Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành tốt nhất khóa luận tốt nghiệp của mình, tôi đã nhận được rất
nhiều sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân, tổ chức.
Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến ThS. Nguyễn Thị Tuyết
Nhung - người đã hướng dẫn, động viên và chỉ bảo nhiệt tình giúp đỡ tôi rất nhiều
cả về kiến thức lẫn kỹ năng để tôi làm tốt nhất khóa luận tốt nghiệp của mình.
Đồng thời tôi cũng xin cảm ơn tới tất cả các thầy cô trong khoa Việt Nam
học trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giảng dạy nhiệt tình kiến thức lý thuyết và
thực tế, giúp tôi tích lũy trong suốt quá trình học tập tại khoa để áp dụng vào trong
đề tài khóa luận.
Tiếp theo, tôi xin cảm ơn đến Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên,
ban Quản lý di tích tại các đền, phủ, miếu, chùa tại phố Hiến đã nhiệt tình cung cấp
thông tin để tôi hoàn thành đầy đủ và tốt nhất đề tài khóa luận của mình.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn ở bên động viên, an ủi và
chia sẻ với tôi trong suốt quá trình làm đề tài khóa luận này.
1
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 1
MỤC LỤC 2
PHẦN MỞ ĐẦU 3
PHẦN NỘI DUNG 12
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở 12
VIỆT NAM VÀ PHỐ HIẾN 12
1.1.Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam 12
1.1.1.Lịch sử hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu 12
1.1.2.Quá trình phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu 15
1.1.3. Giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu 17

Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên).
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Khi thực hiện đề tài “Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng
Yên)” – một trong những tín ngưỡng đã xuất hiện từ lâu đời tại đây chúng tôi xuất
phát từ những lý do sau để nghiên cứu:
I.1. Xuất phát từ những giá trị độc đáo, đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố
Hiến.
Trước tiên, để nói về những giá trị văn hóa đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu
ở phố Hiến chúng tôi xin nói về những đóng góp của tín ngưỡng này cho văn hóa
Việt Nam. Thờ Mẫu đã để lại những giá trị văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và
văn hóa tổ chức cộng đồng rất đặc sắc trên nhiều phương diện. Trong đó, tín
ngưỡng này hướng tới một thế giới đề cao, tôn vinh những giá trị của người phụ
3
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
nữ. Người phụ nữ giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử phát triển của
loài người. Ngay từ thời nguyên thủy, họ là những người truyền lửa giữ nhiệt trong
gia đình, hái lượm hoa quả và nuôi dạy con cái. Chính vì thế, ở Việt Nam hình ảnh
người phụ nữ luôn được coi trọng. Sự coi trọng đó được thể hiện qua tín ngưỡng
thờ Mẫu nhằm ca ngợi các vị nữ thần có công lao với đất nước, ban phát sự may
mắn, hi vọng và trừ ma quỷ. Tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng phát triển trong xã hội
hiện đại. Với những giá trị văn hóa đặc sắc để lại trong nhiều công trình tôn giáo,
tín ngưỡng, các nghi thức, lễ hội… tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam đã để lại
những dấu ấn, giá trị văn hóa tốt đẹp, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt
Nam.
Tiếp theo, tại phố Hiến, tín ngưỡng thờ Mẫu đem lại nhiều giá trị văn hóa
độc đáo mang đậm dấu ấn bản địa. Nằm ở khu vực Bắc Bộ nổi tiếng với câu “Thứ
nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến”, phố Hiến trước kia không chỉ là một vùng đất

Mẫu quanh khu vực phố Hiến chính là góp phần bảo vệ và giữ gìn những nét đẹp
văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Thờ Mẫu là một hiện tượng mang tính phổ biến không chỉ ở phố Hiến mà
còn ở nhiều vùng khác trên khắp đất nước Việt Nam. Tính thực tiễn khi nghiên cứu
tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến được thể hiện việc trong những năm gần đây,
hoạt động thờ Mẫu ở là vấn đề đáng được quan tâm. Sự phát triển đó chứng tỏ sức
ảnh hưởng mạnh mẽ đối với đời sống tín ngưỡng tâm linh tại cộng đồng bản địa.
Tuy nhiên, ta cũng nhìn thấy tính hai mặt trong cùng một vấn đề của tín ngưỡng
này. Việc tìm hiểu đó sẽ là những nguồn tài liệu quan trọng đặt cơ sở cho những
nghiên cứu tiếp theo tại đây.
Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến đang phát triển theo hai
hướng tích cực và tiêu cực. Đứng trên góc độ của người nghiên cứu văn hóa, chúng
tôi sẽ làm rõ thực trạng, những biến đổi của tín ngưỡng thờ Mẫu từ xưa đến nay,
điều đó vừa thể hiện những giá trị văn hóa độc đáo, mặt khác cũng thể hiện những
mặt trái mà tín ngưỡng thờ Mẫu đem lại cho cộng đồng cư dân bản địa.
5
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
I.3. Xuất phát từ những nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến
Nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những đề tài đã được nhiều
học giả nghiên cứu từ xưa đến nay. Có thể nói, mỗi nơi thờ Mẫu đều để lại những
dấu ấn riêng mang đậm tính bản địa. Đặc biệt những địa điểm thờ Mẫu nổi tiếng ở
khu vực Bắc Bộ như Hà Nội, Nam Định, Tuyên Quang… đều có những công trình
nghiên cứu một cách tổng thể và toàn diện về những giá trị trị cũng như thực trạng
của tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu vực đó.
Tuy nhiên, tại phố Hiến Hưng Yên đến giờ vẫn có rất ít những công trình
nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu ở khu vực này. Đa phần các công trình nghiên
cứu chỉ nhắc đến hoặc khái quát đôi nét nhất về truyền thuyết, nhân vật Mẫu thờ tự
tại phố Hiến. Chính vì thế, trong bài khóa luận của mình, chúng tôi sẽ đưa ra

sâu vào những giá trị văn hóa đặc sắc các phong tục, tập quán ở phố Hiến đặc biệt
là tín ngưỡng thờ Mẫu.
Nghiên cứu về văn hóa phố Hiến, PTS Nguyễn Đình Nhã trong công trình
mang tên Cư dân và phong tục tập quán phố Hiến đã cho ta thấy những sắc màu
văn hóa của phố Hiến. Trong đó tác giả đã nêu nổi bật được những giá trị văn hóa
của phố Hiến từ phong tục tập quán tốt đẹp của dân tộc đến những giá trị văn hóa
ngoại lai được tiếp nhận nhằm làm đa dạng, phong phú hơn văn hóa bản địa. Trong
công trình này, tác giả cũng nhắc đến sự tích của Dương Quý Phi, thái giám họ Du
và sự di dân của người Hoa đến địa bàn phố Hiến. Đây là những nội dung nền tảng
bước đầu cho nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu sau này tại phố Hiến.
Công trình mang tên Phố Hiến giữa vùng folklore Sơn Nam của PGS. Vũ
Ngọc Khánh, Viện Văn học dân gian thuộc Viện khoa học Xã hội Việt Nam đã nêu
lên những giá trị văn hóa của phố Hiến trong mối quan hệ của folklore Sơn Nam.
Công trình đã nhắc đến những truyền thuyết dân gian của Hưng Yên nói chung,
của phố Hiến nói riêng, đó là những truyền thuyết độc đáo, giải thích cho sự ra đời
của các vị thần. Tác giả cũng tỏ ra tiếc nuối khi chưa có những công trình khôi
phục lại diện mạo, các sinh hoạt hội hè để làm rõ nét sự hội nhập và giao lưu của
văn hóa Việt với văn hóa các nước khác. Trong công trình nghiên cứu của mình,
tác giả đã nhắc tới truyền thuyết đền Mẫu với Mẫu Dương Quý Phi, Thiên Hậu
7
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Thánh Mẫu, công trình đã nói khái quát về truyền thuyết các Mẫu và sự kết hợp
giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với nhiều đạo khác, nhưng những nghiên cứu này chỉ
dừng lại ở mức độ khái quát.
Ông Tăng Bá Hoành – Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hải Hưng (cũ) trong công
trình Di tích lịch sử văn hóa ở phố Hiến đã đưa ra cái nhìn tổng thể về các di tích,
công trình tôn giáo, tín ngưỡng tại phố Hiến. Tác giả đã đề cập đến một số ngôi
đền tiêu biểu và nhân vật thờ tự nơi đây. Đặc biệt, trong công trình nghiên cứu của

Hiến có phạm vi khá rộng lớn nên trong phạm vi đề tài của mình, chúng tôi chỉ tập
trung nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu xung quanh khu vực hồ Bán Nguyệt thông
qua những công trình tôn giáo, tín ngưỡng tiêu biểu để làm rõ hơn những biểu hiện
của tín ngưỡng thờ Mẫu như: đền Mẫu, đền Thiên Hậu, đền Bà Chúa Kho, chùa
Chuông, chùa Hiến….
