I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

MA TH THM

KHởI Tố Vụ áN HìNH Sự THEO YÊU CầU CủA NGƯờI Bị HạI
TRONG LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT NAM

LUN VN THC S LUT HC

[

H NI - 2015


I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

MA TH THM

KHởI Tố Vụ áN HìNH Sự THEO YÊU CầU CủA NGƯờI Bị HạI
TRONG LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT NAM

Chuyờn ngnh: Lut hỡnh s v t tng hỡnh s
Mó s: 60 38 01 04

LUN VN THC S LUT HC

Cỏn b hng dn khoa hc: TS. TRN THU HNH
[


1.1.1. Khái niệm khởi tố vụ án hình sự ........................................................ 14
1.1.2. Nhiệm vụ, ý nghĩa của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự .................... 16
1.2.
Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại ................... 17
1.2.1. Khái niệm, ý nghĩa khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người
bị hại ................................................................................................... 17
1.2.2. Cơ sở việc thiết lập chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của người bị hại .................................................................................. 17
1.3.

Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Luật tố tụng
hình sự Việt Nam về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của
người bị hại ....................................................................................... 17

1.4.

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại theo
kinh nghiệm của một số nước trên thế giới ................................... 17

Chương 2: KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA
NGƯỜI BỊ HẠI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT
NAM VÀ THỰC TIẾN ÁP DỤNG................................................. 17
Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong
Luật tố tụng hình sự Việt Nam ....................................................... 17
2.1.1. Các trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người
bị hại................................................................................................... 17
2.1.


2.1.2. Chủ thể, nội dung, hình thức khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu

Một số giải pháp khác ...................................................................... 18
3.3.1. Nâng cao trình độ pháp luật, nghiệp vụ của người tiến hành tố tụng........ 18
3.3.2. Nâng cao trình độ hiểu biết và thực thi pháp luật của người dân ............ 18
KẾT LUẬN .................................................................................................... 18
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 18


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLDS:

Bộ Luật dân sự

BLHS:

Bộ Luật hình sự

BLTTHS:

Bộ Luật tố tụng hình sự

CQTHTT:

Cơ quan tiến hành tố tụng

TANDTC:

Tòa án nhân dân tối cao

TNHS:

Tố tụng hình sự bao gồm toàn bộ hoạt động của các chủ thể tố tụng hướng
tới việc giải quyết vụ án khách quan, công bằng, góp phần đấu tranh phòng
chống tội phạm, bảo vệ quyền con người. Tố tụng hình sự là một quá trình giải
quyết vụ án, trong đó có nhiều chủ thể, nhiều giai đoạn khác nhau phù hợp với
tính chất, đặc điểm của các cơ quan tiến hành tố tụng, là cơ chế mà qua đó tội
phạm được điều tra làm rõ, bị truy tố, xét xử và hình phạt được áp dụng.
Theo quan điểm truyền thống ở nước ta khởi tố vụ án hình sự là giai
đoạn đầu tiên và là một trong những giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong
quá trình tố tụng hình sự. Trong giai đoạn này các cơ quan nhà nước có thẩm
quyền có trách nhiệm xác định sự việc có hay không có dấu hiệu của tội phạm
để quyết định khởi tố vụ án hình sự hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình
sự nhằm khẳng định về mặt pháp lý có hay không có tội phạm xảy ra để làm
cơ sở cho các hoạt động tố tụng tiếp theo của quá trình giải quyết vụ án hình
sự. Có thể nói khởi tố vụ án hình sự không chỉ có ý nghĩa về mặt pháp lý là
giai đoạn đầu và có tính định hướng cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo mà
còn có ý nghĩa thiết thực trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Để
đạt được điều đó khởi tố vụ án hình sự đòi hỏi phải có căn cứ, đúng thẩm
quyền và đúng trình tự theo quy định của pháp luật.
Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự là một trong những quy định quan
trọng để việc khởi tố vụ án hình sự đạt hiệu quả. Trong đó, quyền yêu cầu
khởi tố vụ án hình sự của người bị hại là một trong những vấn đề đáng được
quan tâm. Người bị hại tham gia tố tụng với tư cách là chủ thể của tố tụng
hình sự bên cạnh Cơ quan tiến hành tố tụng (CQTHTT) và người tiến hành tố
tụng trong suốt quá trình giải quyết vụ án để đòi hỏi khôi phục lại những thiệt
hại của họ do hành vi phạm tội gây ra. Người bị hại có thể là người đã bị thiệt

