lƣợt đánh
Thêm vào đó ngày 23 tháng 3 năm 1909, ngay sau khi bắt đầu chiến dịch cuối
chiếm ba tỉnh miền Đông rồi tiến đánh ba tỉnh miền Tây. Sau khi chiếm đƣợc
cùng chống Hoàng Hoa Thám, Thống sứ Simoni ở Hà Nội nhận đƣợc một bức
toàn bộ Nam Kỳ thực dân Pháp bắt đầu đánh ra Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Thắng
thƣ lạ của công sứ lạng sơn tên là Du Vaure giải thích rằng vào tháng 8 năm
lợi của thực dân Pháp đánh dấu bằng những hàng ƣớc của triều đình Huế ký
1908 ông ta đã bắt giữ một trong số thủ lĩnh chính của Đề Thám tên là Dƣơng
kết với chúng. Hàng ƣớc năm 1862 nhƣờng ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định
Bang, cùng với 13 ngƣời khác. Trong cuộc thẩm vấn, Dƣơng và những ngƣời
Tƣờng và đảo Côn Lôn cho thực dân Pháp. Điều ƣớc và thƣơng ƣớc 1883 và
của ông ta đã xác nhận là kế hoạch âm mƣu đầu độc trại lính Pháp ở Hà Nội là
1884 thì công nhận sự đô hộ của thực dân Pháp trên toàn cõi Việt Nam. Đến
do một nhóm quan lại cao cấp của triều đình vạch ra dƣới sự lãnh đạo của Lê
Pháp thì sợ bị lên án, nhƣng không theo lại sợ Pháp, đƣơng đầu với Pháp cũng
thành thật, chất phát đến nhƣ vậy. Việc lựa chọn chủ đề nói chuyện về vua Lê
không dám, đã có một số cá nhân mạnh bạo đứng hẳn vào hàng ngũ đối lập
Thái Tổ lãnh đạo nhân dân ta đánh thắng quân Minh giải phóng đất nƣớc khỏi
với kẻ địch, dứt khoát sống mái với kẻ thù để bảo vệ non sông, có ngƣời đầu
ách thống trị của ngoại bang vào thế kỷ XV và sau đó lập ra triều đại hậu Lê
hàng địch làm tay sai phản bội lại tổ quốc. Có một số vì hoàn cảnh và một số
trong cuốn Việt Lam tiểu sử có vẻ nhƣ hơi lạ đối với một ngƣời đã từng phục
lý do khác nhau phải hợp tác với kẻ địch. Một trong số những ngƣời đã nhận
vụ một cƣờng quốc ngoại bang muốn xâm lƣợc Việt Nam. Trong lời tựa của
quan tƣớc của triều đình là Lê Hoan, mà triều đình lại đặt dƣới sự bảo hộ của
cuốn Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan nói rằng ông cảm thấy cần phải xuất bản bản
Pháp, do đó dù muốn hay không muốn Lê Hoan vẫn phải hành động theo sự
thảo đó để các thế hệ ngƣời Việt Nam sau này có thể học về một ngƣời anh
chỉ huy của ngƣời Pháp. Vì vậy, ông đƣợc liệt vào hàng ngũ bán nƣớc hại dân.
mặc cảm tội lỗi không thể thoát ra đƣợc cạm bẫy nên Lê Hoan đã kín đáo gửi
bình luận được “văn hành công khí hơn”. Đó là sự đánh giá nhân vật lịch sử
gắm tâm sự của mình trong lời tựa của tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử: “Cần phải
của chúng ta không thể cứ theo một định kiến, một thói quen mà điều trước
tường tận bản sắc anh hùng Lê Thái Tổ. Khi thời cơ chưa đến thì thuận theo
mắt là phải có thật nhiều, thật dồi dào tư liệu lịch sử. Công bằng hay bất công
đạo trời, an tâm với mệnh, thương kẻ sĩ yêu dân lành, giả cách nhún nhường
chỉ có tư liệu mới là cơ sở vững chắc cho chúng ta đoán định” [63,397].
