ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
...............................................................

PHẠM THỊ HƢƠNG

HỆ QUẢ XÃ HỘI CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT
XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH CẤP NƢỚC
(Nghiên cứu trường hợp thị trấn Chờ, huyện Yên Phong
và xã Lãng Ngâm, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
...............................................................

PHẠM THỊ HƢƠNG

HỆ QUẢ XÃ HỘI CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT
XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH CẤP NƢỚC
(Nghiên cứu trường hợp thị trấn Chờ, huyện Yên Phong
và xã Lãng Ngâm, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số : 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC


1.5.

Một số khái niệm, thuật ngữ liên quan đến đất, thu hồi đất
Các công trình cấp nước trong hệ thống các công trình hạ tầng công cộng
Tổng quan điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu từ thực tiễn của địa bàn
nghiên cứu
Quá trình thực hiện dự án

CHƢƠNG 2: HỆ QUẢ XÃ HỘI CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT XÂY DỰNG
CÔNG TRÌNH CẤP NƢỚC TRÊN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
2.1. Những tác động tích cực

16
16
23
25
36
41
49
49

2.1.1. Điều kiện sống của người dân được nâng cao vì được sử dụng
nguồn nước sạch từ dự án
2.1.2. Người dân tìm ra sinh kế mới mang lại giá trị kinh tế cao hơn so
với sản xuất nông nghiệp
2.1.3. Người dân có một khoản tiền đền bù, vừa để chi tiêu, mua sắm,
vừa đầu tư trang thiết bị sản xuất
2.1.4. Giá đất nông nghiệp trong khu vực tăng lên
2.2. Những tác động tiêu cực
2.2.1. Người dân không còn ruộng để sản xuất nông nghiệp, dẫn tới sinh

Bảng 2: Cơ cấu theo trình độ học vấn của những người được hỏi

10

Bảng 3: Cơ cấu nghề nghiệp hiện nay của những người được hỏi

11

Bảng 2.1: Kết quả công trình thiết kế và thi công hệ thống cấp nước
thị trấn Chờ, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

52

Bảng 2.2: Diện tích đất bị thu hồi tại hai địa bàn nghiên cứu

60

Bảng 2.3: Thu nhập chính của người dân trước và sau khi đất bị thu hồi

62

Bảng 2.4: Tương quan giữa nghề nghiệp và thu nhập chính của các gia
đình trên địa bàn nghiên cứu hiện nay

64

Bảng 2.5: Tổng kinh phí bồi thường thiệt hại người dân đã nhận tại tiểu
dự án Bắc Ninh trong giai đoạn 2

66

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

Ban QLDA

Ban Quản lý dự án

BTHT - TĐC

Bồi thường hỗ trợ tái định cư

BAH

Bị ảnh hưởng

GPMB

Giải phóng mặt bằng

ODA

Vốn hỗ trợ phát triển chính thức

RAP

Kế hoạch tái định cư và tái định cư

TDA

Tiểu dự án


sử dụng, đồng thời họ còn thiếu nhiều kiến thức về sử dụng nước sạch và vệ sinh môi trường, sử
dụng nước không đảm bảo tiêu chuẩn an toàn, vệ sinh. Hầu hết nguồn nước sinh hoạt mà người
dân sử dụng được lấy từ nguồn nước tự nhiên, như nước mưa, giếng hay nước ao, sông hồ…chưa
được xử lý bằng các biện pháp kỹ thuật. Điều này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của
người dân, nhất là trong tình trạng môi trường sống của con người ngày càng ô nhiễm như hiện
nay.
Trong thời gian gần đây, nhiều dự án cấp nước sạch cho các vùng nông thôn đã được triển
khai thực hiện. Để thực hiện các dự án này, Nhà nước đã tiến hành thu hồi đất của người dân để
xây dựng hệ thống các công trình hạ tầng. Tuy có đền bù, hỗ trợ, nhưng việc thu hồi đất và tái
định cư nói trên có thể có những ảnh hưởng nghiêm trọng đối với cuộc sống của người dân mà
không thể ước tính được về mặt kinh tế. Các mối quan hệ, sự gắn kết trong cộng đồng bị phá vỡ,
những khó khăn trong việc tái đoàn kết ở những khu vực sau tái định cư là những rào cản đối với
việc ổn định và phát triển cuộc sống của người dân. Chính vì vậy, cần có một chính sách hỗ trợ
phù hợp trong kế hoạch tái định cư và phải xem đó là một hợp phần trong tổng thể của các dự án
phát triển chứ không nên coi đó là một hoạt động riêng biệt. Một chính sách tái định cư phù hợp
không chỉ giúp cộng đồng nơi thực hiện dự án ổn định cuộc sống, đảm bảo mức sống ít nhất là
bằng hoặc hơn so với trước khi thực hiện dự án, mà còn thúc đẩy việc đảm bảo tính bền vững của
các dự án phát triển.
Cho đến nay, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều hướng dẫn trong việc thực hiện
chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng đối với các dự án có thu hồi đất, như: Luật đất đai sửa
đổi năm 2003, Nghị định 197/2004/NĐ-CP về bồi thường hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất…,
cùng với đó là các quyết định của từng tỉnh thành nhằm hướng dẫn và cụ thể hóa việc triển khai
thực hiện các chính sách nêu trên. Tuy nhiên, do tính chất của mỗi dự án khác nhau, hoặc là thu
hồi đất trong khu vực đô thị (tái định cư đô thị) hoặc là thu hồi đất theo tuyến (tái định cư
tuyến)… Sự khác nhau này còn phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện kinh tế xã hội riêng biệt của
từng khu vực, từng địa phương nơi triển khai dự án. Vì vậy, ngoài những chính sách, đường lối
chung thì đối với mỗi dự án, mỗi khu vực cần có thêm những nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm
kinh tế xã hội, tác động của thu hồi đất đối với cộng đồng và nhu cầu của người dân trong việc hỗ
trợ phục hồi sau tái định cư.


