ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TỨ TUYỆT

PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM CỦA NHỮ BÁ SĨ – NGHIÊN CỨU
VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ VĂN CHƢƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Hán Nôm

Hà Nội – 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TỨ TUYỆT

PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM CỦA NHỮ BÁ SĨ – NGHIÊN CỨU
VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ VĂN CHƢƠNG

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Hán Nôm
Mã số: 60 22 01 04

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn

Hà Nội – 2014


LỜI CẢM ƠN

Tiểu kết ................................................................ Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: GIÁ TRỊ VĂN CHƢƠNG PHI ĐIỂU NGUYÊN ÂM ..... Error!
Bookmark not defined.
2.1. Chủ đề, cảm hứng chủ đạo trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not
defined.
2.1.1. Chủ đề sáng tác trong Phi điểu nguyên âmError! Bookmark not defined.
2.1.2. Cảm hứng chủ đạo trong Phi điểu nguyên âm ......... Error! Bookmark not
defined.
2.2. Thể loại sáng tác trong Phi điểu nguyên âm Error! Bookmark not defined.
2.3. Nghệ thuật ngôn từ trong Phi điểu nguyên âm ........... Error! Bookmark not
defined.
Tiểu kết ................................................................ Error! Bookmark not defined.


KẾT LUẬN ........................................................ Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................. 7
PHỤ LỤC .......................................................... Error! Bookmark not defined.


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong bức tranh toàn cảnh về diện mạo văn học Việt Nam thì văn học chữ
Hán đóng vai trò vô cùng quan trọng. Suốt mười thế kỷ kể từ buổi đầu của ngày
độc lập tự chủ cho đến khoa thi năm 1919 thì sáng tác chủ yếu của văn học Việt
Nam được viết bằng chữ Hán là chính. Chữ Hán hiện diện và được sử dụng
trong mọi hoạt động của đời sống từ chính trị, văn hóa, lịch sử, y học... cho đến
phô bày, diễn đạt tâm tư tình cảm của con người. Chữ Hán được các nhà thơ nhà
văn sử dụng trong sáng tác của mình trải dài cả nghìn năm nên về khối lượng
văn chương ngày nay chúng ta được thừa hưởng là không hề nhỏ. Nhiều tác
phẩm đã được dịch và phổ biến gắn liền với những tên tuổi quen thuộc như:

phẩm của ông được ghi lại trong các tập thơ như: Phi điểu nguyên âm, Việt sử
tam bách vịnh, Việt hành tạp thảo... Tuy nhiên do nhiều yếu tố khách quan lẫn
chủ quan mà cho đến nay chỉ mới có một số tác phẩm của ông được dịch và
trích dẫn. Chính vì lý do đó mà chúng tôi lựa chọn tác phẩm của ông làm đối
tượng cho đề tài nghiên cứu. Trong khuôn khổ phạm vi luận văn của mình
chúng tôi không thể giới thiệu hết những trước tác của Nhữ Bá Sĩ mà chỉ nghiên
cứu Phi điểu nguyên âm - tác phẩm thơ văn tiểu biểu cho khuynh hướng sáng
tác của ông. Việc đi sâu vào nghiên cứu văn bản cũng như nội dung tác phẩm
này sẽ phần nào giúp chúng ta hiểu thêm con người, quan điểm, lập trường, tư
tưởng của Nhữ Bá Sĩ cũng như giá trị văn chương của tác phẩm.
2. Lịch sử nghiên cứu
Đối với bất kì một công trình nghiên cứu nào, việc tìm hiểu lịch sử nghiên
cứu vấn đề, từ đó tổng kết những giá trị và hạn chế của việc nghiên cứu trước
khi đưa ra những kiến giải của bản thân người nghiên cứu là một công việc hết
sức quan trọng và cần thiết.
Là một nhà thơ lớn của thời đại, nên thơ văn của Nhữ Bá Sĩ được ghi
chép trong khá nhiều tư liệu có thể kể ra như: Ai vãn đối liên tập (哀輓對聯集),
Ất Mùi tiến sĩ Nguyễn tiên sinh soạn (乙未進士阮先生撰), Bi ký tạp biên (碑記
雜編), Chư gia văn tập (諸 家 文 集), Dương Đình thi trướng tập (陽亭詩帳),

