Trêng §¹i häc khoa häc x· héi vµ Nh©n v¨n
§¹i häc Quèc gia Hµ Néi

Bµi tiÓu luËn

§Ò tµi: TÝn ngìng thê MÉu cña d©n téc ViÖt Nam


Mở đầu
Phong tục tập quán lễ hội là một bộ phận quan trọng cấu thành nên
văn hoá xã hội, nó gắn bó mật thiết, sâu sắc với mọi tầng lớp ngời trong xã
hội. Nớc ta với nền văn minh lúa nớc rất đặc trng thì phong tục, tập quán,
tín ngỡng đã trở thành một bộ phận trong đời sống tinh thần. Hàng ngàn
năm xa, từ thời nguyên thuỷ đã hình thành nên các phong tục tập quán đó
và phát triển đến ngày nay và chúng ta có thể khẳng định rằng không một
gia đình ngời Việt nào lại không có bàn thờ cúng Tổ tiên, không một làng
xã nào lại không có một ngôi đình, đền, miếu thờ các vị Hoàng Làng, các
anh hùng dân tộc hay thờ Mẫu.
Nớc Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, với 54 dân tộc anh em với
54 phong tục tập quán riêng, mang sắc thái riêng biệt mà không nơi nào
giống nơi nào nhng vẫn thống nhất một phong tục Việt nh: tục cới hỏi của
ngời Mờng, ngời Thái, các kiêng kị dân gian hay mỗi nơi có những lễ hội
vào các dịp khác nhau trong năm.
Cứ đời này qua đời khác, các tín ngỡng phong tục trở thành mảng
sinh hoạt tinh thần không thể thiếu trong đời sống ngời Việt. Những giá trị
tinh thần này đã khẳng định một bản sắc và sự trờng tồn của văn hoá Việt
trong văn hoá thế giới.
Ngày nay, với xu thế hội nhập thế giới, văn hoá Việt đợc tiếp cận với
nhiều nền văn hoá ở các châu lục, các quốc gia trên thế giới, chúng ta có cơ
hội giao lu với các nền văn hoá tiến bộ từ đó sẽ phát huy những bản sắc văn
hoá tốt đẹp của dân tộc. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra các vấn đề về bảo vệ nền

4


Nguồn gốc lịch sử của tín ngỡng thờ Mẫu không đợc ghi chép rõ
ràng trong sách mà nó chỉ là sự truyền miệng của dân gian về ngời phụ nữ
đó. Có một số nhà nghiên cứu cho rằng tục thờ Mẫu có nguồn gốc từ thời
Tiền sử khi ngời Việt thờ các thần linh thiên nhiên, các thần linh này kết
hợp trong khái niệm Thánh Mẫu hay còn gọi là nữ thần Mẹ. Theo thời gian
khái niệm Thánh Mẫu đợc mở rộng để bao hàm các nữ anh hùng trong dân
gian - những ngời phụ nữ nổi lên trong lịch sử với vai trò ngời bảo hộ hoặc
trị bệnh. Những nhân vật lịch sử này đợc kính trọng, tôn thờ và cuối cùng đợc thần thánh háo để trở thành một trong các hiện thân của Thánh Mẫu.
Sự phát triển của tín ngỡng thờ Mẫu đợc phân chia thành 3 giai đoạn
sau( theo tài liệu của Ngô Đức Thịnh).
Giai đoạn 1: Thờ các nữ thần thiên nhiên riêng biệt, các nữ thần này
là các tinh thần thiên nhiên và không có đặc điểm của con ngời đặc biệt là
ngời phụ nữ, ngời mẹ.
Giai đoạn 2: Thờ các Thánh Mẫu, đến giai đoạn này các nữ thần đã
có đặc điểm của ngời Mẹ nh Mẹ Âu Cơ - ngời Mẹ của dân tộc Việt Nam.
Giai đoạn 3: Thờ Thánh Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. ở đây phủ không
phải là khái niệm số lợng xây dựng mà nó chính là 3 hay 4 thành tố của vũ
trụ là: Trời (Thiên phủ), Đất (Địa phủ), Nớc (Thuỷ phủ), Núi rừng (Nhạc
phủ).
2/ Nghi lễ thờ cúng
Các vị thần trong tín ngỡng thờ Mẫu phản ánh đợc tất cả các phẩm
chất của một ngời mẹ, tuy nhiên nó đợc thần thánh hoá và mang rõ sắc thái
huyền thoại do đó nó vùa thần thánh lại vừa con ngời. Đạo Mẫu không chú
trọng vào cuộc sống sau khi chết mà nó quan tâm đến cuộc sống hiện tại nó
luôn trăn trở với câu hỏi làm thế nào để con ngời có một cuộc sống ấm no,
hạnh phúc, đầy đủ trong trần gian. Điều này thể hiện trong các bài kinh lễ
thực ra đây là các bài hát về nhiều điều mà con ngời mong muốn trong cuộc