8


hại, nhưng cũng có thể là người bị đe dọa nghiêm trọng gây thiệt hại trong

Việt Nam, Trường đại học Luật Hà Nội; PGS.TS Võ Khánh Vinh (chủ biên)
Bình luận khoa học bộ luật tố tụng hình sự, nxb CAND, 2004; Viện nhà nước
và Pháp luật, Tội phạm học, luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb
chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994; Trường Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa
Luật (2009), Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, Nxb Chính
trị quốc gia.
Một số tác giả cũng đã công bố những bài báo khoa học có đề cập đến
vấn đề khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại như: ThS. Lê Thị
Thúy Nga, “Một số vấn đề về người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự
Việt Nam 2003”; Lê Tiến Châu, “Mô hình, hình thức tố tụng hình sự và việc
bảo vệ quyền con người”, tạp chí Nhà nước và pháp luật, 2008; Phạm Mạnh
Hùng, “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc khởi tố vụ án và kiểm sát
việc khởi tố vụ án”, tạp chí Kiểm sát, 2007; Phạm Thanh Trung (2003),
“Người đại diện hợp pháp hoàn toàn có quyền rút đơn khởi tố, Dân chủ và
pháp luật, (4). Tạp chí kiểm sát: số 03 tháng 2/2008; số 9 tháng 5/2009v.v...
Ở cấp độ luận văn thạc sĩ thực hiện ở Khoa luật – ĐHQGHN có các đề
tài của các tác giả Hoàng Lan Phương, Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của
người bị hại trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, 2009. Thịnh Quang Thắng,
Người bị hại trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, 2009; Nguyễn Trương Tín,
Một số vấn đề về sự tham gia tranh tụng của người bị hại và nguyên đơn dân
sự tại phiên tòa hình sự sơ thẩm theo yêu cầu của cải cách tư pháp, 2010;
Phạm Văn Huân, Những cơ sở và căn cứ khởi tố vụ án hình sự trong luật tố
tụng hình sự Việt Nam, 2013;
Còn ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học có các đề tài của tác giả Lê Lan Chi,
Nguyên tắc trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự trong Luật tố tụng hình
sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Khoa luật – ĐHQGHN, 2010.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, khảo sát trên cho thấy, ở nước ta đã có

10




Về thời gian: Luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụng chế định khởi tố
vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại từ 2009 đến năm 2014.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận Mác – Lênin về Nhà
nước và pháp luật, các quan điểm đổi mới của Đảng nhất là trong lĩnh vực cải
cách tư pháp. Các phương pháp luận chung để nghiên cứu đề tài là phép duy
vật biện chứng và phép duy vật lịch sử, chú trọng các phương pháp kết hợp
giữa lý luận và thực tiễn.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: các phương pháp nghiên cứu đặc
thù của khoa học xã hội như phương pháp logic; phương pháp lịch sử, so
sánh; phương pháp phân tích quy nạp, diễn dịch; phương pháp thống kê và
một số phương pháp khác.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng về phương diện
lý luận và thực tiễn, vì đây là công trình nghiên cứu mà trong đó giải quyết
nhiều vấn đề quan trọng về lý luận và thực tiễn liên quan tới chế định khởi tố
vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong Luật tố tụng hình sự Việt
Nam. Trên cơ sở kết nghiên cứu, luận văn làm sáng tỏ một số vấn đề chung
về chế định khởi tố vụ án như: khái niệm, đặc điểm, cơ sở của việc thiết lập
chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại; khái quát lịch sử
hình thành và phát triển của Luật tố tụng hình sự Việt Nam về khởi tố vụ án
hình sự theo yêu cầu của người bị hại cũng như tìm hiểu việc thực thi chế
định này theo kinh nghiệm của một số nước trên thế giới; Nghiên cứu thực
tiễn quy định và thực tiễn áp dụng chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của người bị hại trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, từ đó rút ra những tồn
tại, hạn chế trong luật thực định, đồng thời phân tích làm rõ những tồn tại, hạn
chế xung quanh việc áp dụng và nguyên nhân của nó; Từ đó đề xuất những


