ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
------------ o0o -------------

TRẦN THỊ KIM DUNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG HALOGEN HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
------------ o0o -------------

TRẦN THỊ KIM DUNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG HALOGEN HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HÓA HỌC
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 60 14 01 11

1.2.3. Các năng lực cần hình thành và phát triển cho HS phổ thông ................. ..13
1.2.3.1. Các năng lực chung .................................................................... ..13
1.2.3.2. Các năng lực chuyên biệt của môn hóa học trong nhà trƣờng
THPT .......................................................................................... ..13
1.3. Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS trong dạy học .............................. ..13
1.3.1. Khái niệm năng lực GQVĐ...................................................................... ..13
1.3.2 Cấu trúc của năng lực GQVĐ ................................................................... ..14
1.3.3. Biểu hiện của năng lực GQVĐ ................................................................ ..15
1.3.4. Biện pháp phát triển năng lực GQVĐ ...................................................... ..16
1.3.5. Đánh giá năng lực GQVĐ ........................................................................ ..18
1


1.4. Phƣơng pháp dạy học GQVĐ .............................................................................. ..21
1.4.1. Khái niệm, bản chất phƣơng pháp dạy học giải quyết vấn đề ................. ..21
1.4.2. Tình huống có vấn đề ............................................................................... ..21
1.4.2.1. Khái niệm ................................................................................... ..21
1.4.2.2. Cơ chế phát sinh tình huống có vấn đề ...................................... ..22
1.4.3. Qui trình tổ chức dạy học theo phƣơng pháp giải quyết vấn đề .............. ..22
1.4.4. Các mức độ của việc áp dụng dạy học giải quyết vấn đề ........................ ..23
1.4.5. Ƣu điểm, nhƣợc điểm của phƣơng pháp giải quyết vấn đề ..................... ..24
1.4.5.1. Ƣu điểm...................................................................................... ..24
1.4.5.2. Nhƣợc điểm ................................................................................ ..24
1.5. Bài tập hóa học – Một phƣơng pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực
GQVĐ cho HS ................................................................................................... ..24
1.5.1. Khái niệm ................................................................................................. ..24
1.5.2. Tác dụng của bài tập hóa học trong việc phát triển năng lực giải quyết
vấn đề cho HS ......................................................................................... ..25
1.5.3. Phân loại bài tập hóa học ......................................................................... ..25
1.5.4. Xu hƣớng phát triển của bài tập hóa học ................................................ ..27

2.2.1. Nguyên tắc lựa chọn, xây dựng hệ thống bài tập hóa học để phát triển
năng lực GQVĐ cho HS ......................................................................... ..36
2.2.2. Qui trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực GQVĐ
cho HS ..................................................................................................... ..36
2.2.3. Hệ thống bài tập ....................................................................................... ..37
2.2.3.1. Nguyên tắc sắp xếp hệ thống bài tập..................................................... ..37
2.2.3.2. Bài tập vận dụng.................................................................................... ..38
2.2.3.3. Bài tập giải quyết vấn đề ....................................................................... ..42
2.2.3.4. Bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn ..................................... ..51
2.3. Một số biện pháp sử dụng hệ thống bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực
GQVĐ cho HS ................................................................................................... .. ..55
2.3.1. Sử dụng bài tập trong bài dạy hình thành kiến thức mới (tạo tình huống
có vấn đề, vận dụng kiến thức GQVĐ học tập, thực tiễn) ....................... ..55
2.3.2. Sử dụng bài tập trong bài dạy hoàn thiện kiến thức (vận dụng kiến thức
GQVĐ phức hợp, các vấn đề thực tiễn mang tính tích hợp, gắn với bối
cảnh ...) ..................................................................................................... ..56
2.3.3. Sử dụng bài tập tổ chức các hoạt động nâng cao hứng thú học tập bộ
môn (trò chơi đố vui, giải ô chữ ...) ........................................................ ..56
2.4. Thiết kế giáo án bài dạy và bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
của học sinh ........................................................................................................ ..57
2.4.1. Thiết kế một số giáo án bài dạy ............................................................... ..57
2.4.2. Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh
(Phiếu kiểm quan sát đánh giá của GV; phiếu tự đánh giá của học sinh;
Đề bài kiểm tra đánh giá ) ................................................................... ..69
2.4.2.1. Tiêu chí đánh giá năng lực GQVĐ......................................... 69