Phạm vi thời gian: nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến thông qua
các giá trị văn hóa tồn tại thời điểm hiện đại, những biến đổi xưa và nay, thực trạng
của tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu vực phố Hiến.
Phạm vi nội dung: đề tài của chúng tôi tập trung chủ yếu trên 3 nội dung
chính:
Một là, nêu khái quát chung về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam và phố
Hiến trong đó làm nổi bật quá trình hình thành và phát triển của hai nội dung trên.
Hai là, đưa ra những biểu hiện của tín ngưỡng thờ Mẫu ở khu vực phố Hiến
trên các phương diện: địa bàn hoạt động, nhân vật Mẫu thờ tự và cách bài trí và các
hoạt động tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu.
Ba là, nêu lên thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn tín
ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến, phần thực trạng chúng tôi nêu lên những
sự biến đổi và một số vấn đề đặt ra cho tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến, dựa
trên thực trạng đó chúng tôi xin đề xuất một số giải pháp.
4. Nhiệm vụ, đóng góp của khóa luận
4.1. Nhiệm vụ
9
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Nhiệm vụ chính khi nghiên cứu đề tài Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố
Hiến (Hưng Yên) của chúng tôi như sau:
Thứ nhất, chúng tôi đưa một cái nhìn tổng quan về tín ngưỡng thờ Mẫu ở
Việt Nam và khái quát sơ lược về phố Hiến trên các mặt vị trí địa lý, tên gọi, quá
trình hình thành, phát triển và suy vong của phố Hiến. Từ đó, người đọc có cái

ra thực trạng và sự ảnh hưởng của tín ngưỡng này trong đời sống nhân dân.
Thứ ba, phương pháp phân tích: trên cơ sở điền dã, phỏng vấn sâu bắt đầu
tiến hành quá trình phân tích thực trạng, đặc điểm và những vấn đề đặt ra cho tín
ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến.
Thứ tư, phương pháp liên ngành: là phương pháp sử dụng tổng hợp các kiến
thức của nhiều ngành khoa học khác nhau để làm sáng rõ một vấn đề. Đó là kiến
thức của các ngành tiêu biểu như:
+ Lịch sử: nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất phố
Hiến, của tín ngưỡng thờ Mẫu, lịch sử di tích…để đưa ra cái nhìn tổng quan nhất.
+Địa lý: nhằm đưa ra và phân biệt vùng văn hóa phố Hiến với các nơi khác,
đồng thời khái quát về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên quan trọng của khu vực này.
+Văn học: gắn liền với truyền thuyết, huyền thoại, lời kể được lưu trữ trong
các đền, phủ hoặc trong di tích.
+ Văn hóa: sử dụng trong các phân tích, lý giải các giá trị văn hóa, nghệ
thuật, quá trình giao lưu… xuyên suốt trong bài.
+ Một số kiến thức chuyên nghành khác: như mỹ thuật khi nói về kiến trúc,
điêu khắc hay âm nhạc.
6. Bố cục đề tài.
Đề tài khóa luận của tôi gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát chung về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam và phố
Hiến.
Chương 2: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến.
11
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Chương 3: Một số giải pháp bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố
Hiến.
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở

Thứ nhất, xuất phát từ lòng tôn kính của người Việt, tôn vinh những giá trị
tốt đẹp của người phụ nữ. Họ là những người giữ một vai trò quan trọng trong xã
hội. Về kinh tế, người phụ nữ nắm giữ nhiều công đoạn quan trọng trong đời sống
sản xuất, đặc biệt là việc trồng lúa nước – một trong những ngành nghề mang đậm
dấu ấn Việt, người phụ nữ được ca ngợi và tôn thờ ví với Mẹ Lúa. Đồng thời, họ là
người phát hiện, lưu truyền nghề thủ công truyền thống. Trong trồng trọt cũng như
chăn nuôi, người phụ nữ luôn chiếm một vai trò quan trọng không thể thiếu. Cùng
với đó, họ chính là những người truyền lửa, giữ nhiệt cho gia đình, nuôi dạy con
cái. Trong xã hội Việt Nam, người phụ nữ giúp điều hòa những mối quan hệ xã hội
bằng sự khéo léo của mình. Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo,
người phụ nữ bị ràng buộc bởi những tư tưởng “trọng nam khinh nữ”, những bất
công và quy chuẩn của xã hội. Họ hầu như không có tiếng nói. Thờ Mẫu thể hiện
sự tôn vinh coi trọng giá trị của người phụ nữ, giải phóng những bất công, trói
buộc dành cho người phụ nữ. Người ta thấy trong các đình, đền, chùa thờ Mẫu hầu
13
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
hết là thờ những vị nữ thần được nhân dân tôn kính, có công với đất nước, truyền
nghề và giúp nhân dân qua cơn nguy khốn. Chính vì thế, thờ Mẫu là tín ngưỡng
điển hình cho sự coi trọng người phụ nữ.
