ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LÊ THỊ TUYẾT MAI

NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ QUAN HỆ KINH TẾ
CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ASEAN
TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2010

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Mã số: 60220315

LUẬN VĂN THẠC SỸ LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Kim

Hà Nội - 2015


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Theo học thuyết kinh tế đương đại, chính trị và quan hệ ngoại giao là
những yếu tố quan trọng tác động đến sự phát triển kinh tế của mỗi quốc
gia nói riêng, nền kinh tế thế giới nói chung. Trong đó, chính trị tác động
đến kinh tế thông qua tư duy của chủ thể cầm quyền, được cụ thể hóa bằng
những đường lối chính sách, chiến lược kinh tế của Đảng cầm quyền. Với
vai trò tiên phong của mình, nhận thức của Đảng cầm quyền có tác động
trực tiếp, ảnh hưởng mạnh mẽ tới hiệu quả của nền kinh tế mỗi quốc gia.
Quá trình thay đổi nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng đóng vai
trò to lớn như vậy.
Theo quan điểm triết học Mác-Lênin, nhận thức được định nghĩa là

với những nỗ lực hợp tác từ 2 phía đã đem lại nhiều kết quả tốt đẹp cho nền
kinh tế Việt Nam nói riêng và hợp tác khu vực Đông Nam Á nói chung.Để
làm rõ vấn đề này tôi đưa ra một số câu hỏi nghiên cứu sau:
- Trước năm 1986, mối quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước
ASEAN được Đảng nhận thức ra sao?
- Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2010 tại sao có sự chuyển biến
trong nhận thức của Đảng về mối quan hệ này và chuyển biến như thế nào?
- Sự chuyển biến trong nhận thức của Đảng đem lại hệ quả như thế
nào tới mối quan hệ kinh tế này?
- Bài học kinh nghiệm được rút ra sau cả quá trình thay đổi nhận thức
ấy là gì?

2


Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, trong suốt thời kì từ năm
1986 đến năm 2010, nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế của Việt Nam
với các nước ASEAN là một quá trình nhận thức từ thấp đến cao, từ chưa
hoàn thiện đến hoàn thiện nhằm đáp ứng yêu cầu bức thiết của thời đại.
2. Lịch sử nghiên cứu:
Đã có rất hiều công trình nghiên cứu của các học giả trong nước quan
tâm nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam với
ASEAN, phải kể đến:
2.1. Những nghiên cứu của tác giả nước ngoài:
Trước hết, cần khẳng định trong những năm qua, đã xuất hiện nhiều
công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài về Việt Nam nói chung,
trong đó có một số đề cập đến hoạt động đối ngoại Việt Nam như:
- Vietnam's Foreign Relations: Dynamics of Change của tác giả Frank
Frost (Pacific Affairs, Vol. 67, No. 4/1995);
- Dosch, Jorn (2006), Vietnam's ASEAN Membership Revisited:

Đảng Cộng sản Việt Nam.
2.2. Những nghiên cứu của tác giả trong nước:
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ các hoạt
động đối ngoại và hội nhập quốc tế, thì các nhà khoa học cũng chú ý nhiều
hơn đến công tác nghiên cứu về quốc tế và quan hệ đối ngoại. Đây không
chỉ là hoạt động mang tính chất lý luận mà góp phần quan trọng vào việc
mô tả và cải tạo thực tiễn quan hệ đối ngoại của đất nước thông qua việc
hoạch định chính sách. Tuy giới hạn và nội dung của các đề tài nghiên cứu
khá phong phú nhưng có thể gộp lại theo nhóm:
Nhóm 1: Các công trình phân tích quá trình hợp tác và liên kết
ASEAN, trong đó quan hệ Việt Nam - ASEAN được xem xét với mức độ
khác nhau, được đề cập trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, không ít công trình