để khỏi nhận chức tước của triều ngụy. Lúc thời cơ tới thì dùng người hiền
Về nhân vật Lê Hoan, các nhà nghiên cứu còn phải tốn kém khá nhiều
tài, dựa vào kẻ có năng lực, điều binh khiển tướng tiêu diệt giặc Minh, khôi
thời gian để chứng minh tranh luận nhƣng có một điều ai cũng phải thừa nhận
phục nước nhà. Trong mười năm trù hoạch kinh dinh không có một việc làm
đó là công lao của Lê Hoan đóng góp cho sự nghiệp văn học nƣớc nhà qua
nào của ngài chứng tỏ ngài không phải là vị quốc vương có trí, có nhân, có
2. Tác phẩm Việt Lam tiểu sử
Việt Lam tiểu sử là một trong những sáng tác ra đời vào buổi xế chiều
tắt. “Việt” là Việt Nam. Với nhan đề là Việt Lam xuân thu, Việt Lam tiểu sử,
của tiểu thuyết chƣơng hồi Việt Nam thời trung đại. Không chỉ có nhiều uẩn
dù tác phẩm thuộc loại hình văn học nào thì nội dung của chúng cũng chỉ nói
khúc trong vấn đề tác giả mà cuốn tiểu thuyết này còn nhiều vấn đề khá phức
về thời kỳ Lam Sơn khởi nghĩa của ngƣời Việt.
tạp khác cần đƣợc quan tâm xem xét.
Hiện nay các thƣ viện Hà Nội còn lƣu trữ ít nhất tám văn bản tác phẩm.
Nội dung của chúng tuy có xuất nhập nhƣng về cơ bản không khác nhau
2.1. Tên gọi
Cho đến nay Việt Lam tiểu sử có 3 tên gọi: Hoàng Việt xuân thu, Việt
nhiều. Văn bản đầy đủ nhất có 60 hồi thì 51 hồi (từ hồi 10 đến hồi 60) viết về
Lam xuân thu, và Việt Lam tiểu sử. Để xác định tên gọi đích thực của tác
phong trào khởi nghĩa do Lê lợi lãnh đạo, 9 hồi còn lại (từ hồi 1 đến hồi 9) tuy
phẩm này, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na chúng ta cần phải phân loại
xuất phát từ thuyết cho rằng Khổng Tử đã san định bộ sử biên niên nƣớc Lỗ
ý là các sách mang nhan đề Hoàng Việt xuân thu đều là bản chép tay còn sách
mà đời sau gọi là xuân thu. Sách xuân thu đƣợc liệt vào một trong năm bộ
có tên Việt Lam xuân thu, Việt Lam tiểu sử đều là bản in và đƣợc in vào năm
kinh của Nho gia (kinh thi, kinh thu, kinh lễ, kinh dịch, kinh xuân thu). Loại
Mậu Thân 1908 thời Duy Tân.
hình phi chức năng lịch sử chính là nhan đề Việt Lam tiểu sử. Sở dĩ gọi là tiểu
Bên cạnh đó trong lời đề tự cho Hoàng Việt long hưng chí viết 1804,
sử theo lời Lê Hoan giải thích trong lời tựa Việt Lam tiểu sử là để phân biệt
Ngô Giáp Đậu vẫn gọi tác phẩm kia là Hoàng Việt xuân thu Ông viết: “Các
với chính sử.
truyện chí của nước Nam thời nào cũng có người sáng tác. Sách Hoàng Việt
Theo nội dung, dựa vào nhan đề sách ta có thể chia nội dung tác phẩm
xuân thu thuật lại duyên cớ phế hưng qua qua các đời” [43,332] (trích lại theo
thành hai loại: Loại viết về một thời đại không xác định và loại viết về thời đại
ta đã sử dụng Hoàng Việt xuân thu để gửi gắm tâm sự cá nhân và cắt xén một
phẩm khuyết danh, chính Lê Hoan là người đã phát hiện rồi bỏ nhiều công
phần nào đó đúng nhƣ lời nhận xét của GS. Phan Huy Lê khi đọc Việt Lam
sức sửa chữa khắc in cuốn Việt Lam xuân thu cũng không nói ai là tác giả”
xuân thu: “Những cứ liệu lịch sử đó đã bị tác giả cắt xén một cách rất tuỳ
[26,402].
