Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn lịch sử lớp 10
trường trung học phổ thông chuyên lam sơn, thanh hóa luận văn ths. giáo dục học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
-----≅&?----PHAN THỊ HÀ

TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC
HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN
LAM SƠN, THANH HOÁ
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2011
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
-----≅&?----PHAN THỊ HÀ
TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC
HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN
LAM SƠN, THANH HOÁ


LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng
HÀ NỘI – 2011
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT


THỰC NGHIỆM ........................................................................................... 56
2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử lớp 10 .......................... 56


2.1.1. Vị trí, mục tiêu của khoá trình Lịch sử lớp 10 ................................... 56
2.1.2. Nội dung cơ bản của khoá trình Lịch sử lớp 10 ................................. 59
2.2. Một số yêu cầu khi lựa chọn các hình thức tổ chức tự học để gây
hứng thú cho học sinh. .................................................................................. 68
2.2.1. Về môi trường học tập.......................................................................... 68
2.2.2. Về phía học sinh ................................................................................... 68
2.2.3. Về phía giáo viên .................................................................................. 70
2.3. Các hình thức tổ chức tự học tạo hứng thú trong DHLS lớp 10 ....... 73
2.3.1. Các biện pháp tổ chức tự học trên lớp để gây hứng thú học tập cho
học sinh ........................................................................................................... 73
2.3.2. Các biện pháp tổ chức học sinh tự học ở nhà để gây hứng thú học tập . 79
2.4. Thực nghiệm sư phạm ........................................................................... 84
2.4.1. Mục đích thực nghiệm ......................................................................... 84
2.4.2. Đối tượng thực nghiệm và địa bàn thực nghiệm ................................ 84
2.4.3. Nội dung tiến hành thực nghiệm ........................................................ 86
2.4.4. Phương pháp tiến hành thực nghiệm ................................................. 86
2.4.5. Kết quả thực nghiệm ............................................................................ 87
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 95


1
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Trong những năm gần đây, chủ trương của Đảng về đổi mới phương pháp
trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng đang

hấp dẫn, nó thể hiện quá trình phát triển của lịch sử văn minh nhân loại và dân
tộc. Chính vì vậy, để hiểu được những vấn đề lịch sử đó đồng thời tạo hứng
thú học tập cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn HS tự học qua các hình
thức hoạt động học tập trên lớp hoặc tự học ở nhà, phù hợp với hoàn cảnh,
điều kiện học tập cụ thể nhằm nâng cao chất lượng học tập.


Là giáo viên trực tiếp dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông chuyên,
nơi mà học sinh đã được tuyển chọn, có năng khiếu, có nhiều tư chất thông
minh, ham hiểu biết thì việc tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua các
hình thức tổ chức tự học là hết sức cần thiết. Vì vậy, chúng tôi chọn vấn đề
“Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn
Lịch sử lớp 10 Trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa” làm đề tài
nghiên cứu luận văn thạc sỹ Khoa học giáo dục.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Xung quanh vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung, gây hứng thú
học tập cho học sinh và vấn đề tự học ở trường THPT nói riêng đã dành được
sự quan tâm của nhiều nhà giáo nghiên cứu khoa học giáo dục trong và ngoài
nước.
2.1. Vấn đề tự học và tổ chức tự học trong các nghiên cứu ở nước ngoài
Ngay từ những năm đầu trước công nguyên, Xô - cơ - rát (469 - 339 TCN)
đã đưa ra quan điểm rất nổi tiếng: Giáo dục phải giúp con người tự khẳng
định chính mình. Vận dụng quan điểm đó vào dạy học, ông cho rằng cần phải
để cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, cần giúp người học tự phát hiện thấy
sai lầm của mình và tự khắc phục những sai lầm đó.
Đến thế kỷ thứ XVII, nhà sư phạm Tiệp Khắc J.A. Cômenxki (1592 1670) đã nghiên cứu về vấn đề quan điểm giáo dục “đánh thức năng lực nhạy
cảm, phán đoán của người học” hay tìm ra phương pháp cho phép giáo viên
giảng dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn. Ông đề ra một số nguyên tắc dạy
3
học mà cho tới ngày nay vẫn có tác dụng nhằm phát huy tính tích cực học tập

