VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HOA PHƯỢNG

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA KHỔNG TỬ
VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 62 22 03 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. NGUYỄN VĂN HÒA

NGHIÊN CỨU SINH:
NGUYỄN THỊ HOA PHƯỢNG

HÀ NỘI – năm 2016


LỜI CAM ĐOAN
Luận án là công trình khoa học độc lập của tác giả, mọi trích dẫn đều có xuất
xứ rõ ràng. Tác giả xin chịu mọi trách nhiệm về công trình của mình!
Hà Nội, ngày 24 tháng 08 năm 2016
TÁC GIẢ
Nguyễn Thị Hoa Phượng



Đổi mới giáo dục ngày nay đã trở thành một yêu cầu cấp bách và là sự
sống còn của mỗi quốc gia. Hầu hết các quốc gia trên thế giới đang không
ngừng cải cách, đổi mới giáo dục để thích ứng với xu thế phát triển mới mẻ và
năng động của toàn nhân loại, đồng thời để tạo ra những nguồn lực mới phục vụ
cho nhu cầu phát triển xã hội trong bối cảnh mới.
Đối với Việt Nam hiện nay, đổi mới giáo dục đang là vấn đề được toàn
Đảng, toàn dân hết sức quan tâm, coi đó là chìa khóa để thực hiện sự nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế.
Cái mới ra đời trên cơ sở cái cũ chứ không phải ra đời từ hư vô, trong cái
mới vẫn chứa đựng những yếu tố tích cực của cái cũ. Do đó, đổi mới giáo dục
không có nghĩa là chúng ta đoạn tuyệt với nền giáo dục cũ, mà trái lại trong nền
giáo dục mới vẫn tiếp thu và phát huy những yếu tố tích cực của tư tưởng giáo
dục và nền giáo dục trước đây. Nền giáo dục cũ của nước ta chịu ảnh hưởng
không ít bởi tư tưởng giáo dục của Nho giáo mà người sáng lập là Khổng Tử một trong những người thầy vĩ đại của lịch sử giáo dục phương Đông. Khổng
Tử được người đời tôn xưng là “vạn thế sư biểu”, tư tưởng giáo dục của ông
được xem là cơ sở của nền giáo dục Nho giáo ở các triều đại phong kiến nước
ta. Mặc dù có những hạn chế nhất định, nhưng trong tư tưởng giáo dục của
Khổng Tử, vẫn có những hạt nhân hợp lý, tích cực mà chúng ta cần tiếp tục
nghiên cứu và vận dụng.
1


Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa
XI) đã khẳng định: Đổi mới giáo dục cần phải “tập trung vào những giá trị cơ
bản của văn hóa, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại”
[36, tr.128]. Đồng thời, Đảng ta đã chỉ rõ: “Giáo dục và đào tạo chưa thực sự trở
thành quốc sách hàng đầu, thành động lực phát triển. Chất lượng, hiệu quả giáo
dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học, giáo dục nghề
nghiệp. Hệ thống giáo dục và đào tạo thiếu liên thông giữa các trình độ và giữa
các phương thức giáo dục, đào tạo; còn nặng về lý thuyết, nhẹ thực hành. Đào

phương pháp mang đến kỹ năng mà còn là hành động nhập thế, phương thức
ứng xử, đạo làm người… Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử góp phần khơi dậy
những mầm thiện trong con người, tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, phép
tắc lễ nghĩa; dấy lên phong trào khuyến học, khuyến tài.v.v.. Tuy nhiên, do hạn
chế của thời đại nên tư tưởng giáo dục của Khổng Tử cũng không tránh khỏi
những bất cập, những hạn chế như trọng hư văn, khinh thực nghiệp; nặng lý
thuyết, nhẹ thực hành; tri thức xã hội lấn át tri thức về khoa học tự nhiên; thiên
về tư duy tái hiện hơn tuy duy sáng tạo; “tầm chương trích cú”; “tín nhi hiếu
cổ”; thích tán tụng hơn là phản biện, phê phán…
Tất cả những nội dung trên đến nay vẫn còn hiện hữu và ảnh hưởng nhất
định đến công cuộc đổi mới giáo dục Việt Nam trên cả hai mặt tích cực và tiêu
cực.
Từ trước đến nay, nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử vẫn còn
những khía cạnh cần đi sâu hơn nhất là về nội dung và phương pháp giáo dục.
Theo chúng tôi, việc nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Khổng Tử trong bối cảnh
hiện nay vừa phải vạch ra những hạn chế, những ảnh hưởng tiêu cực cần gạt bỏ
vừa phải rút ra cho được ý nghĩa và bài học vận dụng đối với sự nghiệp đổi mới
giáo dục ở nước ta.
Vì vậy, chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử và ý
nghĩa của nó đối với đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu
trong luận án tiến sĩ Triết học của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu
3


Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích một cách có hệ thống tư
tưởng giáo dục Khổng Tử từ mục đích, đối tượng, đến nội dung và phương pháp
giáo dục để qua đó, rút ra ý nghĩa của tư tưởng giáo dục Khổng Tử đối với sự
nghiệp đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay.

một số giá trị, hạn chế chủ yếu trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử từ mục
đích, đối tượng đến nội dung và phương pháp giáo dục.
Thứ hai, cung cấp những cơ sở, căn cứ chủ yếu để rút ra ý nghĩa và bài học
thiết thực nhằm phát huy những yếu tố tích cực, hạn chế yếu tố tiêu cực trong tư
tưởng giáo dục của Khổng Tử đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục ở nước ta hiện
nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1. Về mặt lý luận
- Từ góc độ và phương pháp tiếp cận triết học khoa học, luận án bước đầu
trình bày khái quát các điều kiện và nhân tố tác động đến sự hình thành tư tưởng
giáo dục của Khổng Tử.
- Phân tích và hệ thống hóa những nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo
dục của Khổng Tử.
- Rút ra và bước đầu phân tích ý nghĩa từ tư tưởng giáo dục của Khổng Tử
đối với đổi mới giáo dục nước ta hiện nay.
6.2. Về mặt thực tiễn
Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong việc giảng dạy, nghiên
cứu và học tập về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử nói riêng, tư tưởng Nho giáo
nói chung. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của luận án có thể vận dụng vào sự
nghiệp đổi mới nền giáo dục nước ta hiện nay.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài các phần: Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần nội
dung của luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết.

5


Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

Các vấn đề này nằm rải rác ở hai chương: “Phiếm luận về thời đại Tử học” và
“Tư tưởng tôn giáo và triết lý trước thời Khổng Tử”. Các kết quả nghiên cứu của
Phùng Hữu Lan ở hai chương này là nguồn tài liệu có giá trị, giúp tác giả có
thêm cơ sở để triển khai các nội dung liên quan đến chương 2 của luận án.
- Tác phẩm “Gia giáo Trung Quốc cổ” (Nhà xuất bản Trẻ, 2001) do Diêm
Ái Dân, Cao Tự Thanh dịch đã bàn về sự nảy sinh và phát triển của gia giáo thời
cổ, nội dung và đường lối giáo dục của người xưa. Nghiên cứu tài liệu này,
chúng tôi có thêm căn cứ và định hướng để phân tích, luận giải những tiền đề tư
tưởng cho sự hình thành tư tưởng giáo dục của Khổng Tử.
- Các công trình: “Đại cương triết học Trung Quốc” của Nguyễn Hiến Lê
(Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1992),“Đại cương lịch sử tư tưởng
Trung Quốc” của Lê Văn Quán (Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1996), “Đại
cương triết học Trung Quốc cổ đại” của Doãn Chính (Nhà xuất bản Thanh niên,
2003), “Đại cương lịch sử triết học phương Đông cổ đại” của nhóm tác giả
Doãn Chính, Trương Văn Chung, Nguyễn Thế Nghĩa, Vũ Tình (Nhà xuất bản
Thanh niên, 2003)… đã trình bày những nét cơ bản về đặc điểm kinh tế, chính
trị, xã hội cho quá trình hình thành, phát triển của tư tưởng triết học Trung Quốc
cổ đại, trong đó tư tưởng giáo dục Nho giáo nói chung và tư tưởng giáo dục của
Khổng Tử nói riêng. Cuốn “Đại cương lịch sử văn hóa Trung Quốc” của Ngô
Vi Chính (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2005) đã trình bày sơ lược
một số nội dung liên quan đến nền văn hóa Trung Quốc cổ đại và sự hình thành
tư tưởng triết học, tôn giáo, nghi lễ, chế độ điển chương, phong tục văn hóa, sự
phát triển mạnh mẽ của triết học Trung Quốc trong suốt thời nhà Chu.v.v.. Mặc
dù không trình bày một cách cụ thể, rõ ràng về điều kiện và tiền đề cho sự hình
thành tư tưởng giáo dục của Khổng Tử, tuy nhiên, nghiên cứu những công trình
này đã giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện hơn để phân tích những điều kiện và
tiền đề cho sự hình thành tư tưởng giáo dục của Khổng Tử.