tiện”. Bởi vậy, Việt Lam xuân thu không đủ tƣ cách là tác phẩm thuộc loại
Năm 1914, khi bắt đầu dịch và cho công bố bản dịch Việt Lam tiểu sử,
hình lịch sử mà thuộc loại hình phi lịch sử. Nghĩa là tác phẩm đã đƣợc chuyển
Nguyễn Đông Châu viết trong nhời của ngƣời dịch sách rằng: “Nguyên bản
từ văn học chức năng hành chính sang chức năng nghệ thuật qua sự “hư cấu”
chữ nho truyện Việt Lam xuân thu này đã có từ lâu lắm không biết đích xác là
và “sáng tạo” của tác giả. Khi đã gia công nhào nặn thành “một bộ tiểu thuyết
ai làm nhưng có nhiều người truyền là của Nguyễn Trãi làm ra. Đến năm Duy
lịch sử về cơ bản xây dựng theo sự hư cấu, theo trí tưởng tượng của tác giả”
chúng ta sẽ thấy rằng tác phẩm Việt Lam tiểu sử hiện hành ngay khi mới đƣợc
tiểu sử vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau chƣa đi đến thống nhất.
viết ra đã hoàn thiện và hay nhƣ vậy chứ không biết đƣợc là văn bản đã đƣợc
Theo học giả Trần Văn Giáp xác định trong Tìm hiểu kho sách Hán
Nôm (tập 2) thì tác giả tƣơng truyền là Vũ Xuân Mai, Tri huyện Phúc Thọ (Hà
Lê Hoan gia công sửa chữa khá công phu.
Bác bỏ ý kiến cho rằng Việt Lam tiểu sử là của Nguyễn Trãi làm ra, nhà
sử học Phan Huy Lê khi tìm hiểu tác phẩm Việt Lam tiểu sử đã đƣa ra ý kiến:
tây).
Ngƣợc lại với ý kiến của Trần Văn Giáp, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Liễn
“Căn cứ vào thể văn và nội dung của tác phẩm tôi nghĩ rằng chúng ta đã đủ
lại cho rằng Vũ Xuân Mai không phải là ngƣời khởi thảo bộ tiểu thuyết lịch sử
căn cứ để bác bỏ ý kiến cho rằng đây là tác phẩm của thế kỷ XV do Nguyễn
chƣơng hồi Việt Lam tiểu sử. Vũ Xuân Mai sống cùng thời với Lê Hoan, nếu
Trãi viết” [31,33].
Vũ Xuân Mai là tác giả của Việt Lam tiểu sử thì chắc chắn Lê Hoan Phải biết,
Năm 1999 khi dịch và công bố tác phẩm Việt Lam tiểu sử, tác giả Trần
biên tập lại thành “Tân bản” với hi vọng nâng cao về nội dung cũng như
cần phải có những chân lý xác thực chứ không thể dựa vào những cảm nhận
nghệ thuật một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử trình bày dưới dạng chương hồi”
“có lẽ đúng”, những “suy đoán” hay “tương truyền”. Từ đó, Nguyễn Đăng Na
[26,14].
cũng đƣa ra ba chứng cớ để cho phép ta nghi ngờ một cách khoa học rằng tác
Gần đây nhất năm 2006, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na có bài viết
giả Việt Lam tiểu sử không ai khác ngoài Lê Hoan.
“Việt Lam tiểu sử tác giả, tác phẩm, và phương pháp sáng tác” in trong Con
Thứ nhất, khi viết lời tựa cho Việt Lam tiểu sử tại sao Lê Hoan không
đường giải mã văn học trung đại Việt Nam. Trong bài viết, Nguyễn Đăng Na
công bố tên quyển sách mà ông đã cất công tìm tòi, mãi gần đây mới thấy
đã đƣa ra những căn cứ và lý giải về vấn đề ai là tác giả Việt Lam tiểu sử.
trong hòm sách của một danh gia? Ông chỉ gọi một cách lấp lửng là “sách
Theo Nguyễn Đăng Na, Việt Lam tiểu sử thoát thai từ Hoàng Việt xuân thu.