4
tìm tòi, tự phát minh ra điều gì đó thì người ta mới thực sự là biết, thực sự
nhìn rõ điều đó.
Tiến sĩ N. Đ. Đairi trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế
nào” đã trình bày các nguyên tắc cơ bản trong giờ học lịch sử ở trường phổ
thông. Ông đưa ra các yêu cầu đối với giờ học lịch sử và cho rằng để có một
giờ học đạt hiệu quả cao, ngoài việc chuẩn bị tốt giáo án, giáo viên cần sử


dụng hợp lí sách giáo khoa, các nguồn tài liệu, vận dụng linh hoạt các phương
pháp dạy học. Đặc biệt ông nhấn mạnh đến việc đưa ra các bài tập độc lập để
phát huy tính tự lực của học sinh trong học tập.
Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào” của I.F.
Kharlamov, tác giả đã khẳng định: công tác tự học giữ một vai trò to lớn trong
việc nâng cao tính tích cực hoạt động trí tuệ của học sinh khi thông hiểu và
tiếp thu tri thức mới.
A.A. Vaghin với cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ
thông” đã đề cập đến biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, như vai
trò của đồ dùng trực quan, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa, tài liệu
khác. [24, tr. 6]
2.2. Vấn đề tự học và tổ chức tự học qua các nghiên cứu trong nước
Ở nước ta vấn đề tự học và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh
nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục nói chung, hiệu quả bài học
nói riêng là vấn đề lớn, đã và đang thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của các
nhà giáo dục, các nhà nghiên cứu lí luận dạy học và phương pháp dạy học.
Cuốn “Hoạt động tự học của sinh viên đại học” của tác giả Đặng Vũ
Hoạt – Hà Thị Đức trường ĐHSP Hà Nội (1990), đã coi hoạt động tự học như
là một bộ phận hữu cơ của hoạt động học tập của sinh viên gồm:

lập kế

huy tính tích cực, khả năng tư duy độc lập của học sinh THCS.
Tác phẩm “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch
sử ở trường phổ thông”, GS.TS Nguyễn Thị Côi đã trình bày cụ thể quan
niệm về tự học lịch sử, nội dung và các hình thức tự học ở nhà, nhấn mạnh
giáo viên phải rèn luyện cho học sinh thói quen, phương pháp tự học ở nhà.
[24, tr. 8]
PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo trong cuốn sách “Phát triển tính tích cực,
tính tự học của học sinh trong quá trình dạy học” đã đưa ra quan niệm học là
6
hoạt động tích cực, tự lực, là trung tâm trong quá trình dạy học và nêu lên các
phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh. [18, tr. 4]


Ngoài ra vấn đề này cũng được đề cập đến trong cuốn “Hệ thống các
phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” do PGS Trịnh Đình Tùng chủ
biên. Thông qua việc tìm hiểu phương pháp tự học của học sinh, tác giả đã
nêu rõ mối quan hệ mật thiết giữa phương pháp giảng dạy của giáo viên và
phương pháp học tập của học sinh góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy.
Vấn đề tự học đã được bàn luận sôi nổi trên các tạp chí khoa học
chuyên ngành như: Tạp chí Giáo dục và thời đại; Giáo viên và nhà trường;
Nghiên cứu giáo dục; Tự học; Nghiên cứu lịch sử…Qua bài viết “Kinh
nghiệm Đairi với việc dạy môn lịch sử ” của Lương Ninh và Nguyễn Thị Côi
đăng trên tạp chí Giáo dục số 8/ 1988, các tác giả đã giải quyết các vấn đề cụ
thể, như mối quan hệ giữa nội dung sách giáo khoa và bài giảng, các yêu cầu
của bài học, phát triển tính tích cực học tập của học sinh. Các bài viết: “
Những vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay” của GS Phan
Ngọc Liên và Nguyễn Thị Côi, “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng
dạy lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của tác giả Nghiêm Đình Vì và
Trịnh Đình Tùng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 5/1991, “Về biện pháp
nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ” của PGS Trịnh Đình Tùng đăng trên

