ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
---------------

ĐỖ THỊ THU HẰNG

TÁCH VÀ XÁC ĐỊNH MỘT SỐ ĐỘC TỐ NHÓM ALKALOID
TRONG THỰC PHẨM CHỨC NĂNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP SẮC KÝ
LỎNG KHỐI PHỔ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
---------------

ĐỖ THỊ THU HẰNG
TÁCH VÀ XÁC ĐỊNH MỘT SỐ ĐỘC TỐ NHÓM ALKALOID
TRONG THỰC PHẨM CHỨC NĂNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP SẮC KÝ
LỎNG KHỐI PHỔ

Chuyên ngành: Hóa phân tích
Mã Số: 60440118
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Người Hướng Dẫn Khoa Học: PGS TS. Lê Thị Hồng Hảo

Hà Nội – 2015

lượng không nhỏ các chất độc nhóm alkaloid. Hiện nay, một số loại thực phẩm chức
năng có nguồn gốc thảo dược cũng sử dụng các loại cây này hoặc có thành phần
được chiết xuất từ cây thuốc có các hoạt chất

như các alkaloid, terpenoid,

phenolic… được biết đến như là các hợp chất thứ cấp. Sử dụng các loại thực phẩm
chức năng này có thể là con dao hai lưỡi, dùng với liều lượng vừa phải có tác dụng
chữa một số bệnh song dùng không đúng cách hoặc quá liều có thể dẫn đến ngộ độc
hoặc các biến chứng. Vì vậy sử dụng những thực phẩm chức năng có chứa các
alkaloid độc này phải cẩn trọng và phải được sự quản lý và cho phép của các cơ
quan chức năng. Tuy nhiên, ở Việt Nam việc xác định đồ ng thời các alkaloid đô ̣c
trong thực phẩm chức năng vẫn chưa được nghiên cứu. Do vậy, để góp phần kiểm
soát các nguy cơ tiềm ẩn để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng và giúp cơ quan
chức năng quản lý đưa ra các khuyến cáo nhằm giảm nguy cơ ngộ độc do sử dụng
các thực phẩm chức năng có ngồn gốc thảo dược. Chúng tôi đã tiến hành đề tài:
“Tách và xác định một số độc tố nhóm alkaloids trong thực phẩm chức năng
bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ”.


CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN
1.1.

Tổng quan về nhóm alkaloid

1.1.1. Lịch sử phát hiện
Năm 1804- 1805, các nhà hóa học Pháp và Đức đã phân lập được morphin
và điều chế được dạng muối của nó. Đồng thời đã chứng minh được morphin là
hoạt chất chính của cây thuốc phiện có tác dụng sinh lý rõ rệt. Năm 1980, từ vỏ cây
canhkina, đã chiết và kết tinh được một chất đặt tên là “cinchonino” sau đó hai nhà

yếu nằm trong vòng. Sự có mặt của nguyên tử của N trong cấu trúc quyết định tính
bazơ của alkaloid và là chỗ dựa rất quan trọng cho các nhà hóa học trong nghiên
cứu alkaloid [15].
1.1.2.3. Phân loại
Các alkaloid đã biết có đến trên 250 dạng cấu trúc khác nhau với hơn 5.500
hợp chất alkaloid trong tự nhiên. Vì vậy cách phân loại dựa vào cấu trúc nhân cơ
bản trước đây (khoảng 20 nhóm cấu trúc) chưa đáp ứng được nên ngày càng có xu
hướng chia chúng thành những nhóm nhỏ: nhóm alkaloid Ecgotamia, Harmin,
Yohimbin, Strychnin, Echitamin. Nhóm alkaloid có nhân isoquinolin được chia
thành

các

nhóm:

Benzyliaoquinolin,

Apocphin,

Protobecberin,

Benzophenanthridin…Có ý kiến xếp các hợp chất có N ngoài vòng như Colchicin,
Hordenin, là các protoalkaloid [15] [27].
1.1.2.4. Sự phân bố
Cromwell (1995) ước tính alkaloid phân bố trong khoảng 1 phần 7 loài thực
vật có hoa. Một ước tính khác (Hegnauer, 1963) cho rằng alkaloid có từ 12%-20%
trong tổng số cây có nhựa. Còn Willaman và Schubert (1955) thì cho rằng trong hơn
300 họ của nghành hạt kín thì 1/3 họ có chứa alkaloid. Nhiều tổng kết cho thấy đại
đa số cây có chứa alkaloid là cây hai lá mầm. Chỉ có một số ít cây chứa alkaloid là
cây 1 lá mầm và nghành hạt trần. Theo thống kê đến nay thì cây thuộc thảo và cây



bằng bột kẽm trong môi trường HCl để chúng chuyển thành alkaloid dạng thường
sau đó kết tủa bằng kiềm và chiết bằng dung môi hữu cơ [14].

1.1.3.