xuân thu đã có lâu lắm, không biết đích xác ai làm nhưng có nhiều người
bộ sách này - bộ sách Việt Lam tiểu sử - nhưng vì lối viết chưa được (mười
tương truyền là của Nguyễn Trãi” [5,1]. Nếu cho rằng Việt Lam xuân thu là
phần) hoàn toàn khéo léo rõ ràng và hay” nên ông phải “lựa lúc rảnh rỗi sửa
của Nguyễn Trãi thì không đúng bởi ông sinh ở thế kỷ XV mà sách ra muộn
chữa lại giao cho thợ đem khắc in”. Vậy bài tựa đã mập mờ cho thấy tác giả
nhất là thế kỷ XVIII, nhƣng khẳng định sách đã có lâu lắm là hoàn toàn đúng.
của sách là Lê Hoan.
Tuy nhiên, với các minh chứng nói trên, ta mới kết luận đƣợc rằng Hoàng Việt
Thứ hai, cũng trong bài tựa có một chi tiết chỉ ra rằng, trong quá trình
xuân thu ra đời chậm nhất là năm 1719. Câu trả lời ai là tác giả vẫn còn đang
tạo dựng tác phẩm, Lê Hoan đã sử dụng phƣơng pháp thực địa bằng cách đi
bỏ ngỏ. Sau Ngô Giáp Đậu là Trần Văn Giáp tuy nhiên Trần Văn Giáp cũng
khảo sát trực tiếp các di tích của chiến trƣờng xƣa. Điều đó khiến ta nghĩ rằng
chỉ khảo về Việt Lam tiểu sử. Ông cho biết tác phẩm “tương truyền” là của Vũ
dạng thức tiểu thuyết trường thiên quan trọng trong văn học cổ điển Trung
Quốc và Việt Nam. Tiểu thuyết viết theo dạng này, phân chia tác phẩm thành
- Ta quân đơn tướng ít, nước nhỏ dân nghèo, thế mà muốn cầm vài
các hồi khác nhau phát triển từ lối giảng sử thoại bản (kể chuyện lịch sử, thời
nghìn quân ô hợp để kháng cự với trăm vạn quân hùm beo có khác gì lấy
Tống - Nguyên. Giảng sử thoại bản là hình thức kể chuyện (chủ yếu là truyện
trứng trọi với đá… không gì bằng hiệp với nhà Minh để trừ giặc Hồ khiến cho
lịch sử) được những người kể chuyện trong dân gian (thuyết thoại nhân -
nước Nam lại về chủ cũ... Nếu nhà Minh có bụng dòm nom cũng còn phải sợ
người kể chuyện, thuyết thư nhân - người kể sách) các đời kể lại, đối với
tai tiếng không dám làm [Hồi 12].
những câu chuyện có dung lượng lớn, họ không kể xong ngay trong một lần
Đây cũng chính là tƣ tƣởng của Lê Hoan đã đƣợc gửi gắm trong bài
nên buộc phải ngắt thành các phần khác nhau, mỗi phần được đặt một tiêu đề
tựa: “Thời mà chưa đến thì thuận theo mệnh... thời đến thì dùng người hiền,
đã từ bỏ sự nghiệp của người nước Nam, mà chỉ thân thiện với Pháp thôi.
Đƣờng thi, Tống từ, ngƣời ta không thể không nhắc tới tiểu thuyết chƣơng hồi
Chúng ta phải kiên trì rồi một ngày kia chúng ta sẽ tập hợp chống lại chúng
thời Minh - Thanh, với những tác phẩm nhƣ Tam quốc diễn nghĩa, Tây du ký,
và tống chúng ra biển. Thời cơ lúc này chưa đến. Tốt hơn hết là hãy ru ngủ
Thuỷ hử, Hồng lâu mộng,...
chúng bằng tình bạn giả vờ của chúng ta” [50,29].
Nhận xét về quá trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết, tác giả
Sự nhất quán giữa Việt Lam tiểu sử, tƣ tƣởng chủ đạo của tác phẩm và
Hà Minh Đức cho rằng: “Ở phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng,
bức thƣ gửi cho Đề Kiều khiến chúng ta không thể không nghĩ rằng tác giả
hành trình của tiểu thuyết có những bước phát triển riêng của nó. Ở Trung
Việt Lam tiểu sử chính là Lê Hoan.