7


8


xuất bản Văn hóa thông tin, 1999) đã phác họa chân dung của Khổng Tử với
khuôn dáng của một “bậc thầy ở góc độ vì con người”.
- Công trình: “Khổng Phu Tử và luận ngữ” của Phạm Văn Khoái (Nhà xuất
bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004) đã trình bày đôi nét về cuộc đời, thân thế
và sự nghiệp của Khổng Tử, đồng thời tác giả đã đưa ra những nhận định mới về
giá trị của Luận ngữ đối với đời sống xã hội hiện nay. Phần thứ hai của công trình
này, tác giả dịch và chú giải sách Luận ngữ với ngôn ngữ hiện đại. “Khổng Tử”
của Nguyễn Hiến Lê (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, 2006) cũng đã trình bày
khá rõ nét về đời sống, con người, môn sinh và tư tưởng của Khổng Tử về “chính
trị”, “chính sách trị dân”, “đạo làm người”... Ở chương I của công trình này, tác
giả đã trình bày ngắn gọn lịch sử Trung Quốc “từ thời Nghiêu Thuấn tới Khổng
Tử”. “Khổng Tử” của Lý Tường Hải (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, 2009) đã
phát họa đôi nét về chân dung của Khổng Tử và xã hội Trung Quốc cổ đại với
những sắc thái rất riêng. “Trí tuệ Khổng Tử” của Tạ Ngọc Ái (Nhà xuất bản Văn
hóa thông tin, 2011) đã thông qua những câu chuyện để kể về cuộc đời của Khổng
Tử cùng với những lời bình nghiêm túc và mới mẻ. Nhân tử Nguyễn Văn Thọ
trong“Chân dung Khổng Tử” (Nhà xuất bản Hồng Đức, 2012) đã khái lược từ
“bối cảnh địa dư”, “bối cảnh lịch sử” đến tiểu sử và cuộc đời của Khổng Tử.
Các công trình trên là nguồn tài liệu tham khảo phong phú, tuy không đi sâu
phân tích các nhân tố chủ quan thuộc về Khổng Tử đối với sự hình thành tư tưởng
giáo dục của ông, nhưng đã trình bày khá khái quát bối cảnh lịch sử, cuộc đời và
sự nghiệp của ông. Các kết quả nghiên cứu trong các công trình này giúp chúng
tôi có thêm cơ sở để phân tích, luận giải những điều kiện và tiền đề cho sự hình
thành tư tưởng giáo dục của Khổng Tử ở chương 2 của luận án.
Trên cơ sở tham khảo và kế thừa những kết quả nghiên cứu từ các công
trình trên, tác giả luận án sẽ tiếp tục bổ sung và làm rõ những vấn đề sau:
Thứ nhất, phân tích một cách khái quát những điều kiện kinh tế - xã hội có

Tử ghi chép lại những cuộc đối thoại của Mạnh Tử với một số vị vua trong thời
kỳ ông sống và giữa Mạnh Tử với các học trò của ông. Mạnh Tử vốn là môn
sinh của Tử Tư, là Á thánh. Tư tưởng của Mạnh Tử là sự tiếp tục, phát triển tư
tưởng của Khổng Tử, là “chân truyền” của Khổng Tử. Vì vậy, ông chịu ảnh
10