Thứ hai, tín ngưỡng thờ Mẫu xuất phát từ quan niệm tâm linh của người
Việt. Bản chất mỗi con người sinh ra đều sợ cái chết, sợ những nguy hiểm có thể
xảy đến với mình. Chính vì thế, con người có tâm lý sợ hãi trước những thế lực
siêu nhiên mà theo họ quan niệm là luôn tồn tại trong cuộc sống. Họ cần những vị
thần có thể che chở, bảo vệ họ trước hiểm nguy, khó khăn trong cuộc sống của
mình. Đó là những vị thần linh có sức mạnh đủ để trở thành điểm tựa tinh thần
vững chắc cho họ. Cắt nghĩa sâu về thờ Mẫu, ta có thể thấy tín ngưỡng này đã xuất
phát từ chính trong quan niệm của người Việt. Trong từ điển Hán – Việt, “Mẫu” có
nghĩa là mẹ, giống cái, đặc trưng cho tính âm. Tính âm đem lại sự hài hòa, trường

thành tín ngưỡng thờ Mẫu xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong đó,
nguyên nhân chính là xuất phát từ sự tôn vinh của con người dành cho người phụ
nữ. Sự hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu là một cơ sở nền tảng vững chắc cho sự
phát triển sau này của việc thờ Mẫu.
1.1.2. Quá trình phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu
Tín ngưỡng thờ Mẫu hình thành và phát triển ở khắp đất nước Việt Nam.
Từ tục thờ Nữ thần ban đầu, những nữ thần đem lại sự may mắn và có công lao với
Tổ Quốc được nhân dân đặc biệt tôn kính sẽ trở thành những vị Thánh Mẫu. Trải
qua những thăng trầm của lịch sử, biến cố của thời gian, tín ngưỡng thờ Mẫu đã thể
hiện sự phát triển thông qua địa bàn ảnh hưởng và số lượng người tham gia. Trong
quá trình mở rộng về địa bàn và số lượng người tham gia, phải nói đến sự du nhập,
tiếp biến các giá trị văn hóa để làm chúng ta có một tín ngưỡng thờ Mẫu phong phú
nhưng vẫn đậm bản sắc Việt Nam.
Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam có sự dung hợp của nhiều tín ngưỡng, tôn
giáo khác. Đầu tiên là tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Làng. Đó chính là những
người có công đặt những viên gạch nền móng đầu tiên để hình thành làng hoặc có
15
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
công truyền nghề. Trong đạo Mẫu, ta thấy xuất hiện một số Mẫu cũng chính là
Thành Hoàng của các làng. Xét cho cùng, tín ngưỡng thờ Mẫu ẩn trong đó những
giá trị của đạo lý “ Uống nước nhớ nguồn” và ít nhiều mang dấu ấn của tín ngưỡng
thờ cúng tổ tiên. Đó chính là những tín ngưỡng bản địa sơ khai mang đậm giá trị
văn hóa Việt. Tiếp theo, trong tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện dấu ấn của Phật giáo.
Khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, ta thấy xuất hiện trong các ngôi chùa vốn thờ
Phật là những gian thờ Mẫu. Những gian thờ này thường nằm sau gian thờ Phật.