Quốc, tiểu thuyết xuất hiện sớm, vào thời Ngụy Tấn (thế kỷ III – IV) dưới dạng
“chí nhân”, “chí quái”. Sang đời nhà Đường xuất hiện loại tiểu thuyết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
hình văn học thu hút đƣợc đông đảo lớp độc giả. Thoại bản có nhiều loại trong
bổ sung thêm một số tác phẩm khai thác nội dung số phận đời tư và đạo đức,
đó phổ biến là thoại bản giảng sử (tức là kể chuyện lịch sử). Thoại bản giảng
ví dụ như: Chuyện làng Nho (Ngô Kính Tử), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết
sử thƣờng là trƣờng thiên. Câu chuyện lịch sử dài phải chia làm nhiều đoạn
Cần),...” [20,188].
khi kể không chỉ gói gọn trong một đêm mà có thể kéo dài trong nhiều đêm.
Chúng ta có thể hình dung con đƣờng hình thành tiểu thuyết chƣơng hồi
ở Trung Quốc nhƣ sau:
Chính những bản thoại đó dẫn đến sự ra đời của tiểu thuyết chƣơng hồi thời
Minh Thanh.
Từ thời Ngụy Tấn Nam Bắc Triều (thế kỷ III - VI), mầm mống của tiểu
Cho đến thời Minh Thanh, tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Hoa đã phát
thuyết đã xuất hiện dƣới dạng “chí nhân”, “chí quái”. Chí nhân, chí quái là
triển mạnh mẽ và thực sự khẳng định đƣợc vị thế của mình trong nền văn học
những câu chuyện về những con ngƣời phi phàm, sự tích quái dị. Chí ở đây
sống, những thói hƣ tật xấu trong xã hội đồng thời thể hiện những khát vọng
nhờ những điều kiện nhất định và sự thúc đẩy của lịch sử, thể loại tiểu thuyết
bình đẳng của nhân dân.
chƣơng hồi mới ra đời. Truyện ngắn lịch sử chính là cơ sở để tiểu thuyết
Sang đến thời kỳ Tống - Nguyên (Thế kỷ XI - XIII). Đây là giai đoạn
chƣơng hồi Việt Nam ra đời. Giai đoạn đầu (thế kỷ X – XIV), truyện ngắn
mà các thoại bản đang bƣớc vào thời kỳ nở rộ. Do điều kiện kinh tế ngày càng
lịch sử hình thành là nhờ truyền thống tự sự dân gian, tự sự chức năng (hành
cao hàng loạt các đô thị mọc lên. Khi xã hội phát triển đòi hỏi những món ăn
chính và lễ nghi) và tiếp thu tinh hoa nghệ thuật của nền tiểu thuyết Trung
tinh thần mới đáp ứng đƣợc nhu cầu thị hiếu của nhân dân. Từ đó xuất hiện
Hoa. Tiểu thuyết Trung Hoa ban đầu đƣợc mô phỏng thành các truyện thơ
tờng lớp ngƣời nghệ nhân, nghệ sỹ đảm nhiệm vai trò kể chuyện cho tầng lớp
Nôm rồi sau đó khi chữ quốc ngữ ra đời thì có nhiều tác phẩm đƣợc dịch sang
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
“Nhìn một cách bao quát, tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam ra đời là kết quả của
chữ Hán. Và trong loại hình văn xuôi tự sự chữ Hán, không phải ký, truyện
những hối thúc từ bên trong do sự vận động nội tại của bản thân nền học
ngắn mà chính là tiểu thuyết chƣơng hồi, với quy mô lớn mới có khả năng tái
thuật chữ Hán Việt Nam sinh ra, cộng với những kích thích từ bên ngoài do
hiện bức tranh lịch sử - xã hội của thời đại. Nhƣ vậy, việc Việt Nam tiếp thu
giao lưu văn học đưa lại. Thể hiện rõ nhất là ở các tiểu thuyết chí quái, truyền
thể loại tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Hoa nhƣ một nhu cầu tất yếu để thể hiện
kỳ và tiểu thuyết xã hội. Xét về nguồn gốc nội tại... tiểu thuyết chương hồi Việt
nội dung mới là phản ánh bức tranh xã hội đầy biến động của dân tộc.