hưởng sâu sắc bởi tư tưởng của Khổng Tử. Trong Tứ thư, Luận ngữ là cuốn “tản
văn chư tử” hay còn gọi là sách “ngữ lục”. Đây là cuốn sách không thể thiếu khi
nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử. Hiện nay, bốn quyển sách kinh
điển này được dịch ra tiếng Việt bởi nhiều dịch giả như: Đoàn Trung Còn,
Nguyễn Hiến Lê, Lê Phục Thiện, Phan Văn Các, Phạm Minh Hạc, Nguyễn Đức
Lân .v.v.. Chúng tôi đã nghiên cứu, đối chiếu, so sánh các bản tiếng Việt của các
dịch giả này và từ đó, xác định những nội dung liên quan đến luận án cần phân
tích, luận giải và làm sáng tỏ.
- “Mười lăm nhà tư tưởng giáo dục lớn” của Joy A. Palmer (New York:
Routledge, 2003) đã trình bày đôi nét về nội dung, mục đích giáo dục của
Khổng Tử và những ảnh hưởng của nó đối với giáo dục ngày nay. “Giảng dạy
Nho giáo” của Jeffrey. L. Rickey (Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2008) đã
khẳng định sức sống và những nội dung giáo dục cơ bản của Nho giáo và
Khổng Tử. Tác giả của cuốn sách đặc biệt nhấn mạnh đến các cách thức truyền
dạy trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử, chủ yếu là thông qua thực hành và
thông qua những cuộc đàm thoại. Tham khảo hai công trình này, giúp chúng tôi
có thêm những nhận định mới khi đánh giá lại một số nội dung trong tư tưởng
giáo dục của Khổng Tử, đặc biệt là về mặt phương pháp giáo dục của ông.
- “Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử” của Trần Cảnh Bàn (Nhà xuất bản
Nhân dân Hồ Bắc, Trung Quốc, 2008) đã trình bày khá rõ nét tư tưởng giáo dục
của Khổng Tử từ cái nhìn hiện đại. Tác giả đã đi sâu phân tích các nội dung về
Lễ, Nhân, Dũng đồng thời đưa ra những nhận định khá mới mẻ. Khi bàn về nội
dung giáo dục của Khổng Tử, tác giả đã khẳng định, giáo dục không thể tách

thông tin, Hà Nội, 1998) đã bàn nhiều vấn đề như: “lí luận và sự thực thuộc về
chữ “học” của đức Khổng Tử”, về chữ “chí”, chữ “nhân” về “cách dạy người
của đức Khổng Tử”, về “lối chính giáo của Khổng học”, về Khổng học ở những
thời kỳ và triều đại khác nhau... Tác giả cũng đã phân tích khá sâu sắc một số
nội dung trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử dưới cái nhìn của một nhà Nho.
- Các công trình: “Quan niệm của Nho giáo về giáo dục con người” của
Nguyễn Thị Nga, Hồ Trọng Hoài (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2003); “Quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo dục và đào tạo con
12


người” của Nguyễn Thị Tuyết Mai (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2009) đã phân tích và đánh giá những tư tưởng cơ bản của Nho giáo nói chung
của Khổng Tử nói riêng về con người và đào tạo con người. Trong chương I của
công trình “Quan niệm của Nho giáo về giáo dục con người”, tác giả Nguyễn
Thị Nga và Hồ Trọng Hoài đã bước đầu đi sâu phân tích quan niệm về giáo dục
con người của Nho giáo Trung Quốc với các nội dung cơ bản như “đối tượng và
mục tiêu giáo dục”; “nội dung giáo dục…”; “cách thức giáo dục con người của
Nho giáo…”. Liên quan đến đề tài, các tác giả của cuốn sách này đã tập trung
nghiên cứu quan niệm của Nho giáo về giáo dục trong sự đan xen với nhiều
quan điểm giáo dục của Khổng Tử. Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai trong công
trình “Quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo dục và đào tạo con
người” đã trình bày những nội dung cơ bản về nguyên tắc, nội dung giáo dục,
phương pháp giáo dục của Khổng Tử và cũng đặt tư tưởng giáo dục của Khổng
Tử trong hệ thống quan niệm giáo dục của Nho giáo. Do vậy, mặc dù tư tưởng
giáo dục của Khổng Tử đều được các tác giả đề cập đến nhưng do cách tiếp cận
và khuôn khổ của công trình, nên vẫn còn những nội dung cần tiếp tục nghiên
cứu, nhất là những nội dung giáo dục và phương pháp giáo dục của Khổng Tử.
Vấn đề này, chúng tôi sẽ làm rõ hơn trong chương 3 của luận án.
- “Khổng Tử” của Nguyễn Hiến Lê (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Hà