lên điện thờ. Khi ra tay báo hiệu là lúc Thánh nhập, nếu ra hiệu tay trái là
Thánh nam nhập còn nếu tay phải là Thánh nữ nhập. Tuỳ theo sự tởng tợng
của ngời lên đồng là thánh nam hay nữ mà có thể biểu diễn các động tác
tiến lên lùi xuống, múa quạt hay múa kiếm
Cuối giá đồng bgời lên ban lộc thuốc lá, kẹo, trầu cau, tiền cho
những ngời xung quanh.
Thờ Mẫu thờng có hai dịp chính trong năm đây cũng là lễ hội lớn của
dân tộc: tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ kỷ niệm ngày mất của Đức
Thánh Trần( Trần Hng Đạo) và Thánh Mẫu Liễu Hạnh, ngoài ra con rất
nhiều dịp lễ hội khác và đặc biệt tại các đền, phủ cứ ngày mùng Một và
ngày Rằm( âm lịch) ngời ta thờng dâng đồ cúng để tạ ơn và cầu khẩn phúc
lộc.
3/ Cấu trúc đền thờ và ban thờ

6


Tín ngỡng thờ Mẫu ra đời trên cơ sở nữ thần đợc thờ trong đền, chùa,
miếu, điện. Riêng Thánh Mẫu Liễu Hạnh đựơc thờ trong phủ: phủ
Giầy(Nam Định), phủ Tây Hồ( Hà Nội).
Do ảnh hởng của đạo giáo Trung Quốc, tín ngỡng thờ Mẫu của nớc ta
phát triển thành tín ngỡng Tam phủ gồm: Thiên phủ(miền trời), Nhạc
phủ(miền rừng núi), Thuỷ phủ(miền sông nớc); Tứ phủ gồm 3 phủ trên nhng thêm Địa phủ( miền đất đai). Mẫu Thợng Thiên cai quản miền trời, Mẫu
Thợng Ngàn cai quản miền núi rừng, Mẫu Thoải cai quản miền sông nớc,
Mẫu Địa cai quản miền đất đai. Trên cơ sở này cùng với sự ra đời của
Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một tôn giáo bản địa sơ khai đợc hình thành đó là
đạo Mẫu. Điện thần của Đạo Mẫu có hàng chục vị thần linh nhng đều quy
tụ dới sự điều khiển của Tam Toà Thánh Mẫu.
Kiến trúc phủ Thợng Đoạn:
Phủ Thợng Đoạn nằm trên đất xã Đông Hải, huyện Hải An, thành

cơn bão tố và ngời mẹ thì nhẹ nhàng đón tất cả những gì ngời cha đa xuống
để làm sống cho muôn loài, muôn vật. Hầu nh cái gì cũng có 2 mặt trờiđất, sáng- tối, nam- nữ. Hai mặt này không đối lập mà bổ trợ cho nhau cùng
phát triển
Ngoài ra bàn thờ Mẫu còn có cả một hệ thống đầy đủ:
+ Hệ thống sáng tạo là Tam Toà Đức Mẹ
+ Ngũ vị tôn ông: 5 quan lớn đợc coi là lực lợng thực hiện ý đồ của
Mẫu ở 5 phơng
+ Tứ phủ quan hoàng: thứ bậc dới ngũ vị tôn ông
+ Tứ phủ Thánh cô, tứ phủ Thánh cậu đều có 11 cô, 11 cậu là
những phụ tá của Mẫu
4/ Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Mẫu Liễu Hạnh đợc xem nh ngời Mẹ linh thiêng của dân tộc Việt
Nam và huyền thoại về nhân vật này cũng có nhiều dị bản khác nhau. Sau
đây là một trong các huyền thoại Mẫu Liễu Hạnh:
Mẫu Liễu vốn là đệ nhị tiên chủ Quỳnh Nơng ở chốn thiên cung vì
pham phải lỗi nhỏ là làm vỡ một chiếc chén ngọc bị khép tội và đày xuống
cõi trần thác sinh vào nhà họ Lê ở Phủ Giầy, Vụ Bản, Nam Định khoảng
năm 1557 và đặt tên là Giáng Tiên do Lê Công mơ thấy có thiên sứ áp dẫn
ông về trời tại đây ông chứng kiến cảnh Quỳnh Nơng tiên chúa làm vỡ chén
ngọc bị Ngọc Hoàng đầy xuống trần 21 năm. Và khi tỉnh dậy thấy vợ sinh
con ông cho là ứng nghiệm. Đến năm 18 tuổi bà đợc gả cho Đào Lang. Hai
ngời sinh đợc hai con một trai, một gái. Giữa lúc hơng lửa đang nồng thì hết
hạn bà phải quay về trời. Nhớ thơng chồng con bà thờng chau mày nhỏ lệ,
các tiên nữ động lòng tâu lên với Ngọc Hoàng và Ngời đã phong bà là Liễu