Nam ra đời trước hết liên quan tới kho tàng thần thoại, truyền thuyết và
truyện tích Việt Nam,...” [44,17].
Tiểu thuyết chƣơng hồi chữ Hán Việt Nam là mô hình thể loại tiếp thu
từ tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Quốc. Tuy nhiên, các tác giả chữ Hán Việt
Bức tranh lịch sử xã hội Việt Nam từ thế kỷ XV - XVI - XVIII nhƣ một
Nam chỉ vay mƣợn hình thức thể loại, những nguyên tắc xây dựng nhân vật,
trình bày trong hồi. Cuối mỗi hồi thƣờng có một bài thơ của chính tác giả hay
Nguyễn Hoàng khiến cho đất nƣớc tạo thành cục diện tam phân Mạc - Lê -
của ngƣời đời sau đƣợc tác giả trích dẫn lại để đánh giá, bình luận về các sự
Nguyễn. Nội chiến Lê - Mạc chƣa hoàn toàn dứt hẳn thì chiến tranh Nam -
kiện các nhân vật trong hồi và sau đó thƣờng kết thúc bằng câu kiểu nhƣ:
Bắc nổ ra. Trong vòng 150 năm kể từ 1527 – 1677 đất nƣớc chia hai đàng, các
“Muốn biết sự việc thế nào xin xem hồi sau sẽ rõ” hoặc “hồi sau phân giải”.
tập đoàn thống trị lao vào ăn chơi xa đọa khiến cho lòng dân cả hai miền oán
Khi bƣớc sang hồi mới, vấn đề lại đƣợc tóm lƣợc bằng một tiêu đề mới. Cách
hận.
phân chia thành từng hồi và kết thúc theo kiểu hạ hồi phân giải có tác dụng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Thể loại tiểu thuyết lịch sử đƣợc coi là một tiểu loại trong thể loại tiểu
khoảng thời gian theo dõi các sự kiện trong một hồi, có nhiều nhân vật mới
thuyết chƣơng hồi. Đây là những tiểu thuyết lấy đề tài từ trong sử sách và
xuất hiện, nhiều sự kiện mới sảy ra, ngƣời trần thuật lo sợ ngƣời đọc không
đƣợc viết theo lối kết cấu chƣơng hồi. Trong văn học trung đại Trung Quốc,
thể theo dõi tiếp nội dung trong các hồi trƣớc đó, nên thƣờng nhắc lại bằng
tiểu thuyết lịch sử xuất hiện khá sớm và phát triển mạnh mẽ. Thể loại này còn
công thức “lại nói…” giúp cho trình tự các sự kiện đƣợc liền mạch.
đƣợc gọi bằng một cái tên khác là tiểu thuyết giảng sử để tránh nhầm lẫn với
Nội dung phản ánh của thể loại tiểu thuyết chƣơng hồi rất phong phú và
tiểu thuyết lịch sử thời hiện đại. Thể loại tiểu thuyết chƣơng hồi Việt Nam ra
đa dạng. Đó là toàn bộ diễn biến và vận mệnh của đất nƣớc, những vấn đề đấu
đời kế thừa những tinh hoa của tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Quốc nhƣng
tranh giai cấp của các tầng lớp, những cuộc đấu tranh phong kiến, ca ngợi các
không phản ánh đề tài phong phú nhƣ tiểu thuyết chƣơng hồi Trung Quốc mà
hào kiệt.