2.4.2.2. Thiết kế bảng kiểm quan sát (dành cho GV).......................... 70
2.4.2.3. Thiết kế phiếu hỏi HS về mức độ phát triển năng lực GQVĐ........72
3


phải đổi mới căn bản và toàn diện về mục tiêu, chƣơng trình đào tạo, phƣơng pháp dạy
học ... để đáp ứng việc đào tạo nguồn nhân lực phù hợp với sự phát triển của đất nƣớc.
Định hƣớng đổi mới căn bản và toàn diện GD đã đƣợc xác định trong Nghị quyết Đại
hội Đảng lần thứ XI: “ Đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy học, phƣơng pháp
thi, kiểm tra theo hƣớng hiện đại, nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện, đặc biệt là coi
trọng giáo dục lý tƣởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng
lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội ”, để thực
hiện sứ mệnh của GD là “ nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài,
góp phần quan trọng trong việc đổi mới đất nƣớc, xây dựng nền văn hóa và con ngƣời Việt
Nam ” và đƣợc cụ thể hóa trong chiến lƣợc phát triển giáo dục 2011 – 2020. Định hƣớng
này đã chỉ rõ việc “ thực hiện đổi mới chƣơng trình và sách giáo khoa từ sau năm 2015 theo
định hƣớng phát triển năng lực học sinh, vừa đảm bảo tính thống nhất trong toàn quốc, vừa
phù hợp đặc thù mỗi địa phƣơng ”. GD theo định hƣớng phát triển năng lực nhằm phát triển
những năng lực cần thiết để học sinh (HS) sống và phát triển đƣợc trong xã hội hiện đại, đặc
biệt chú trọng đến năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ), năng lực tự học, năng lực hợp tác,
năng lực sáng tạo... cho HS. Nhiệm vụ phát triển những năng lực chung và năng lực chuyên
biệt là một trong các nhiệm vụ quan trọng của giáo dục phổ thông (GDPT) cần đƣợc thực
hiện thông qua các hoạt động DH ở các môn học và các cấp học.
Thực tế giáo dục phổ thông hiện nay còn theo hƣớng tiếp cận nội dung, chú trọng
trang bị kiến thức các môn học phục vụ cho thi cử, chƣa chú trọng đúng mức đến rèn
luyện phƣơng pháp tự học, thực hành và ứng dụng thực tiễn cho HS; chƣa chú ý phát
triển các năng lực cần thiết trong xã hội hiện đại, đặc biệt là năng lực GQVĐ, năng lực
sáng tạo... trong quá trình dạy học các môn học.
Theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học, GV cần phát triển những năng lực
chung, năng lực chuyên biệt cho HS. Năng lực GQVĐ là một trong những năng lực quan
trọng cần đƣợc chú trọng phát triển trong từng môn học ở mọi cấp học. Môn Hóa học Trung
học phổ thông (THPT) có nhiều điều kiện để phát triển năng lực này cho HS, phƣơng pháp sử

5


Đối với môn Hóa học, PPDH GQVĐ cũng đƣợc các tác giả Nguyễn Ngọc
Quang, Dƣơng Xuân Trinh nghiên cứu và đƣợc vận dụng thông qua nghiên cứu các
luận văn, luận án tiến sĩ trong thời gian qua. Nhƣ là:
Luận án Tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu dạy học nêu vấn đề là của tác giả Lê Văn
Năm với đề tài: “ Sử dụng dạy học nêu vấn đề - Ơrixtic để nâng cao hiệu quả dạy
6


chƣơng trình hóa đại cƣơng và hóa vô cơ ở trƣờng THPT ”.
Một số luận văn Thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp của sinh viên nghiên cứu về đổi
mới PPDH theo hƣớng dạy học tích cực cũng đề cập đến PPDH này.
Luận văn Thạc sĩ của Trƣơng Thị Mơ (2012) với đề tài : “ Áp dụng dạy học đám
thoại gợi mở, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề nhằm tích cực hóa hoạt động học tập
của học sinh thông qua dạy học hóa học hữu cơ”, ĐHSP Hà Nội.
Luận văn Thạc sĩ của Lê Vân Anh (2013) với đề tài: “Lựa chọn, xây dựng và sử
dụng bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học
sinh trường Trung học Phổ thông” , ĐHSP Hà Nội.
Ngoài ra còn có một số luận văn khác và các bài báo đề cập đến việc sử dụng
PPDH trên trong DH môn Hóa học ở trƣờng phổ thông. Từ việc nghiên cứu nội
dung các luận văn trên tôi nhận thấy : “Vấn đề học tập” hay “Bài toán nhận thức”
mà mấu chốt là “Tình huống có vấn đề” là “ Hạt nhân” của dạy học đàm thoại, gợi
mở, dạy học GQVĐ. Việc sử dụng nó nhƣ thế nào trong dạy học chính là mấu chốt
của việc nghiên cứu sử dụng PPDH GQVĐ.