8


Hạnh công chúa và cho xuống hạ giới, bà về thăm cha mẹ đẻ, cha mẹ chồng
và lên kinh đô thăm chồng con. Bà khuyên chồng về tu thân tề gia, sống với

hội Phủ Giầy vừa để dự ngày giỗ Mẹ vừa thoả nguyện tâm linh và đợc ngắm
nhìn một quần thể kiến trúc lăng chùa truyền thống vô cùng độc đáo. Hội
phủ Giầy thực sự hấp dẫn du khách bởi sự đan xen, hoà quyện giữa những

9


nghi thức trang trọng cùng những hoạt động văn hoá dân gian sôi nổi, đặc
sắc. Tiêu biểu nhất trong lễ hội Phủ Giầy là nghi lễ rớc Thánh Mẫu từ phủ
chính (Tiên Hơng) lên chùa Gôi vào ngày 6/3. Đám rớc Thánh Mẫu dài gần
1km rất trang trọng có đội ngũ hoa, nhạc, có phờng bát âm. Đến 7/3 sinh
hoạt văn hoáhoa trợng hội đây là nét độc đáo nhất của lễ hội. Mỗi lần xếp
chữ gồm 100 phu cờ mặc đồng phục, chít khăn đỏ, áo vàng, thắt lng xanh,
quần trắng, xà cạp đỏ. Mỗi ngời cầm cây gậy dài khoảng 2m, ngời điều
khiển gọi là tổng cờ, vào cuộc chủ lễ xin Mẫu ra chữ sau đó theo nhịp
trống chiêng rộn rã xếp thành những dòng chữ nho đầy ý nghĩa. Hoà trong
không khí sinh hoạt tinh thần dân gian, du khách còn đợc xem rớc kiệu bát
cống long đình, xem múa rồng ở trên núi Tiên Hơng....Và khi màn đêm
buông xuống du khách sẽ đợc đắm mình trong những điệu chầu văn tha
thiết cùng những đèn trời đợc thả lung linh sắc màu huyền ảo. Về với hội
Phủ Giầy chúng ta nh đợc trở về với cội nguồn dân tộc, bởi nơi đây quy tụ
nhiều tinh hoa văn hoádân tộc ngàn đời nay.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh đã trở thành biểu tợng cho sức mạnh của phụ
nữ, bà tách mình ra khỏi Khổng giáo trọng nam khinh nữ. Bà nhấn mạnh
vào hạnh phúc, quyền đi lại tự do và độc lập t tởng. Vừa đợc kính sợ vừa đợc yêu mến các nguyên tắc của bà về trừng phạt kẻ xxấu và ban thởng ngời
tốt đã gửi một thông điệp vef sự bảo vệ và hy vọng vào công bằng xã hội
cho nhân dân trong thời loạn lạc. Vừa là thân tiên vừa là ngời Bà chia sẻ
cùng với những ngời trần tục, bà đợc coi là vị thần cảm thông và độ lợng
nhất. Bà trở thành một trong các vị thần của Đạo Mẫu và nhanh chóng đợc
nâng lên vị trí quan trọng nhất cai trị các vị thần và thế giới con ngời.

- Chầu Bẩy.
- Chầu Tám (Nhạc Phủ), Danh hiệu: Nữ tớng Bát Nàn.
- Chầu Chín
- Chầu Mời (Nhạc Phủ), Danh hiệu: Nữ Tớng Đồng Mô Chi Lăng.
- Chầu Mời Một.
- Chầu Bé (Nhạc Phủ), Danh hiệu: Bắc Lệ Công Chúa.
Chầu Bà Ngũ Hành: Đệ nhất Chầu Bà Kim Tinh thần Nữ.
- Đệ Nhị chầu Bà Mộc Tinh thần Nữ.
- Đệ Tam chầu bà Thủy Tinh thần Nữ.
- Đệ Tứ Chầu bà Hỏa Phong thần Nữ.
- Đệ Ngũ Chầu bà Thổ Đức thần Nữ.

11