Nhưng tóm lại, khi du nhập vào Việt Nam, Phật giáo cùng với tín ngưỡng thờ Mẫu
đã kết hợp với nhau cùng tồn tại với nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh của
người dân. Ngoài ra, một nghìn năm tồn tại và phát triển dưới chế độ phong kiến

tín ngưỡng thờ Mẫu cũng phát triển với việc thờ những vị thánh Mẫu Bà Chúa Xứ,
Bà Chúa Ngọc, Linh Sơn Thánh Mẫu rất tiêu biểu. Đền thờ các vị Thánh Mẫu này
thu hút lượng khách đến cúng bái đông đảo. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu
vực miền Nam thể hiện dấu ấn đặc sắc của sự giao lưu văn hóa với các nước khác
thể hiện qua nhân vật thờ phụng. Hiện nay, tín ngưỡng thờ Mẫu đang phát triển
mạnh mẽ dưới nhiều hình thức, vì thế các nhà nghiên cứu cũng đang tìm hiểu
nghiên cứu sâu về nó nhằm khơi gợi, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống
của tín ngưỡng độc đáo này.
1.1.3. Giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu đem lại những giá trị đặc sắc đối với văn hóa Việt
Nam. Đó là những giá trị được truyền đời và bảo lưu từ thế hệ này sang thế hệ
khác. Trong đó, tín ngưỡng này góp phần làm đa dạng thêm nền văn hóa Việt Nam
trong quá trình hội nhập và phát triển. Giá trị đó được thể hiện trên nhiều mặt mà
điển hình nhất là trên ba phương diện: giá trị văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và
văn hóa tổ chức đời sống.
Thứ nhất,giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu xét về phương diện văn hóa tinh
thần. Tín ngưỡng thờ Mẫu làm sống lại những giá trị văn hóa truyền thống thông
qua lễ hội, các hoạt động và nghi lễ thờ Mẫu. Lễ hội là một trong những hoạt động
17
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
thể hiện rõ nhất những nét đặc sắc của một tín ngưỡng, tôn giáo. Các truyền thuyết
dân gian còn lưu truyền đang góp phần bảo lưu những giá trị văn hóa. Người ta còn
thấy trong các lễ hội tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu là hình ảnh của những
phong tục, tập quán trong các lễ hội cổ xưa. Tất cả đều được gìn giữ, phát huy và
lưu truyền theo thời gian. Ngoài ra, tín ngưỡng thờ Mẫu còn giáo dục cho thế hệ
sau những bài học về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tôn trọng thiên nhiên và
người phụ nữ. Những vị Nữ thần được thờ tại các điện Mẫu, phủ Mẫu đều là những
vị thần giúp dân đánh giặc, truyền nghề, bảo vệ con người, có công với đất nước.

chất. Tín ngưỡng thờ Mẫu để lại những dấu ấn không thể mờ theo năm tháng ở
những công trình tín ngưỡng tôn giáo. Người ta thấy các đình, đền, chùa thờ Mẫu
được xây dựng theo lối kiến trúc, hoa văn trang trí tinh xảo, đẹp mắt. Nhìn vào
công trình đó, ta có thể thấy nét đặc sắc trong kiến trúc, điêu khắc và nghệ thuật tạc
tượng. Những hiện vật còn lưu giữ ở các nơi thờ Mẫu mang giá trị lịch sử, khoa
học vô cùng to lớn. Những lư đồng, bát hương và tượng Mẫu được tạc với khuôn
mặt phúc hậu, hiền từ. Tất cả những hiện vật đó sẽ được bảo lưu theo thời gian và
truyền đời từ thế hệ này sang thế hệ khác.Tiếp theo, đó là những bộ trang phục thể
hiện cho văn hóa mặc độc đáo của các tộc người thiểu số cũng được lưu giữ thông
qua tín ngưỡng thờ Mẫu. Những bộ trang phục ấy được sử dụng trong những buổi
Lên đồng. Những trang phục này được mặc không chỉ mang tính trình diễn, bảo
tồn những bộ trang phục truyền thống mà còn góp phần quảng bá, giúp mọi người
biết đến và hiểu thêm về văn hóa của các tộc người thiểu số thông qua màu sắc,
hoa văn… trên những trang phục dân tộc.