Mạnh Tử, tác giả đã đi sâu phân tích một số nội dung như: “vị trí và vai trò của
giáo dục”, “mục tiêu giáo dục”, “đạo làm người”, “học tập”…
Mặc dù chưa trình bày tư tưởng giáo dục của Khổng Tử một cách có hệ
thống, sâu sắc và toàn diện nhưng nghiên cứu các công trình trên giúp chúng tôi
có thêm cơ sở để phân tích và khái quát lại một số nội dung trong tư tưởng giáo
dục của Khổng Tử.
Ngoài ra, còn có một số bài viết trên các tạp chí nghiên cứu về tư tưởng
giáo dục của Khổng Tử, nhưng trong phạm vi hạn hẹp không cho phép những
bài viết này đi sâu nghiên cứu toàn bộ nội dung tư tưởng giáo dục của Khổng Tử
mà chỉ tập trung bàn luận đến một vấn đề, một nội dung nào đó trong tư tưởng
giáo dục của ông mà thôi. Chẳng hạn như bài viết:“Đôi điều suy nghĩ về đối
tượng và nội dung giáo dục, giáo hóa của Nho giáo” của tác giả Nguyễn Thanh
14


Bình (Tạp chí Giáo dục Lý luận, số 10, 2000) đã trình bày khái quát những suy
nghĩ của tác giả về đối tượng và nội dung giáo dục của Nho giáo, trong đó có đề
cập đôi nét đến những nội dung trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử. Bài viết
“Nhân trong Luận ngữ của Khổng Tử” của tác giả Lê Ngọc Anh (Tạp chí Triết
học, số 3, 2004) đã phân tích sâu sắc phạm trù “Nhân” – một phạm trù quan
trọng trong nội dung giáo dục của Khổng Tử. Bài viết “Quan niệm về thế giới và
con người trong triết học Khổng Tử” của tác giả Doãn Chính (Tạp chí Triết học,
số 11, 2005) đã trình bày những nét cơ bản trong quan niệm của Khổng Tử về
thế giới, về con người thể hiện qua các phạm trù như “đạo”, “thiên mệnh”,
“nhân”, “nghĩa”, “trí”… Bài viết “Một số nội dung cơ bản của phạm trù “Hiếu”
trong Nho giáo sơ kỳ” của tác giả Trần Thị Lan Hương và Triệu Quang Minh
(Tạp chí Triết học, số 7, 2009) đã phân tích khái quát những nội dung về đạo
Hiếu trong quan niệm của Nho giáo sơ kỳ mà chủ yếu là trong quan niệm của
Khổng Tử. Vì dung lượng của bài viết này ngắn, cho nên các tác giả chưa thể
làm rõ được tư tưởng giáo dục của Khổng Tử một cách toàn diện. Tuy nhiên, có

quy định rõ về hệ thống giáo dục quốc dân; nhà trường, cơ sở giáo dục khác của
hệ thống giáo dục quốc dân, của cơ quan nhà nước, của tổ chức chính trị - xã
hội; tổ chức và cá nhân tham gia hoạt động giáo dục, đồng thời quy định cụ thể
về mục tiêu giáo dục; tính chất, nguyên lý giáo dục; yêu cầu về nội dung,
phương pháp giáo dục.v.v.. Đây chính là cơ sở pháp lý cho đổi mới giáo dục
hiện nay ở nước ta.
Nghiên cứu về đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay, không thể không
nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục. Tư tưởng của Người là sự đan
xen của văn hóa Đông và Tây; là một hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc về
những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, trong đó có giáo dục. Người
đánh giá rất cao vai trò của giáo dục đối với sự hưng thịnh của đất nước. Trong
tư tưởng của Người có nhiều định hướng phát triển giáo dục mà đến nay vẫn còn
nguyên giá trị.
- Tác phẩm “Hồ Chí Minh: Toàn tập” tập 1 và tập 2 (Nhà xuất bản Chính
trị quốc gia, Hà Nội, 1995); “Hồ Chí Minh: Toàn tập” tập 4, tập 6 và tập 9 (Nhà
xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002) đã trình bày nhiều quan điểm của Hồ
16