quyền khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án với người phạm tội,
buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm tương ứng với tính chất, mức độ
nguy hiểm của tội phạm mà họ đã gây ra.
Mục tiêu của tố tụng hình sự được xác định tại Điều 1 Bộ luật tố tụng
hình sư (BLTTHS), đó là "... phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công
minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan
người vô tội" [32]. Thể hiện các yêu cầu của nguyên tắc này, BLTTHS hiện
hành đã có những quy định, chế định, những công cụ pháp lý hữu hiệu để bảo
đảm cho quá trình khởi tố vụ án và truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) được
vận hành với hiệu suất cao. BLTTHS năm 2003 quy định quy trình để giải
quyết một vụ án hình sự phải theo một trình tự, thủ tục nhất định gồm: khởi tố,
điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu
tiên của quá trình tố tụng và là giai đoạn tố tụng độc lập bởi giai đoạn này có
đầy đủ các dấu hiệu của một giai đoạn tố tụng với những mục tiêu và nhiệm vụ
riêng mang đặc thù về chủ thể tố tụng, hành vi tố tụng và văn bản tố tụng. Tuy
nhiên, tính độc lập của giai đoạn khởi tố vụ án cũng như các giai đoạn khác
trong quá trình tố tụng chỉ mang tính tương đối, giữa chúng có mối quan hệ qua
lại, tác động lẫn nhau; giai đoạn trước là tiền đề cần thiết cho việc thực hiện
nhiệm vụ của giai đoạn sau, giai đoạn sau kiểm tra giai đoạn trước.

14


Trong khoa học luật tố tụng hình sự, khởi tố vụ án hình sự có nhiều
cách hiểu khác nhau khác nhau. Thứ nhất, có thể hiểu đó là một chế định của
luật tố tụng hình sự, tập hợp những quy định về trình tự và thủ tục khởi tố vụ
án hình sự; thứ hai, khởi tố vụ án hình sự được hiểu là một hành vi tố tụng mở
đầu cho giai đoạn điều tra; thứ ba khởi tố vụ án hình sự được hiểu là một giai
đoạn tố tụng độc lập trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Cách hiểu thứ
ba là cách hiểu thông thường và phổ biến hiện nay.

cụ thể để xác định các tiền đề pháp luật về nội dung (vật chất) và pháp luật về
hình thức (tố tụng) của việc điều tra vụ án hình sự.
Ba là, kết quả quả giai đoạn này là quyết định của cơ quan tiến hành tố
tụng trong việc có hay không khởi tố vụ án hình sự. Nó làm tiền đề cho các
giai đoạn tố tụng tiếp theo.
1.1.2. Nhiệm vụ, ý nghĩa của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự
Sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới đặt ra những nhiệm vụ
mới về kinh tế, chính trị, trong đó có nhiệm vụ về đấu tranh, phòng chống tội
phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và trật tự pháp chế Xã
hội chủ nghĩa mà trong đó các cơ quan tư pháp hình sự giữ vai trò rất quan
trọng. Các cơ quan tư pháp hình sự với tư cách là các cơ quan đứng trên đầu
chiến tuyến của cuộc đấu tranh chống tội phạm đã, đang và sẽ trực tiếp thực
hiện các nhiệm vụ này. Mà một trong những nhiệm vụ của các cơ quan này là
khởi tố vụ án hình sự khi có đủ các căn cứ nhằm phát hiện và xử lý kịp thời
tội phạm và người phạm tội.
Nhiệm vụ chung của tố tụng hình sự là chủ động phòng ngừa, ngăn
chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời
mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội góp
phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và
lợi ích hợp pháp của công dân, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo
pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

16


Nhiệm vụ cụ thể của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là xác định có hay
không có dấu hiệu của tội phạm để ra quyết định khởi tố hoặc quyết định
không khởi tố vụ án. Thể hiện ở việc ghi nhận những thông tin ban đầu về tội
phạm được phát hiện do tin báo tố giác tội phạm, kiểm tra xác minh nguồn tin
đó để xác định những căn cứ cần thiết cho việc khởi tố hay không khởi tố vụ

Bộ Chính trị (2002), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 về Một số
nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp thời gian tới, Hà Nội.

2.

Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 48/NQ-TW của Bộ chính trị ngày 24
tháng 5 năm 2005 về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp
luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Hà Nội.

3.

Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 về Chiến
lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010,
định hướng đến năm 2020, Hà Nội.

4.

Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến
lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội.

5.

Nguyễn Mai Bộ (2009), “Một số vướng mắc, bất cập trong các quy định
của BLTTHS và hướng hoàn thiện”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, (4).

6.