người có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dưng kết cấu hạ tầng
kinh tế - xã hội, nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia” đã đề cập đến vấn đề hết sức mới mẻ,
liên quan trực tiếp đến đời sống, thu nhập và việc làm của một bộ phận dân cư nước ta. Cuốn
sách đã đề cập đến những vấn đề trọng điểm như: Tình hình thu hồi đất và việc bồi thường cho
người dân khi có thu hồi đất; thực trạng việc làm và giải quyết việc làm cho người có đất bị thu
hồi; thực trạng thu nhập và đời sống của người có đất bị thu hồi. Một số khó khăn, tồn tại cũng
được tác giả đề cập đến như: Một số người chưa nhận thức được những mặt đạt được của công
tác thu hồi trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội; chưa có chiến lược quy hoạch và kế hoạch
rõ ràng; kế hoạch thu hồi chưa gắn với kế hoạch tái định cư…
Công trình khoa học cấp nhà nước KX. 01 - 2005 của trường Đại học Kinh tế quốc dân về
“Việc làm, thu nhập cho lao động bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và
đô thị hóa”, đã chỉ ra những bất cập khi nông dân không còn đất canh tác, do không được đào tạo
nên phần lớn không có việc làm và thu nhập. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cần giải quyết các vấn


đề đó bằng các chính sách như: Chính sách đền bù, tái định cư, hỗ trợ việc làm cũng như trách
nhiệm của doanh nghiệp trong thu hồi đất.
Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2010 của Học viện chính trị - hành chính khu vực I do Trần
Thị Ngọc Minh làm chủ nhiệm cũng nghiên cứu về “Giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi
đất ở ngoại thành Hà Nội”. Các tác giả đã tổng kết 20 năm phát triển khu công nghiệp với việc
giải quyết việc làm cho lao động, trong đó chỉ rõ tác động của nó tới việc phát triển thị trường lao
động. Tuy nhiên, thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị đã làm cho 2,5 triệu nông dân
không có việc làm. Khu vực ngoại thành Hà Nội đến năm 2009 đã có 24.400 ha đất bị thu hồi, số
lao động mất việc từ đó khoảng 40.000 người. Nhà nước cần có các chính sách tạo điều kiện để
nông dân bị thu hồi đất có việc làm lâu dài, tạo việc làm tại chỗ cho các lao động trên 35 tuổi.
Nhóm tác giả Lê Viết Thuận, Phan Thị Ngọc nghiên cứu về: “Những tác động của chính
sách thu hồi đất nông nghiệp, chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai tới việc làm và các quan hệ
xã hội” qua trường hợp thôn Gia Trung, xã Quang Minh, huyện Mê Linh, Vĩnh Phúc (nay là địa
bàn Thành phố Hà Nội). Công trình đã phân tích những biến động xã hội của một địa phương ở
huyện Mê Linh vào thời kỳ đầu thu hồi đất năm 2001 – 2004. Năm 2001, tại thôn Gia Trung đã