4


đã chỉ ra những thuận lợi và khó khăn, vai trò và những đóng góp của Việt
Nam trong liên kết khu vực, vấn đề Việt Nam có thể tận dụng lợi thế của
ASEAN đối với việc thực hiện các mục tiêu chính sách đối ngoại của mình
như:
ASEAN những vấn đề và xu hướng (Viện nghiên cứu Đông Nan Á,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997);
Từ ASEAN 7 đến ASEAN 10: Một Đông Nam Á thống nhất và thách
thức (Nguyễn Quốc Hùng, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998);
Từ ASEAN 7 tới ASEAN 10 - Cơ hội hay là thách thức (Nguyễn Thu
Mỹ, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3/1997);
Thành tựu, thách thức và triển vọng giao lưu, phát triển văn hoá thông
tin các nước ASEAN (Lê Thanh Bình, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế,
2/2001);
Thu hẹp khoảng cách phát triển- Thách thức mới trong liên kết ASEAN

Bước phát triển tư duy đối ngoại của Đảng trong quan hệ các nước láng
giềng và khu vực thời kỳ đổi mới (Nguyễn Thị Mai Hoa, Tạp chí Lịch sử
Đảng số 5-2005);
Đảng Cộng sản Việt Nam với công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập
quốc tế (Vũ Như Khôi, Nxb.Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2006);
Chủ động hội nhập kinh tế, những thành tựu quan trọng (Lương Văn
Tự, trong Việt Nam 20 năm đổi mới, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2006)
Tổng kết chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Đảng và Nhà
nước ta qua 20 năm đổi mới (Vụ Chính sách đối ngoại, Bộ Ngoại giao);
Tổng kết chính sách và quan hệ của Đảng và Nhànước ta với khu vực
Đông Nam Á từ 1986 đến nay (Vụ châu Á 2, Bộ Ngoại giao);

6


Tổng kết chính sách hội nhập quốc tế của Đảng và Nhà nước ta và quá
trình hội nhập quốc tế của ta từ 1986 đến nay (Vụ Hợp tác kinh tế đa
phương);
Các công trình kể trên đề cập một cách khái quát công tác đối ngoại
chứ không chỉ rõ hoạt động đối ngoại kinh tế của Đảng ta.
Nhóm 3: Các công trình trực tiếp nghiên cứu quan hệ Việt Nam ASEAN và sự tham gia của Việt Nam trong các cơ chế hợp tác, liên kết
ASEAN kinh tế rõ nét nhưng chưa phân tích sâu về vai trò, tác động trong
sự thay đổi nhận thức của Đảng Cộng sản ở đó. Có thể thấy rõ điều này qua
một số công trình, bài viết như:
Tiến trình mở rộng quan hệ Việt Nam - ASEAN (Đinh Xuân Lý, Tạp
chí Cộng sản, số 15/1999);
Vai trò của ASEAN trong quá trình phát triển kinh tế Việt Nam (Hoa
Hữu Lân, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, 3/2000);
Việt Nam trong tiến trình hội nhập vào hệ thống thương mại nội

ngoại giao và cụ thể hóa các lĩnh vực Ngoại giao của Việt theo từng giai
đoạn lịch sử.
Vũ Dương Huân (cb), Ngoại giao Việt Nam hiện đại vì sự nghiệp đổi
mới (1975-2002), Học viện Quan hệ quốc tế, Hà Nội, 2001. (Đặc biệt với
bài viết : Về đổi mới tư duy đối ngoại của Việt Nam). Tác giả đã chú ý,
phân tích để làm rõ sự cần thiết để của việcgắn bó giữa tư duy đối ngoại
phục vụ cho mục tiêu thực hiện sự nghiệp Đổi mới kể từ sau khi nước ta
thống nhất và đánh giá những mặt ảnh hưởng của nó tới sự nghiệp Đổi mới
của nước nhà.
Đỗ Đức Định, Kinh tế đối ngoại- Xu hướng điều chỉnh một số nước
Châu Á trong bối cảnh toàn cầu hoá và tự do hoá, Nxb.Thế giới, Hà Nội,
2003.Nhà nghiên cứu đánh giá chuyên khảo về xu hướng chiến lược của