Thứ ba, giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu xét về phương diện văn hóa tổ chức
cộng đồng, tín ngưỡng thờ Mẫu đã góp phần gìn giữ những nét sinh hoạt cộng
đồng truyền thống của người Việt. Nhìn vào các lễ hội, ta thấy trong đó là hình ảnh
của làng xã Việt Nam với tính cố kết cộng đồng. Người dân làng cùng nhau tham
gia lễ hội. Ngoài ra, tại các đình, đền, chùa thờ Mẫu là những điểm đến cho những
khách đến lễ bái đặc biệt là hình ảnh của người dân bản địa đi lễ thánh Mẫu vào
19
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
những ngày Rằm, mùng Một, ngày lễ Tết. Trong các buổi hầu bóng là hình ảnh của
mọi người cùng tập trung lại với nhau, những người cùng có niềm tin vào sự che
trở của Thánh Mẫu như niềm tin của người con với người mẹ của mình.Trong thế
giới của Thánh Mẫu, tất cả mọi người đều được bình đẳng, không phân biệt giàu –
nghèo, người địa vị cao hay thấp. Những giá trị trong sinh hoạt cộng đồng, phong
tục, tập quán tốt đẹp cũng được khẳng định thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu này.

Về tên gọi của phố Hiến. Năm 1994, trong hội thảo nghiên cứu phố Hiến,
hầu hết các nhà nghiên cứu đã thống nhất ý kiến cho rằng phố Hiến là tên gọi xuất
phát từ những nguyên nhân bắt đầu từ tên gọi một cơ quan hành chính của trấn Sơn
Nam. Tên phố Hiến, xuất phát từ chữ “Hiến” với tên gọi là “Hiến doanh” hay
“Hiến Nam”, vốn là cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam. Điều này đã được xác
nhận qua nhiều thư tịch cổ ở Việt Nam. Trong cuốn Đại Nam nhất thống chí đã
cho ta cho biết trị sở trấn Sơn Nam đời Lê có thời đặt tại xã Nhân Dục, huyện Kim
Động, gọi là “Cung cũ Hiến Nam”. Như vậy, ta có thể thấy rằng, tên gọi phố Hiến
ra đời dựa trên cơ sở đó. Từ lúc phố Hiến ra đời cho đến nay, phố Hiến đã được sát
nhập vào địa phân thành phố Hưng Yên cùng phát triển với những biến cố, thăng
trầm biến động của lịch sử.
1.2.2. Lịch sử hình thành, phát triển và suy vong.
Sự ra đời của phố Hiến luôn là một đề tài hấp dẫn đối với những nhà nghiên
cứu lịch sử - văn hóa. G. Dumotier cho rằng thương nhân Hà Lan đặt thương điếm
ở đây vào 1637, đây là khoảng thời gian phố Hiến ra đời. Ý kiến đó được
A.Shreiner, tác giả Lược sử Annam cho rằng phố Hiến ra đời không sớm hơn
1663, là năm chúa Trịnh dồn dân Hoa Kiều về ở theo những khu vực riêng, song
cũng không muộn hơn năm 1688.
Ngày nay, có rất nhiều tài liệu nghiên cứu về sự ra đời của phố Hiến. Theo
bia của chùa Thiên Ứng dựng vào năm Vĩnh Tộ thứ 7, phố Hiến ra đời và phồn
thịnh trước năm 1625 chứ không phải những năm 1637 hay 1663. Trong bản đồ
của người Bồ Đào Nha in 1580 của Van Iangren in 1595, của Mercator in năm
1613 và của Jean Janson in năm 1638 lại cho ta dự đoán rằng phố Hiến nổi danh từ
nửa sau thế kỷ XVI.
21
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Để nói về sự phát triển của phố Hiến ta có thể nói tóm gọn như sau:
Xét về mặt kinh tế, Phố Hiến ra đời và phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu tất

thế kỉ XVIII. Phố Hiến ngày càng được mở rộng phạm vi nhằm đáp ứng nhu cầu
giao lưu, buôn bán với nước ngoài. Khu phố Hiến không chỉ “đóng khung” ở phía
Nam thị xã Hưng Yên nữa mà đã mở rộng ra về phía Đông và phía Đông Bắc. Bấy
giờ là lị sở của huyện Kim Động cũng dời về Đằng Châu, tạo điều kiện cho phố
Hiến phát triển hơn nữa. Như vậy, có thể thấy, điểm mạnh của phố Hiến là trung
tâm tiếp nhân hàng hóa từ bốn phương tới để xuất khẩu.
Từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, kinh tế phố Hiến đã giảm sút,
các thương điếm nước ngoài lần lượt đóng cửa và thuyền buôn cũng ít dần. Cuối
thế kỷ XVIII, phố Hiến đã tàn lụi. Sang thế kỷ XIX, năm 1831, Minh Mạng chia
đặt lại tỉnh lỵ, Hưng Yên được đặt tại phố Hiến. Nói về sự tàn lụi của phố Hiến có
rất nhiều nguyên nhân, cũng đã có nhiều câu hỏi đặt ra rằng tại sao phố Hiến phát
triển như vậy lại có lúc suy tàn? Suy cho cùng, có thể thấy được Phố Hiến ra đời
đáp ứng nhu cầu tất yếu của lịch sử. Đó là một đô thị cảng sông, là nơi giao lưu,
buôn bán hàng hóa của nhiều nước trên thế giới khi đến Việt Nam. Một khi nhu
cầu đó không còn nữa cũng đồng nghĩa với việc phố Hiến sẽ không tồn tại. Nhất là
vào khoảng thời gian này, khi Trịnh – Nguyễn phân tranh kết thúc, nhu cầu mua vũ
khí và nhu yếu phẩm phục vụ cho cuộc chiến không còn nên việc làm ăn, đặt quan
hệ buôn bán của những thương nhân nước ngoài ít đi hơn trước rất nhiều. Dần dần,
họ thấy thị trường phố Hiến không còn tiềm năng nữa nên đã đóng cửa các cửa
hiệu, trung tâm buôn bán giao dịch. Tiếp theo, phải xét đến yếu tố tự nhiên của khu
vực phố Hiến, khi dòng sông Hồng đột ngột đổi dòng, phù sa quá nhiều, không còn
thuân lợi cho việc đi lại giữa các tàu thuyền neo đậu. Nhưng ghi chép của một số
thương nhân khi đi qua khu vực phố Hiến vào khoảng thời gian này đều phản ánh
rằng tàu của họ đã gần như bị đắm, không đi được vì sông quá nhiều phù sa. Họ
cảm thấy nơi đây không còn phù hợp cho việc di chuyển, neo đậu thuyền nữa nên
cũng đã dần dần không quay trở lại phố Hiến. Mặt khác, theo một số ghi chép thì
23
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung

24
SV thực hiện: Lưu Thị
Quyên
Đề tài: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) GV hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Còn William Dampier trong cuốn Những chuyến đi và những điều khám
phá cũng đã nói rằng:
“ Đó là thành phố khá lớn, có chừng 2000 nóc nhà và những cư dân ở đó
phần lớn là dân nghèo và lính đóng đồn phòng vệ ở đây, tuy ở đó không có tường
thành đồn lũy và súng lớn”
dẫn theo [103,25]
Qua những nhận định, đánh giá trên của người nước ngoài cũng như người
Việt Nam và những tài liệu bia ký đã được ghi lại tại các ngôi chùa, có thể thấy,
lúc bấy giờ, xã hội phố Hiến khá phức tạp với nhiều thành phần dân cư. Đặc biệt là
thành phần người Hoa di cư tới phố Hiến sinh sống. Họ sống chủ yếu bằng nghề
chữa bệnh, bán thuốc. Những người Hoa này sống tập trung thành một khu. Họ là
những người mang lại dấu ấn văn hóa khá rõ tại khu vực phố Hiến thông qua các
công trình tôn giáo – tín ngưỡng, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu mà tôi sắp đề cập
dưới đây. Tuy nhiên, xã hội ở phố Hiến lúc bấy giờ có thể nói là khá ổn định. Về
văn hóa, quá trình buôn bán – trao đổi hàng hóa đã kéo theo những giá trị văn hóa
ngoại lai đến với phố Hiến. Trải qua một quá trình phát triển lâu dài, những giá trị
văn hóa này đã được nhân dân ta tiếp thu có chọn lọc và “Việt hóa” để tạo nên một
nền văn hóa phố Hiến đậm đà bản sắc. Nhắc đến tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu vực
phố Hiến, chúng tôi đặc biệt nhấn mạnh đến sự xuất hiện của người Hoa và dấu ấn
của họ trên những công trình tôn giáo, tín ngưỡng vì họ là một trong những nhân tố
quan trọng góp phần làm phong phú, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt
đẹp của tín ngưỡng này. Trải qua quá trình phát triển dài lâu, những giá trị văn hóa
lâu đời của phố Hiến luôn luôn được gìn giữ và phát huy.
Tiểu kết chương 1:
Thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng tốt đẹp của dân tộc ta được kế tục
và phát triển qua nhiều thế hệ. Nguyên nhân chính hình thành tín ngưỡng này lòng