3. Mục đích nghiên cứu.
Nghiên cứu và sử dụng hệ thống bài tập hóa học (BTHH) trong dạy học hóa
học nhằm phát triển năng lực GQVĐ, nâng cao hứng thú học tập bộ môn góp phần
nâng cao chất lƣợng dạy học hóa học ở trƣờng THPT.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

7. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng đƣợc hệ thống bài tập đa dạng, có chứa đựng những mâu
thuẫn nhận thức, gắn với tình huống thực tế và sử dụng chúng phối hợp hợp lí với
các PPDH tích cực thì sẽ phát triển đƣợc năng lực GQVĐ cho HS, góp phần nâng
cao chất lƣợng dạy – học hóa học ở trƣờng phổ thông.

8. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Giới hạn nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu việc tuyển chọn, xây dựng
và sử dụng BTHH chƣơng halogen Hóa học 10 THPT trong dạy học để phát triển
năng lực GQVĐ cho học sinh.
- Địa bàn nghiên cứu: Các nghiên cứu khảo sát đƣợc tiến hành trên phạm vi
trƣờng THPT Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên và trƣờng THPT Tạ Uyên Tỉnh Ninh Bình.
- Thời gian nghiên cứu: Năm học 2014 – 2015 và 2015 - 2016.

9. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để chứng minh giả thuyết trên, đề tài sử dụng các nhóm phƣơng pháp nghiên
cứu (PPNC) sau đây:
9.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận
- Nghiên cứu, tổng quan các tài liệu về lý luận dạy học có liên quan đến đề tài.

8


- Sử dụng phối hợp các phƣơng pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp, hệ thống
hóa, khái quát hóa… các tài liệu đã thu thập đƣợc.
9.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Điều tra bằng các phiếu hỏi về thực trạng sử dụng BTHH đề phát triển năng lực
giải quyết vấn đề trong dạy và học Hóa học ở trƣờng phổ thông hiện nay.
- Quan sát quá trình học tập của HS qua các giờ học và phỏng vấn HS.
- Thực nghiệm sƣ phạm đánh giá tính phù hợp của hệ thống bài tập và tính

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo, vụ Giáo dục trung học, Chương trình phát triển giáo
dục trung học (2014). Tài liệu tập huấn, dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả
học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh Môn Hóa học cấp trung
học phổ thông (lưu hành nội bộ), Hà Nội tháng 8 năm 2014.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo Dự án Việt – Bỉ (2010), Dạy và Học tích cực, một số phương
pháp và kỹ thuật dạy học, NXB Đại học Sƣ phạm, Hà Nội.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng của
chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học THPT, NXB Giáo dục, Hà Nội.
4. Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt Bỉ (2010), Nghiên cứu khoa học sư phạm
ứng dụng, NXB Đại học Sƣ phạm, Hà Nội.
5. Bộ GD & ĐT (tháng 12 năm 2014), Tài liệu hội thảo xây dựng chương trình Giáo dục
phổ thông theo định hướng phát triển năng lực HS, Hà Nội – Lƣu hành nội bộ.
6. Dự án PTGD THPT (2006), Đổi mới phương pháp dạy học trung học phổ
thông, Hà Nội.
7. Nguyễn Đức Chính – Đinh Thị Kim Thoa – Đào Thị Mai Hoa – Lê Thái Hƣng, Đo
lường và đánh giá trong giáo dục, NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội, 2009.
8. Nguyễn Cƣơng (2007), Phương pháp dạy học ở trường phổ thông và đại học,
NXB Giáo dục.
9. Bernd Meier - Nguyễn Văn Cƣờng (2014), Lí luận dạy học hiện đại, NXB ĐHSP.
10. Nguyễn Công Khanh, Đổi mới kiểm tra đánh giá học sinh phổ thông theo cách
tiếp cận năng lực.
11. Đặng Thị Oanh – Nguyễn Thị Sửu (2014), Phương pháp dạy học môn Hóa học
ở trường phổ thông, NXB Đại học sƣ phạm Hà Nội.
12. Nguyễn Xuân Trƣờng (2005), Bài tập hóa học và thực hành giảng dạy bộ môn
hóa học ở trường phổ thông, NXB Giáo dục.
13. Nguyễn Xuân Trƣờng (2006), Sử dụng bài tập trong dạy học hóa học ở trường
phổ thông, NXB Đại học Sƣ phạm, Hà Nội.
14. Nguyễn Xuân Trƣờng (2006), 385 câu hỏi và đáp về hóa học với đời s ống.
NXB Giáo dục, Hà Nội.