Chí Minh về giáo dục. Tư tưởng của Người về phát triển sự nghiệp giáo dục thể
hiện tập trung khát vọng hướng tới một nền giáo dục văn minh, tiến bộ mà ngày
nay, vận dụng sáng tạo và phát triển tư tưởng ấy vẫn là một nhân tố quyết định
thắng lợi của sự nghiệp đổi mới giáo dục và đào tạo ở đất nước ta. Các công
trình:“Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên và nhi đồng” (Nhà
xuất bản Lao động xã hội, Hà Nội, 2007), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và
đào tạo” của Phạm Ngọc Anh và Nguyễn Thị Kim Dung (Nhà xuất bản Lao
động xã hội, 2011)… đã trình bày khá rõ nét tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo
dục, làm nền tảng cho đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay. Đặc biệt, trong công
trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo”, hai tác giả Phạm Ngọc
Anh, Nguyễn Thị Kim Dung đã tập hợp nhiều bài viết có giá trị nghiên cứu về vị

có thể xác định rõ hơn những yêu cầu của đổi mới giáo dục nước ta trong thời kỳ
hội nhập và phát triển.
Ngoài ra, một số bài viết đã bàn luận đến nhiều vấn đề liên quan đến phát
triển giáo dục Việt Nam hiện nay. Tác giả Nguyễn Văn Hòa trong bài viết “Phát
triển giáo dục và đào tạo – một động lực để phát triển kinh tế tri thức ở nước ta
hiện nay” (Tạp chí Triết học, số 4, 2009) đã khẳng định chất lượng nguồn nhân
lực, tri thức con người phải thông qua giáo dục và đào tạo mới có được và việc
nâng cao dân trí, đào tạo, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực con người Việt Nam
trên cơ sở phát triển giáo dục là động lực của sự phát triển kinh tế tri thức, là vấn
đề có ý nghĩa sống còn trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay. Ở bài viết “Một số rào
cản đối với việc phát huy tính sáng tạo của con người Việt Nam trước yêu cầu hội
nhập kinh tế quốc tế” (Tạp chí Triết học, số 2, 2010), tác giả tiếp tục nêu lên một
số rào cản trong việc phát huy tính sáng tạo của con người Việt Nam, những bất
cập còn tồn tại trong giáo dục và đào tạo ở nước ta hiện nay.
Các công trình nghiên cứu trên đã nêu lên những gợi ý, chỉ dẫn quan trọng
và cần thiết cho tác giả xây dựng những luận điểm, đưa ra những đánh giá, nhận
định mới liên quan đến nội dung chương 4 của luận án.
1.3.2. Các công trình nghiên cứu về ý nghĩa của tư tưởng giáo dục
Khổng Tử đối với đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay

18


Như trên đã trình bày, Khổng Tử là một trong những nhà giáo dục tiêu biểu
của nhân loại. Tư tưởng giáo dục của ông đã được nhiều học giả trên thế giới
quan tâm, nhiều công trình nghiên cứu. Trong một số công trình nghiên cứu này,
đã bước đầu đưa ra những nhận định về vai trò, ý nghĩa và giá trị trong tư tưởng
giáo dục của Khổng Tử đối với giáo dục hiện đại.
- “Khổng Tử quốc học viện” của Thường Hoa (Nhà xuất bản Phản Chức
Trung Quốc, Bắc Kinh, 2007) đã khẳng định ý nghĩa của tư tưởng Khổng Tử đối