3.4.2. Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử - Tiểu thuyết lịch sử viết theo lối
kết cấu chƣơng hồi
Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan là một cuốn tiểu thuyết lịch sử đƣợc tác
Ngôn ngữ trong tiểu thuyết chƣơng hồi là ngôn ngữ khoa chƣơng hoành
giả lấy nhân vật, sự kiện từ trong lịch sử rồi hƣ cấu theo ý đồ sáng tác của
tráng kết hợp với lối diễn đạt giàu hình ảnh hoa mĩ, tƣợng trƣng ƣớc lệ trong
mình. Nhan đề Việt Lam tiểu sử đƣợc Lê Hoan đặt nhằm phân biệt với chính
những câu văn đăng đối nhịp nhàng tạo nên một vẻ đẹp riêng biệt cho thể loại.
sử, cũng chính là để khẳng định đây là một tác phẩm văn học chứ không phải
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
35
36
23 không có lời hẹn, cuối hồi 33 sau hai câu thơ thất ngôn và lời hẹn, đƣợc
con ngƣời có đóng góp lớn lao đối với sự nghiệp chung của dân tộc, hoặc
chép thêm bài thơ thất ngôn Cảm hoài của Đặng Dung, riêng hồi thứ sáu mƣơi
phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp của tầng lớp nông dân,… Việt Lam tiểu sử
là hồi kết không có thơ thất ngôn mà cũng không có lời hẹn.
của Lê Hoan đã góp phần ca ngợi công lao to lớn của ngƣời anh hùng Lê Lợi
Tiếp xúc với tác phẩm Việt Lam tiểu sử, dấu hiệu quen thuộc dễ bắt gặp
lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộc chiến tranh toàn dân trải qua nhiều hi sinh
ở ngay đầu mỗi hồi là các cụm từ “lại nói…”. Khi khảo sát, chúng tôi thấy
gian khổ cuối cùng đã dành đƣợc thắng lợi vẻ vang giải phóng nƣớc nhà lập
trong sáu mƣơi hồi trừ hồi một ra còn lại năm mƣơi chín hồi đều bắt đầu bằng
nên triều Lê. Thái độ ngợi ca của tác giả đƣợc gửi gắm ngay trong lời tựa của
cụm từ “lại nói” lặp đi lặp lại nhƣ một công thức, xâu chuỗi các sự kiện trên
cuốn Việt Lam tiểu sử: “Cuốn sách đã kể lại cuộc đời Lê Thái Tổ từ nghìn
một trục thời gian giúp cho ngƣời nghe luôn bắt nhịp đƣợc mạch kể của câu
những liệt nữ nhƣ: Mẹ Đoàn Phát, ngƣời đàn bà họ Đinh.
“thời nhân” hoặc “hậu nhân” nhằm đánh giá về con ngƣời hoặc sự việc vừa
Là một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối kết cấu chƣơng hồi, Việt
đƣợc kể trƣớc đó. Đi kèm với hai câu thơ thất ngôn là một lời hẹn. Chẳng hạn:
Lam tiểu sử có quy mô lớn phản ánh một thời đại đau thƣơng mà hoành tráng
của dân tộc. Tác phẩm đƣợc coi nhƣ bản hùng ca góp phần làm tôn thêm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
37
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
38
truyền thống yêu nƣớc, tinh thần quật khởi chống xâm lăng của quân và dân ta
CHƢƠNG HAI
trong những năm kháng chiến chống quân Minh.
vậy, hiện thực đƣợc phản ánh trong tác phẩm không đồng nhất nhƣ hiện thực
ngoài đời. Tác giả Phƣơng Lựu trong cuốn Lý luận văn học (tập 1) đã từng
nhận định: “Xét đến cùng bất kỳ nền văn nghệ nào cũng hình thành trên một
cơ sở hiện thực nhất định. Bất kỳ một nghệ sĩ nào cũng thoát thai từ một môi
trường sống nào đó. Bất kỳ một tác phẩm nào cũng là sự khúc xạ từ những
vấn đề trong cuộc sống” [38,81].