Lê Cảm (2004), “Một số vấn đề lý luận chung về các giai đoạn tố tụng
hình sự”, Tạp chí kiểm sát số tết, (2), tr.26.


14. Trần Duy Hòa (2013), “hoàn thiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn và
trách nhiệm của người tiến hành tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải
cách tư pháp”, Tạp chí kiểm sát, (8).
15. Hội đồng Quốc gia (2002), Từ điển tiếng việt, Nxb Từ điển Bách khoa,
Hà Nội, tr.203.
16. Hội đồng thẩm phán TANDTC (2004), Nghị quyết số 03/2004/NQHĐTP ngày 02/10/2004 hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần
thứ nhất “Những quy định chung” của BLTTHS năm 2003, Hà Nội.
17. Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2005), Nghị quyết số
05/2005/NQ-HĐTP ngày 8 tháng 12 năm 2005 hướng dẫn thi hành một
số quy định trong phần thứ tư của Bộ luật tố tụng hình sự, Hà Nội.
18. Phạm Văn Huân (2013), Những cơ sở và căn cứ khởi tố vụ án hình sự trong tố
tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật -ĐHQGHN.
19. Phạm Mạnh Hùng (1999), “Bàn thêm về khởi tố theo yêu cầu của người
bị hại”, Tạp chí kiểm sát, (9).
20. Phạm Mạnh Hùng (2003), “Một số bất cập và việc hoàn thiện quy định
của pháp luật tố tụng hình sự về khởi tố theo yêu cầu của người bị hại”,
Tạp chí kiểm sát, (1).
21. Phạm Mạnh Hùng (2007), “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc khởi
tố vụ án và kiểm sát việc khởi tố vụ án”, Tạp chí kiểm sát, (2), tr.6-11.
22. Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2009), Giáo trình Lý luận và pháp
luật về quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội.
23. Nguyễn Thanh Lành (2002), “Người đại diện hợp pháp có quyền rút đơn
khởi tố?”, Dân chủ và pháp luật, (12).

19


24. Hoàng Thị Liên (2006), “Người bị hại đã yêu cầu khởi tố trình bày lời
buộc tội theo thủ tục nào?”, Tạp chí dân chủ và pháp luật, (8).
25. Hoàng Tuấn Lộc (1973), Luật tố tụng hình sự chú giải, Nxb Sài Gòn.

38. Tòa án nhân dân tối cao (1999), Công văn số 16/1999/KHXX ngày
01/02/1999 giải đáp một số vấn đề hình sự, dân sự, kinh tế, lao động,
hành chính và tố tụng, Hà Nội.
39. Trần Hữu Tráng (2000), Nạn nhân học trong tội phạm học Việt Nam –
một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sỹ luật học, tr.8.
40. Phạm Thanh Trung (2003), “Người đại diện hợp pháp hoàn toàn có
quyền rút đơn khởi tố, Dân chủ và pháp luật, (4).
41. Viện khoa học pháp lý (2005), Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình
sự 2003, NXB Tư pháp, Hà Nội.
42. Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ công an, Bộ quốc phòng (2005),
Thông tư liên tịch số 05/2005/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP ngày
07/9/2005 về quan hệ phối hợp giữa cơ quan điều tra và viện kiểm sát
trong thực hiện một số quy định của BLTTHS năm 2003, Hà Nội.
43. Viện Nhà nước và pháp luật (1995), Tội phạm học, luật hình sự và tố
tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc Gia, Hà Nội.
44. Ngô Văn Vịnh (2014), “Bàn về khía cạnh người bị hại trong quy định về
khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại”, Nghề luật, Học
viện tư pháp, (2), tr.36 - 39.
45. Võ Khánh Vinh (2007), Bình luận khoa học BLTTHS, Nxb Công an nhân
dân, Hà Nội.
II. Tài liệu Web
46. http://tks.edu.vn/law/detail/1027_0_Bo-luat-to-tung-hinh-su-Cong-hoalien-bang-Duc.html).
47. http://tks.edu.vn/law/detail/1281_0_Bo-luat-to-tung-hinh-su-Cong-hoaPhap.html).
48. http://tks.edu.vn/law/detail/1208_0_Bo-luat-to-tung-hinh-su-Lien-BangNga.html).

21


49. http://tks.edu.vn/law/detail/1711_0_Luat-to-tung-hinh-su-cua-nuocCong-hoa-Nhan-dan-Trung-Hoa.html).
50. http://www.cand.com.vn/vi-VN/phapluat/2008/10/102282.cand