Kiên Giang ”. Hoặc “Các biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học
sinh THPT thông qua dạy học” của Nguyễn Thanh Hùng, “Rèn luyện năng
lực tự học cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 – 1918
ở lớp 11 trường THPT (chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Thanh Thuỷ,
“Một số biện pháp gây hứng thú học tập lịch sử cho HS THPT (vận dụng qua
phần LSTG Cận đại lớp 10 Chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Hằng…
cũng đã trình bày một cách cụ thể về năng lực tự học, biện pháp sư phạm gây
hứng thú.
Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quý báu về mặt lí luận


giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn. Tuy
nhiên cơ sở lí luận chung cũng như một số vấn đề của việc tự học đối với từng
môn học, nhất là tự học lịch sử cần phải được tiếp tục nghiên cứu để đưa ra
những biện pháp phát huy tối đa năng lực tự học của học sinh.
8
Trong Kỷ yếu Hội thảo Nghiên cứu, giảng dạy lịch sử trong bối cảnh
hội nhập quốc tế và phát triển kỹ năng tự học cho học sinh do trường Đại học
Sư phạm Hà Nội tổ chức vào tháng 10 năm 2011, TS. Nguyễn Thị Thế Bình
có bài viết: “Vấn đề phát triển kĩ năng tự học cho học sinh trong quá trình
dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông. Thực trạng và giải pháp”,
PGS.TS Trịnh Đình Tùng có bài: “Vấn đề hình thành kĩ năng tự học cho học
sinh trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông”, GS.TS Nguyễn Thị Côi có
bài: “Rèn luyện kĩ năng tự học Lịch sử - Một yêu cầu quan trọng trong dạy
học bộ môn ở trường phổ thông hiện nay”…Nội dung các bài viết này đã đề
cập một cách cụ thể về khái niệm kỹ năng, các kỹ năng tự học cần hình thành
và rèn luyện cho học sinh, tầm quan trọng của việc hình thành kĩ năng tự
học… “Rèn luyện kĩ năng tự học theo Sách giáo khoa lịch sử cho học sinh ”
của PGS.TS Trần Việt Thụ, “Vai trò của hứng thú với việc hình thành và phát
triển kỹ năng tự học cho học sinh ” của Th.S Nguyễn Hà Giang, “Việc tự học

Các hình thức tổ chức tự học Lịch sử cho học sinh lớp 10 ở trường
THPT chuyên Lam Sơn Thanh Hoá.
4. Mục đích nghiên cứu và Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận văn là xác định hình thức tổ chức tự học để
tạo hứng thú học tập cho HS trường chuyên, qua đó góp phần nâng cao chất
lượng DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng.
4.2. Nhiệm vụ
Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là
- Nghiên cứu những vấn đề lí luận và khảo sát thực tiễn liên quan đến vấn
đề tổ chức tự học nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch


sử ở trường THPT nói chung và trường THPT chuyên nói riêng.
- Xây dựng hệ thống hoá lí luận về các hình thức tổ chức tự học để tạo
hứng thú học tập trong DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên
Lam Sơn nói riêng.
- Xác định rõ những yêu cầu cũng như các biện pháp sư phạm trong việc
tổ chức hình thức tự học cho HS nhằm tạo hứng thú học tập trong DHLS ở
trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng.
10
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần), từ đó rút ra
kết luận khoa học và khẳng định tính đúng đắn của đề tài.
5. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn đi sâu vào nghiên cứu các hình thức tổ chức tự học nhằm tạo
hứng thú học tập LS cho HS chuyên nói chung và học sinh trường THPT
chuyên Lam Sơn nói riêng.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Dựa trên cơ sở phương pháp luận sử học mácxít, lý luận chủ nghĩa Mác –

tâm tới việc nghiên cứu và vận dụng đổi mới PPDH LS.
9. Cấu trúc của Luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài gồm 2
chương.
Chương 1: Tạo hứng thú học tập cho HS thông qua các hình thức tổ chức
tự học môn LS ở trường THPT chuyên. Lí luận và thực tiễn.
Chương 2: Các biện pháp tạo hứng thú học tập cho HS qua các hình thức
tổ chức tự học môn LS lóp 10 ở trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa.
Thực nghiệm.