2


Trung ngoại quần anh hội lục (中 外 群 英 會 錄), Quần anh hội thi (群 英 會
詩)... Nghiên cứu Về Nhữ Bá Sĩ hay tác phẩm của ông theo hướng chuyên biệt,
cho đến nay, theo sự khảo sát của chúng tôi thì mới chỉ có Đỗ Hoàng Tú Anh
với luận văn tốt nghiệp: Lược khảo và phiên dịch Nghi am sơ định học thức. Tuy
nhiên cho đến nay theo khảo sát của chúng tôi thì tên tuổi và tác phẩm của ông
mới chỉ được tuyển dịch và giới thiệu sơ lược trong một số tác phẩm.
Có thể chia các loại tài liệu đề cập đến Nhữ Bá Sĩ thành hai loại: các công

sát của chúng tôi thì đa phần chỉ là trích dẫn mang tính gợi ý về giai thoại, quan
niệm văn học, về thơ vịnh sử.
Giai thoại văn học Việt Nam, Kiều Thu Hoạch, viết lại những giai thoại
về Nhữ Bá Sĩ cũng như sơ lược về tiểu sử của ông đồng thời có trích một số bài
thơ dịch: Hạ tân khoa tiến sĩ bát viên vinh quy, Mã Giang thu nguyệt ký Phạm
Ôn Như... Có thể nói sau bộ từ điển văn học thì đây là bài viết về ông chi tiết
nhất. Thơ văn trong bài được trích từ Phi điểu nguyên âm và Việt sử tam bách
vịnh.
Những bài viết có nêu tên ông như: Tình hình văn học chữ Hán nửa sau
thế kỷ XIX của Trần Thanh Mại viết: “Nhữ Bá Sĩ làm văn tế vợ chết trẻ, hứa với
linh hồn vợ sẽ lấy ngay vợ khác, để chóng có con trai nó sẽ thờ cúng người vợ
đã chết đi!”. Đây là một bài phê bình thơ văn thời Nguyễn theo tư tưởng giai cấp
một thời nên cái nhìn khá hằn học với các tác giả.
Bài Có một dòng thơ vịnh sử trong di sản văn học của cha ông của
Nguyễn Xuân Diện thì chỉ điểm tên và tổng kết 307 bài vịnh sử của Nhữ Bá Sĩ.
Tổng tập văn học Việt Nam, (42 tập), Nhà xuất bản khoa học xã hội, 2000.
Trong đó, tập 19 của bộ sách này có giới thiệu sơ lược về tác giả tác phẩm và
tuyển dịch một số bài thơ tiêu biểu trong các sáng tác của ông.
Nhìn chung có thể thấy, tất cả những công trình nghiên cứu trên phần lớn
chỉ giới thiệu một cách sơ lược về tác giả, quê quán, các bút danh, chức danh và
các sáng tác của ông, đồng thời trích dẫn một số bài thơ tiêu biểu để làm rõ
những nhận định mà người viết đánh giá về Nhữ Bá Sĩ. Cho đến nay, chưa có
một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu về tác giả và các sáng tác của ông, đặc
biệt là về vấn đề văn bản của Phi điểu nguyên âm - một trong những sáng tác
4


quan trọng thể hiện tâm tư, tình cảm của Nhữ Bá Sĩ. Đó cũng chính là một hạn
chế đáng kể trong việc nghiên cứu nền văn học chữ Hán của Việt Nam thời
trung đại nói chung và vấn đề nghiên cứu thi ca nhà Nguyễn nói riêng. Do vậy,

Đưa ra các vấn đề về văn bản Phi điểu nguyên âm và giải quyết phần nào
các vấn đề ấy, góp phần cho văn bản học Hán Nôm nói chung.
Nghiên cứu về Nhữ Bá Sĩ với phương tiện thông tin cập nhật hiện nay.
Lần đầu tiên giới thiệu tác phẩm Phi điểu nguyên âm của Nhữ Bá Sĩ.
Thông qua khảo sát, thống kê, phân loại tìm ra nội dung tác phẩm và giá
trị văn chương của nó.
Tuyển dịch tác phẩm Phi điểu nguyên âm.
6. Bố cục luận văn
Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và phần Phụ lục
phiên âm dịch nghĩa văn bản Phi điểu nguyên âm, luận văn được chia ra làm 2
chương:
Chƣơng 1: Nhữ Bá Sĩ và tác phẩm Phi điểu nguyên âm
Chƣơng 2: Giá trị văn chƣơng Phi điểu nguyên âm