ủng hộ Khổng Tử…” và “cách đây hơn một ngàn năm, Vương An Thạch, tự
Giới Phủ, tể tướng đầu tiên của nhà Tống, tự hào cho rằng ông có thể điều hành
được thế giới này chỉ với một nửa cuốn Luận ngữ”. Qua đó để thấy vai trò quan
trọng của tư tưởng Khổng Tử trong đời sống chính trị và xã hội Trung Quốc thời
cổ đại. Trong tác phẩm, tác giả cũng đã bàn luận nhiều về ý nghĩa thực hành của
tư tưởng Khổng Tử trong xã hội và cuộc sống của chúng ta ngày nay. Vấn đề
này, tác giả cho rằng: “Khổng Tử mang lại cho ta các chân lý đơn giản, các chân
lý này giúp ta phát triển Tâm và Hồn, đồng thời cho phép ta đưa ra các lựa chọn
đúng đắn khi thực hiện chuyến du hành vào cuộc đời.” [30, tr.31]. Chúng tôi
đồng ý với tác giả Vu Đan về ý nghĩa thực hành ở một số tư tưởng của Khổng
Tử trong cuộc sống ngày nay, nhưng đứng trên lập trường của chủ nghĩa duy vật
biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử thì chúng tôi không nhất trí với tác giả
khi cho rằng, mọi lời nói của Khổng Tử trong Luận ngữ đều là những chân lý.
Có thể nói, những lời dạy của Khổng Tử trong Luận ngữ nhằm dạy cho học trò
cách tu tập để thành người hoàn thiện và cách ứng xử với đời… Đó có thể là một
cẩm nang hữu ích cho hậu thế, nhưng dứt khoát không nên xem đó là những
chân lý hoặc những chuẩn mực đạo đức không bao giờ thay đổi. Điều này chúng
tôi sẽ phân tích rõ hơn trong chương 4 của luận án.
Những năm gần đây, học thuyết “xã hội hài hòa” của Hồ Cẩm Đào đã trở
thành triết lý chính thống của Trung Quốc, tư tưởng “Đại đồng” của Khổng Tử
là tiền đề quan trọng trong lý luận xã hội hài hòa Xã hội chủ nghĩa ở Trung
Quốc hiện nay. Trung Quốc chủ trương đẩy mạnh việc tuyên truyền, giảng dạy
và quảng bá các trước tác và ấn phẩm về Khổng Tử. Họ đã không phủ nhận vai
trò của Khổng Tử và những giá trị trong tư tưởng của ông. Phải chăng, sau
20


những thăng trầm của lịch sử, một lần nữa, học thuyết của Khổng Tử và chân
dung của “vạn thế sư biểu” lại được nhìn nhận và đánh giá cao ở Trung Quốc.
Người Trung Quốc cho rằng: “những truyền thống tốt đẹp của Nho học nếu

nhận định, đánh giá lại ý nghĩa và giá trị trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử.
Cho đến nay, nhiều nước trên thế giới như: Hồng Kông, Đài Loan, Hàn
Quốc, Singapore và các nước phương Tây vẫn coi trọng việc nghiên cứu, đưa ra
những nhận định mới về ý nghĩa của việc vận dụng những giá trị trong tư tưởng
Khổng Tử nói riêng, Nho giáo nói chung đối với sự phát triển giáo dục của các
quốc gia này.
- Tác phẩm “Khu vực Đông Á: Di sản Nho giáo và sự thích ứng hiện đại”
(Nhà xuất bản Đại học Princeton,1991) của Gilbert Rozman đã trình bày những
nét cơ bản về sự truyền bá những giá trị trong học thuyết của Khổng Tử ở Trung
Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản. Tác giả cũng đã đưa ra những tiêu chuẩn so sánh
sự tiếp nhận học thuyết Khổng Tử ở Trung Quốc, Nhật Bản và sự tiếp nhận đạo
Khổng của Triều Tiên ở thế kỷ XX. Tác phẩm “Những tư tưởng gia vĩ đại
phương Đông” (Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội, 2005) của Ian P. McGreal đã
trình bày khái quát những nội dung cơ bản của các nhà tư tưởng nổi tiếng ở
Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên… Trong đó, một số nhà tư tưởng ở Nhật Bản,
Triều Tiên đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của tư tưởng giáo dục Nho giáo nói
chung, của Khổng Tử nói riêng và sự cần thiết phải tiếp thu những giá trị tích
cực trong tư tưởng giáo dục Nho giáo và Khổng Tử để xây dựng học thuyết của
mình, đồng thời vận dụng vào thực tiễn của đất nước họ. Họ cho rằng: “Nho
giáo chẳng những không mất đi vị thế của mình trong những thập niên công
nghiệp hóa, mà ngược lại còn được đánh giá là nhân tố văn hóa tích cực, góp
phần làm nên những con hổ mới ở Đông Á” [99, tr.49]. Đặc biệt, ở Singapore,
đạo đức Nho giáo được coi là một môn học chính thức trong nhà trường phổ
thông với mục đích giáo dục con người biết phát huy truyền thống đạo đức của
dân tộc. Nghiên cứu các công trình này, giúp chúng tôi tham chiếu, đối sánh và
rút ra ý nghĩa vận dụng một số nội dung trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử
đối với giáo dục Việt Nam.

22