8


kinh tế đối ngoại của các nước quốc gia trong khu vực châu Á trong xu thế
hội nhập toàn cầu.
Nguyễn Thị Quế, Việt Nam gia nhập ASEAN từ năm 1995 đến nay:
Thành tựu, vấn đề đặt ra và triển vọng, Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên
cứu đề tài khoa học cấp Bộ năm 2010, Học viện Chính trị hành chính Quốc
gia Hồ Chí Minh, ......Đây là các công trình công phu với những nghiên cứu
toàn diện về mối quan hệ Việt Nam- ASEAN nhìn từ góc độ chính trị.
Và một số bài nói, bài viết của các đồng chí lãnh đạo Đảng - Nhà nước,
Bộ ngoại giao, Cục đối ngoại, Bộ quốc phòng, Viện quan hệ quốc tế đề cập
đến vấn đề này gồm những bài :
“Cục diện thế giới, vận nước” của thứ trưởng Bộ ngoại giao Trần
Quang Cơ, đăng trong Tạp chí quan hệ quốc tế 1/1992 và “Thế giới sau
chiến tranh lạnh”, “quan hệ Việt Nam và các nước Châu Á - Thái Bình
Dương” tham luận tại Hội nghị về những thách thức đối với công cuộc tái

ngoại và quan hệ quốc tế của Đảng và Nhà nước ta qua 20 năm đổi mới, Hồ sơ
lưu trữ Bộ Ngoại giao
5.

Bộ Ngoại giao - Vụ Hợp tác kinh tế đa phương (2002), Việt Nam hội nhập

kinh tế trong xu thế toàn cầu hoá - Vấn đề và giải pháp, Nxb Chính trị Quốc
gia, Hà Nội.
6. Bộ Ngoại giao(2002), Hỏi đáp về tình hình thế giới và chính sách đối
ngoại, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
7. Bộ Ngoại giao(2003), Ngoại giao Việt Nam 1945 – 2000, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.
8. Bộ Quốc Phòng Việt Nam(2009), Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2009,
Nxb Thế giới, Hà Nội.
9. Đại học quốc phòng Trung Quốc(2007), Chiến lược an ninh quốc gia
Trung Quốc đầu thế kỷ 21, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
10. Đảng Cộng sản Việt Nam (1985), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ V, Nxb Sự Thật, Hà Nội.
11. Đảng Cộng sản Việt Nam (1987), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ VI, Nxb Sự Thật, Hà Nội.
12. Đảng Cộng sản Việt Nam (1992), Nghiên cứu nghị quyết Hội nghị lần thứ
3 Ban Chấp hành Trung ương (khoá VII), Nxb Sự thật, Hà Nội.
10


13. Đảng Cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ VIII, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
14. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
15. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Hội nghị lần thứ chín Ban

28. Đỗ Đức Định(2003), Kinh tế đối ngoại- Xu hướng điều chỉnh một số nước
Châu Á trong bối cảnh toàn cầu hoá và tự do hoá, Nxb Thế giới, Hà Nội.
29. Đỗ Thanh Bình, Một số vấn đề do lịch sử để lại trong quan hệ giữa các
nước Đông Nam Á và ảnh hưởng của nó đến tiến trình hội nhập khu vực Đông
Á, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 10/2007, tr 13-25.
30. Đỗ Thế Tùng, Xu hướng toàn cầu hóa kinh tế và vấn đề hội nhập quốc tế
của các nước đang phát triển, Tạp chí nghiên cứu lý luận, số 8/2000.
31. Đỗ Tiến Sâm, Furuta Motoo (chủ biên)(2004), Chính sách đối ngoại rộng
mở của Việt Nam và quan hệ Việt Nam – Trung Quốc, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội.
32. Đỗ Xuân Thông (2007), Tăng cường hợp tác toàn diện với các nước
ASEAN, Tạp chí Thông tin đối ngoại tháng 12.
33.