12
CHƯƠNG 1
TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC
TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG CHUYÊN. LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Quan niệm về hứng thú
Hứng thú là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong khoa học cũng như
trong đời sống. Hứng thú là một hiện tượng tâm lý phức tạp, vì vậy, vấn đề
này được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, để trả lời câu
hỏi “hứng thú là gì” đã có nhiều quan niệm dựa trên cách tiếp cận khác nhau.
Theo Từ điển Tiếng Việt thì: “Hứng thú là cảm giác thích thú thấy
trong người mình đang có một sức thôi thúc làm cái gì đó”. Húng thú nếu là
danh từ chỉ sự ham thích (Tác phẩm gây được hứng thú cho người đọc). Hứng
thú là tính từ: Cảm thấy hứng thú, hào hứng: hứng thú với công việc (Câu
chuyện nghe rất hứng thú). Hứng thú (I) đgt: biểu hiện của một nhu cầu làm
cho chủ thể tìm cách thoả mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú và huy động sinh
lực để cố gắng thực hiện. Hứng thú làm việc. (II): Sự ham thích, không còn
hứng thú gì nữa, bộ phim gây được hứng thú cho tác giả. [31, tr. 861]

Như vậy, hứng thú là một trạng thái tâm lý phức tạp, phản ánh nhiều
giai đoạn từ đơn lẻ tới tổ hợp nhiều quá trình tâm lý của con người. Hứng thú
là một thái độ đặc biệt của cá nhân đối với một đối tượng nào đó vừa có ý
nghĩa trong cuộc sống, vừa có khả năng mang lại cho nó một khoái cảm.
Hứng thú làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức, làm nảy sinh khát vọng
hành động và hành động sáng tạo làm tăng sức làm việc. Hứng thú luôn có
đối tượng nhất định. Hứng thú được phân thành nhiều loại: hứng thú nghệ
thuật, hứng thú thể thao, hứng thú nhận thức… Trong đó, hứng thú nhận thức
và hứng thú học tập có vị trí quan trọng.
14
Hứng thú nhận thức là sự định hướng có lựa chọn của cá nhân vào sự


vật, hiện tượng thực tế xung quanh. Hứng thú nhận thức trong khoa học đặc
biệt quan trọng, giúp cá nhân độc lập tiếp nhận kiến thức khoa học ở các lĩnh
vực mà mình thích, từ đó tích cực hoạt động để tìm kiếm và tiếp cận kiến
thức. Việc hình thành hứng thú nhận thức gắn liền với việc học tập của học
sinh. Sỡ dĩ như vậy vì nội dung chủ yếu trong quá trình học tập của học sinh
là phải học để dần dần chuyển từ trình độ kiến thức này lên trình độ kiến thức
cao hơn, nâng từ “biết” đến “hiểu” và vận dụng được những kiến thức đó vào
cuộc sống. Tuy nhiên, hứng thú nhận thức không chỉ nhằm vào nội dung một
môn học cụ thể mà nhằm vào quá trình học tập, vào hoạt động nhận thức,
phương pháp hoạt động để đạt được kiến thức. Hứng thú nhận thức là cái tạo
ra động cơ quan trọng nhất của học tập, là cơ sở thái độ của học sinh đối với
học tập, là nguồn thúc đẩy học sinh học tập một cách say mê. Hứng thú nhận
thức không chỉ là sự kích thích bên ngoài mà còn là quá trình kích thích từ
bên trong của bản thân học sinh, chính sự kích thích bên trong đó mới duy trì
lâu dài được hứng thú. Những nội dung kích thích học sinh từ bên ngoài có
thể là nội dung bài học, do giáo viên giảng dạy, do đồ dùng trực quan đẹp…,
nhưng nếu chỉ gây được những cảm xúc nhất thời thì chưa thể gọi là hứng

nảy sinh trong những tình huống cụ thể của quá trình học tập còn hứng thú là
thuộc tính tâm lý tương đối ổn định của cá nhân. Xúc cảm là dấu hiệu của
hứng thú. Một dấu hiệu đặc trưng nữa của hứng thú học tập là tính tích cực
trong hoạt động học tập bộ môn. Hứng thú là nguồn kích thích mạnh mẽ tới
tình tích cực của cá nhân. Do tác động mạnh mẽ này mà tất cả các quá trình
tâm lý diễn ra với tốc độ nhanh và có hiệu quả cao. Khi có hứng thú học sinh
sẽ học tập tích cực hơn và có hiệu quả hơn. Thái độ học tập tích cực được
biểu hiện ở việc tiến hành nhiều hình thức học tập khác nhau và học một cách
say mê không mệt mỏi. Hứng thú là một thuộc tính nhân cách cá nhân nên nó
không tồn tại một cách biệt lập, riêng rẽ mà hình thành và phát triển trong mối