6


TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Tài liệu Hán Nôm
1. Đạm Trai áp tuyển tập 癚齋壓線集 VHv.1738, A.2152
2. Việt hành tạp thảo 粵行雜草 VHv.1797, A.2793
3. Nguyên Lập việt hành tạp thảo thi 元 立 粵 行 雜 草 詩
Vhv.100
A.1285
4. Đạm Trai thi khóa 癚 齋 詩 科 A. 2263, VHV.2418
5. Nghi am sơ định học thức 沂 庵 初 定 學 式 VHV.2237,
VHV.308
II. Tài liệu tiếng Việt
1.


Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng, (2006), Các triều đại Việt

Nam, Nxb Thanh Niên, Hà Nội
8.

Lưu Hiệp (2000), Văn tâm điêu long (bản dịch), Nxb
7


Lao động, Hà Nội
9.

Nguyễn Phạm Hùng (2001), Trên hành trình văn học

trung đại, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội
10.

Nguyễn Phạm Hùng (2001), Văn học Việt Nam từ thế kỷ

X đến thế kỷ XX, Nxb ĐHQG, Hà Nội
11.

Trần Trung Hỷ (2007), Thơ sơn thủy cổ trung đại Trung

Quốc, Nxb Giáo dục, Hà Nội
12.

Nguyễn Sĩ Đại (1996), Một số đặc trưng nghệ thuật của

thơ tứ tuyệt đời Đường, Nxb Văn học

19.

Đinh Gia Khánh (chủ biên) (1976), Hợp tuyển thơ văn

Việt Nam, tập II (Văn học thế kỷ XIX – thế kỷ XVII), Nxb Giáo dục,
Hà Nội
20.

Trần Văn Giáp (chủ biên), (1972) Lược truyện tác gia

Việt Nam, Nxb. KHXH
21.

Trần Văn Giàu (1993), Xã hội Việt Nam trong thời

nguyễn và Nho giáo Việt Nam thế kỉ XIX, Nxb.KHXH
22.

Nguyễn Lộc (1997), Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ

XVIII – đến hết thế kỷ XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội
8


23.

Phương Lựu (chủ biên) (1997), Góp phần xác lập hệ

thống quan niệm văn học trung đại việt nam, Nxb. Giáo dục
24.


Lê Đức Niệm (1998), Diện mạo thơ Đường, Nxb Văn

hóa thông tin Hà Nội.
31.

Bùi Văn Nguyên (2006), Thơ ca Việt Nam, hình thức và

thể loại, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
32.

Nguyễn Quốc Siêu (2001), Thơ Đường bình giải, Nxb

Giáo dục, Hà Nội
33.

Trần Đình Sử (1999), Mấy vấn đề thi pháp văn học trung

đại Việt Nam, Nxb Giáo dục
34.

Bùi Duy Tân (1998), Khảo và luận một số thể loại – tác

gia – tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, tập II, Nxb GD
35.

Phạm Minh Tấn (chủ biên), Trần Lê Sáng, Minh Hạnh,

Trần Nghĩa (1981), Từ trong di sản: những ý kiến về văn học từ thế
kỷ X đến hết thế kỷ XIX, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội


thuật của thơ Thiền Việt Nam TK XI – XIV, Trung tâm nghiên cứu
quốc học.
42.

Lê Trí Viễn (Chủ biên) (1887), Giáo trình văn học trung

đại Việt Nam, trường ĐHSP TP.HCM
43.

Trần Ngọc Vương (1999), Văn học Việt Nam dòng riêng

giữa nguồn chung, Nxb ĐHQG, Hà Nội
44.

Trần Ngọc Vương (chủ biên) (2007), Văn học Việt Nam

thế kỷ X – XIX, những vấn đề lý luận và lịch sử, Nxb Giáo dục
45.

Lê Thu Yến (2000), Văn học trung đại những công trình

nghiên cứu, Nxb Giáo dục

10