Đức Hạnh,Rồng nhỏ khẳng định vị thế, báo Điện tử Công thương

(1/1/2011)
34. Dương Văn Quảng, Bàn về vấn đề phân tích chính sách đối ngoại, Tạp chí
Nghiên cứu Quốc tế, số 4, 12/2010.
35. Hiến pháp Việt Nam những năm 1946 - 1959, 1980 - 1992(1995), Nxb
Chính trị Quốc gia Hà Nội.
36. Hồ sơ sự kiện, chuyên san của Tạp chí Cộng sản, số 114, ngày 7/5/2010.
37. Hoa Hữu Lân (2000), Vai trò của ASEAN trong quá trình phát triển kinh tế
Việt Nam,Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 3.

12


38. Hoàng Khắc Nam (2007), Phân định khu vực trong nghiên cứu quốc tế,
Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa học xã hội và Nhân văn,số

49. Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam(1989), Nxb Pháp lý, Hà Nội.
50. Lưu Văn Lợi (1998), 50 năm ngoại giao Việt Nam, tập 2: 1975 – 1995, Nhà
xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội.
51. Ngô Duy Mạnh, Những nhân tố thúc đẩy và hạn chế hợp tác an ninh chính
trị Việt Nam- ASEAN trong những năm qua, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, 3,
tháng 6/2006.
52. Ngô Hồng Điệp (2006), Điểm tương đồng và dị biệt giữa ASEAN và EU:
Những thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu,
(5), tr. 19-24.
53. Nguyễn Cơ Thạch, Những chuyển biến trên thế giới và tư duy của chúng
ta, Tạp chí Quan hệ Quốc tế, số 1, tháng 1/1990.
54. Nguyễn Danh Tiên (2005), Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về mở
rộng giao lưu văn hóa trong thời kỳ đổi mới, Tạp chí Lịch sử Đảng (12),49-52.
55. Nguyễn Di Niên (2006), Ngoại giao Việt Nam trên đường đổi mới, Việt
Nam 20 năm đổi mới, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.436-471
56. Nguyễn Di Niên(2002), Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.
57. Nguyễn Đình Bin (2002), Ngoại giao Việt Nam 1945 – 2000, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.
58. Nguyễn Duy Quý (1999), Hợp tác khu vực của ASEAN: Quá trình hình
thành và đặc điểm, T/c Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3(37).
59. Nguyễn Duy Quý (2001), Tiến tới một ASEANhòa bình, ổn định và phát
triển bền vững, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
60. Nguyễn Hoàng (2007), 40 năm hợp tác, liên kết ASEAN và đóng góp của
Việt Nam, Lý luận Chính trị, số 8.
14


61. Nguyễn Hoàng Giáp (2005), Phát triển quan hệ với các nước lớn trong
chính sách đối ngoại đổi mới của Đảng và Nhà nước ta, Nghiên cứu quốc tế, số