Tiểu thuyết chƣơng hồi chữ Hán Việt Nam là một hệ thống những tác
phẩm văn học có đề tài liên quan đến lịch sử từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ thứ
XIX, với thời gian dài năm thế kỷ có biết bao sự kiện lịch sử đã xảy ra. Đó
chính là cơ hội để các tác giả tiểu thuyết có cơ hội thể hiện một cái nhìn mới
“lãng mạn” hơn về con ngƣời của quá khứ trong tác phẩm của mình. Đứng
trên bình diện của ngƣời quan sát, các tác giả tiểu thuyết chƣơng hồi Việt
Nam đã trở thành những ngƣời thƣ ký trung thành bám sát từng bƣớc đi của
lịch sử. Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo kết cấu
chƣơng hồi. Điểm qua một số cuốn tiểu thuyết chƣơng hồi nhƣ: Thiên Nam
liệt truyện, Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng
Việt long hưng chí. Chúng ta thấy, các tác giả thƣờng tập trung viết về giai
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
39
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
40
kỷ XV)
TPVH
Việt Lam tiểu
sử
tiểu sử.
Có thể nói, lấy bối cảnh lịch sử 30 năm đầu thế kỷ XV làm nền cho tiểu
thuyết Việt Lam tiểu sử Lê Hoan thực sự là ngƣời có con mắt tinh đời. Bởi vì,
cho tới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chƣa có một bộ tiểu thuyết chƣơng hồi
nào phản ánh giai đoạn lịch sử này. Có một điều đáng nói là, con đƣờng hình
thành của Việt Lam tiểu sử không giống quá trình ra đời của các tác phẩm
trƣớc đây. Ví dụ xem xét con đƣờng hình thành tác phẩm Nam triều công
nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, ta thấy hiện thực lịch sử đi thẳng
Thực địa
(di tích lịch sử)
vào tác phẩm nghệ thuật và sau khi tác phẩm ra đời ngƣời ta lại dùng nó làm
cơ sở cho việc biên soạn các sách chính sử. Tác giả Nguyễn Đăng Na khi tìm
hiểu về con đƣờng hình thành của Việt Lam tiểu sử đã sơ đồ hóa nhƣ sau:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
41
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
luận văn thạc sĩ, chúng tôi chƣa có điều kiện tìm hiểu tất cả các nguyên mẫu
thôi… Đây là một bộ tiểu thuyết lịch sử về căn bản xây dựng theo sự hư cấu,
lịch sử có trong Việt Lam tiểu sử mà chỉ tập trung tìm hiểu khái quát một số
theo trí tưởng tượng của tác giả, trong đó những tình tiết lịch sử chỉ được tôn
những nhân vật lịch sử tiêu biểu để giúp độc giả có điều kiện nhìn nhận những
trọng về mặt chi tiết mà thôi” [31,35].
thành công, những sáng tạo của tác giả Lê Hoan khi xây dựng từ nhân vật
Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan là một cuốn tiểu thuyết lịch sử phản ánh
hiện thực có thật trong lịch sử Việt Nam những năm đầu thế kỷ XV. Tuy
nguyên mẫu lịch sử trở thành các hình tƣợng văn học.
2.2.1. Lê Lợi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học
nhiên, chúng ta không đồng nhất bức tranh hiện thực này với chính hiện thực
Lê Lợi là một nhân vật có thật trong lịch sử Việt Nam, tên tuổi và tiếng
ngoài đời. Mẫu hình nhân vật lịch sử đƣợc xây dựng từ những con ngƣời có
tăm của ông đã đƣợc lƣu truyền trong sử sách, trong truyền thuyết dân gian.
thật, những nhân vật của lịch sử lúc bấy giờ, nhƣng khi bƣớc vào văn học,
Trong tác phẩm Việt Lam tiểu sử, khi xây dựng các nhân vật nguyên
Thanh Hóa. Ở ngôi 6 năm, thọ 51 tuổi chôn ở Vĩnh Lăng. Vua hăng hái dấy
mẫu, nhà văn Lê Hoan luôn cố gắng sao cho từ mẫu hình của những nhân vật
nghĩa binh đánh dẹp giặc Minh, 10 năm mà thiên hạ đại định. Đến khi lên
lịch sử có thật trong sử sách nhƣng khi bƣớc vào văn học nhân vật lại mang
ngôi, định luật chế lễ nhạc, mở khoa thi, đặt cấm vệ, dựng quan chức. Lập
một diện mạo riêng - diện mạo của một hình tƣợng nghệ thuật. Tìm hiểu tác
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
43
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
44
Copyright: Tài liệu đại học ©