Cấu tạo của một số alkaloid độc

Bảng 1.1. Cấu trúc hoá học của một số alkaloid độc được xác định trong đề tài.
STT

Alkaloid

Công thức
phân tử

Khối
lượng
phân tử
(g/mol)

pKa

C23H26N2O4

394,46

8,28



Atropin
(RS)-(8-Methyl-84

azabicyclo[3.2.1]oct-3-yl)

C17H23NO3

289,37

4,35

C17H21NO4

303,35

7,75

C20H22N2O

306,41

_

C22H25N O6

399,44

12,35



pyridyl)pyrrolidine,(S)-3(1-Methyl-2-pyrrolidinyl)
pyridine


1.1.4.

Tác dụng và độc tính của một số alkaloid

Các chất trong nghiên cứu này thuộc nhóm alkaloid chúng có tác dụng lên hệ
thần kinh, tim mạch và hô hấp [3] [12]. Khi dùng với hàm lượng nhỏ chúng có tác
dụng chữa bệnh nhưng khi dùng với hàm lượng lớn gây ngộ độc có thể dẫn đến tử
vong vì đây đều là các alkaloid độc. Bảng 1.2 giới thiệu giá trị LD50 (liều lượng
chất độc gây chết cho một nửa số cá thể trong nghiên cứu) [24].
Bảng 1.2. Các giá trị LD50 của các chất phân tích.
Tên chất
Brucin
Strychnin
Colchicin
Koumin
Scopolamin
Nicotin
Aconitin
Atropin

LD50 trên chuột đường LD50 trên chuột đường
uống (mg/kg)
tiêm (mg/kg)
150
12

ÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1. Trần Quốc Bình, Đỗ Thị Oanh (2011), "Góp phần nghiên cứu xây dựng tiêu
chuẩn nguyên liệu và bán thành phẩm cà độc dược sử dụng trong chế phẩm
Camat", tạp chí Dược học,421,tr.45-49.
2. Trần Tứ Hiếu, Từ Vọng Nghi, Nguyễn Văn Ri, Nguyễn Xuân Trung (2007),
Hóa học phân tích, phần 2: Các phương pháp phân tích công cụ, Nhà xuất bản
Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
3. Khoa dược (2008), "Giáo trình dược liệu", tập II, NXB ĐH Y Dược TP.HCM.
4. Phạm Thanh Kỳ (1998), "Bài giảng dược liệu", tập II, NXB Đại học Dược Hà
Nội.
5. Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học.
6. Phạm Luận (1998), Cơ sở lý thuyết phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao, ĐH
Quốc Gia Hà Nội.
7. Lương Thị Phấn (2014), Nghiên cứu định lượng đồng thời strychnin và brucin
trong huyết tương bằng phương pháp HPLC, khóa luận tốt nghiệp, Trường
Đại học Dược Hà nội.
8. Nguyễn Văn Ri (2009), Giáo trình Các phương pháp tách, khoa Hóa học
trường Đại học Khoa học Tự Nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội.


9. Nguyễn Đình Thành (2011), Cơ sở các phương pháp phổ ứng dụng trong hóa
học, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
10. Tạ Thị Thảo (2010), Giáo trình Thống kê trong Hóa học phân tích, khoa Hóa
học trường Đại học Khoa học Tự Nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội.
11. Trần Thị Văn Thi, Trần Thanh Minh (2011), "Nghiên cứu phân lập và nhận
dạng cấu trúc alkaloid trong dịch chiết từ lá vông nem Thừa Thiên Huế", tạp
chí Khoa học Đại học Huế, 65, tr.225-230.
12. Mai Tất Tố, Nguyễn Thị Trâm (2007), Dược lý học tập 1, NXB Y học.
13. Mai Tất Tố, Nguyễn Thị Trâm (2007), Dược lý học tập 2, NXB Y học.

therapeutics” (11 ed.), New York: McGraw-Hill
25. José Diana Di Mavungu, Svetlana V. Malysheva, Melanie Sanders, Daria
Larionova (2012), “Development and validation of a new LC–MS/MS method
for the simultaneous deterrmination of six major ergot alcaloids and their
corresponding epimers. Application to some food and feed commodities”,
Food Chemistry, 135, 292–303.
26. Miao Li, Xiao-Fang Holi, Jie Zhang, Si-Cen Wang, Qiang Fu, Lang-Chong He
(2011), “Applications of HPLC/MS in the analysis of traditional Chinese
medicines”, Journal of Pharmacertical Analysis, 1:2, 81- 91.
27. Lounasmaa M.; Tamminem T.(1993), The Alkaloids, Academic Press: New
York, 114.
28. Peihong

Qiu,

Xiaohong

Chen,

Xiang

Chen

(2008),

“Simultaneous

deterrmination of five toxic alkaloids in body fluids by high-performance
liquid chromatography coupled with electrospray ionization tandem mass
spectrometry”, Journal of Chromatography B, 875(2), 471–477