nhất là xây dựng cộng đồng. Đây được đánh giá là một nghiên cứu có chất lượng và phản ánh
đúng thực tế vấn đề nghiên cứu.
Tác giả Phạm Quang Tú, Phan Đình Nhã, Nguyễn Văn Sự có bài viết “Ổn định cuộc sống
của người dân tái định cư và bảo vệ môi trường trong các dự án thủy điện” trên Tạp chí số
3/2011 của Viện nghiên cứu môi trường và phát triển bền vững. Các tác giả khẳng định, giảm
thiểu tác động bất lợi và ổn định cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất và tái định cư là hợp
phần quan trọng trong dự án xây dựng công trình thủy điện, theo đó phải đảm bảo cho người dân
một cuộc sống vùng tốt hơn hoặc ít nhất là bằng nơi ở cũ.
Trong luận văn thạc sĩ: “Tác động của việc tái định cư đến đời sống của người dân trong
vùng dự án ADB cải thiện môi trường đô thị miền Trung Việt Nam”, tác giả Trần Thị Lê Tâm đã
đánh giá tác động của tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Tĩnh ở các mặt thu nhập và năng lực
chi trả của người dân tái định cư, tác động duy trì các giá trị văn hóa và tiếp cận học đường của
người dân tái định cư, tác động đến đời sống xã hội, đến môi trường khi dự án hoạt động. Tác giả
đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển thành công tái định cư và phát triển cộng đồng bền vững
trong hiện tại và tương lai.
Đó là những nghiên cứu có giá trị cả về mặt lý luận và thực tiễn, là nguồn tài liệu tham
khảo hữu ích cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu. Kế thừa kết quả của những nghiên cứu đi
trước, trong nghiên cứu này chúng tôi sẽ phân tích những hệ quả xã hội từ việc thu hồi đất để xây
dựng công trình công cộng, cụ thể là công trình cấp nước sạch cho người dân thị trấn Chờ, huyện
Yên Phong và xã Lãng Ngâm, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Chúng tôi sẽ phân tích hệ quả này
dưới hai khía cạnh: tích cực và tiêu cực, thông qua sự tác động qua lại của các yếu tố chủ quan và
khách quan, thông qua các nguồn vốn, để thấy được tác động của việc thu hồi đất xây dựng công
trình cấp nước tới cuộc sống của người dân trên địa bàn diễn ra dự án. Đây cũng chính là điểm
mới của đề tài.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu.
3.1. Mục đích nghiên cứu
Đề tài này thực hiện nhằm mục đích tìm hiểu những hệ quả tác động đến cuộc sống của
người dân. Hệ quả đó xảy ra trên những phương diện gì khi người dân chuyển đổi mục đích sử
dụng đất nông nghiệp của mình cho các công trình cấp nước? Qua đó, chúng tôi cũng đồng thời
làm rõ tác động của các chính sách, dự án tới cuộc sống của người dân hiện nay.


10. Hội đập lớn và phát triển nguồn nước Việt Nam (2007), “Thực trạng cấp nước đô
thị, Việt Nam chương trình xây dựng và phát triển đến năm 2010 và năm 2020”,
Báo cáo tại Hội thảo Việt – Hàn: “ Xây dựng cơ sở hạ tầng cho phát triển kinh
tế quốc dân” ngày 09/11/2007 tại Hà Nội .
11. Nguyến Hồng Lộc (2007), “Nghiên cứu quá trình chuyển hóa đất đai và ảnh hưởng của nó
đến đời sống của cư dân ven đô trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, Tạp
chí khoa học, số 04, ngày 28/4/2007.
12. Trần Thị Ngọc Minh (2010), “Giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở ngoại
thành Hà Nội”, Đề tài khoa học cấp Bộ, Học viện chính trị - hành chính khu vực I.

13. Ngân hàng chính sách xã hội tỉnh Bắc Ninh (2014), “ Niềm vui khi có nước sạch”.
/>14. Lê Du Phong (2009) “ Thực trạng thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi
để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dưng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội,
nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
15. Lê Du Phong (2005) “Việc làm, thu nhập cho lao động bị thu hồi đất trong quá trình công
nghiệp hóa, hiện đại hóa và Đô thị hóa”, Đề tài khoa học cấp Bộ, Đại học Kinh tế
quốc dân Hà Nội.

16. UBND tỉnh Bắc Ninh, Quyết định số 155/2011/QĐ-UBND ngày 22/12/2011 quy
định về giá các loại đất trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh năm 2012


17. UBND tỉnh Bắc Ninh, Quyết định số 171/2009/QĐ-UBND ngày 28 tháng 12 năm
2009 UBND tỉnh Quy định một số nội dung thực hiện các nghị định của Chính
phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất áp dụng trên
địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
18. UBND tỉnh Bắc Ninh, Quyết định số 172/2009/QĐ-UBND ngày 28 tháng 12 năm
2009 của UBND tỉnh Quy định giá các loại đất trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
19. UBND tỉnh Bắc Ninh, Quyết định số 1132/2008/QĐ-UBND ngày 28 tháng 8 năm

30. Thủ tướng Chính phủ (2007), Nghị định 84/2007/ NĐ – CP ban hành ngày 03/12/2004 của
Chính phủ về trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
và giải quyết khiếu nại về đất.
31. Thủ tướng Chính Phủ (2003), Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt
chiến lược quốc gia về việc cấp nước sạch và vệ sinh nông thôn đến năm 2020.
32. Tổng Cục thống kê (2012), Niên giám thống kê, Nxb Thống kê, Hà Nội.
33. Nguyễn Văn Sửu, Tác động của Công nghiệp hóa, Đô thị hóa đến sinh kế của người nông
dân Việt Nam, Đề tài khoa học cấp Bộ, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, ĐHQG
Hà Nội.
34. Khúc Thị Thanh Vân (2011), Ảnh hưởng của chính sách tái định cư đến đời sống người
dân sau tái định cư, Luận văn thạc sĩ, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQG
Hà Nội.
35. World Bank (2009), Agriculture and Development, số ra ngày 26/4/2009,
/>
36. />37. />=292.
38. />39. />40. />41. />al=baobacninh.