73. Nguyễn Phương Bình (2000), Vai trò của ASEAN đối với các nước thành
viên và đối với khu vực châu á - Thái bình dương, Nghiên cứu quốc tế, số 3.
74. Nguyễn Thị Hoàn (2010), Vai trò của Việt Nam trong quan hệ giữa
ASEAN với các đối tác lớn, Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3.
75. Nguyễn Thị Hoàn, Chính sách đối ngoại của Đảng với khu vực Đông Nam
Á những năm đầu thế kỷ XXI, Lịch sử Đảng, số 8/2010, tr 66-71.
76. Nguyễn Thị Lệ (2007), Đông Nam Á trong chiến lược an ninh quốc gia
của Mỹ sau chiến tranh lạnh, Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3.
77. Nguyễn Thị Mai (2010), Một số kinh nghiệm của Đảng về lãnh đạo xây
dựng và phát triển quan hệ Việt Nam-ASEAN từ năm 1995 đến nay,Kỷ yếu Hội
thảo khoa học: Đảng Cộng sản Việt Nam 80 năm xây dựng và phát triển, Nxb
Chính trị- Hành chính, Hà Nội.
78. Nguyễn Vũ Tùng, Chính sách đối ngoại Việt Nam, tập 2:1975-2006, Nxb.
Thế giới, Hà Nội, 2007.
79. Phạm Bình Minh(2010), Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến
2020, Nxb Chính trị Quốc gia.
80. Phạm Đức Thành (1998), Về bản sắc ASEAN, Tạp chí Cộng sản, số 24.
81. Phạm Đức Thành (2002), Kinh tế các nước Đông Nam Á: Thực trạng và
triển vọng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
82. Phạm Đức Thành(cb)(2006), Liên kết ASEAN trong thập niên đầu thế kỷ
XXI, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
83. Phạm Gia Khiêm (2010), Những đóng góp tích cực của Việt Nam vàoquá
trình xây dựng Cộng đồng ASEAN,Thông tin đối ngoại, tháng 5.

16


84. Phạm Quang Minh(2012), Chính sách đối ngoại đổi mới của Việt Nam
(1986 - 2010), Nxb Thế giới, Hà Nội.
85. Phạm Quang Vinh (2010), Diễn đàn khu vực ASEAN và những đóng góp



96.

Trần Khánh (2006), Những vấn đề chính trị, kinh tế Đông Nam Á

thập niên đầu thế kỷ XXI, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
97.

Trần Nam Tiến (chủ biên)(2008), Lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại

(1945 -2000), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
98.

Trần Văn Đào - Phan Doãn Nam(2001), Giáo trình Lịch sử quan hệ

quốc tế (1945-1990), Học viện Quan hệ quốc tế, Hà Nội.
99.

Trang Báo điện tử Vnexpress, Việt Nam hoàn thành tốt công vụ chủ

tịch ASEAN, Thứ 6, ngày 31/12/2010
100. Trang thông tin điện tử về ASEAN:http://asean.mofa.gov.vn
101. Trang tin điện tử Thủ tướng nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam

http://www.thutuong.chinhphu.vn/Home/Phat-bieu-cua-Thu-tuong-

Nguyen-Tan-Dung-tai-Hoi-nghi-Thuong-dinh-kinh-doanh-va-dau-tuASEAN-ABIS/200711/10825.vgp
102. Trình Mưu, Nguyễn Thế Lực, Nguyễn Hoàng Giáp (chủ biên)(2005),

Quốc gia, Hà Nội.
113. Vụ ASEAN (1995), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội.
114. Vũ Dương Huân (cb)(2001), Ngoại giao Việt Nam hiện đại vì sự
nghiệp đổi mới (1975-2002), Học viện Quan hệ quốc tế, Hà Nội.
115. Vũ Dương Huân (cb)(2001-2004), Tình hình thế giới và chính sách
đối ngoại cùa Việt Nam, 6 tập, Học viện Quan hệ quốc tế, Hà Nội.
116. Vũ Dương Ninh (2004), Việt Nam - ASEAN quan hệ đa phương và
song phương, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
117.

Vũ Dương Ninh (2007), Đông Nam Á truyền thống và hội nhập,

Nxb Thế giới, Hà Nội.
118. Vũ Dương Ninh (2009), Việt Nam-Thế giới, Hội nhập, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
119. Vũ Dương Ninh (2010), Việt Nam – ASEAN: chặng đường đã qua
và tương lai phía trước, Tạp chí Cộng sản, số tháng 8.
19


120. Vũ Huy Hoàng, bài viết trong Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN
lần thứ 42 (AEM-42) tại Việt Nam tháng 8/2010
121.

Vũ Khoan (2005), Đổi mới về đối ngoại, Tạp chí Cộng sản, 16,

tr.46.
122. Vũ Khoan (2006), Đại hội X của Đảng và đường lối đối ngoại , Báo
Nhân Dân, (24), tr.3