ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA
ĐÌNH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN
THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY
(Nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA
ĐÌNH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN
THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY
(Nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Đỗ Thị Hòa Hới

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đã luôn
động viên và là chỗ dựa tinh thần để tôi học tập và thực hiện thành công đề tài luận
văn này!
Tôi xin trân trọng gửi lời tri ân đến tất cả!
Học viên cao học khoá 20

Nguyễn Thị Bích Thủy


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ..................................................................................................... 3
PHẦN NỘI DUNG ............................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 1: QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH
......................................................................................... Error! Bookmark not defined.
1.1. Điều kiện kinh tế chính trị xã hội và tiền đề tƣ tƣởng văn hóa cho sự
hình thành phát triển tƣ tƣởng Nho giáo về đạo đức và đạo đức gia đình
Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Điều kiện kinh tế chính trị xã hội ............ Error! Bookmark not
defined.
1.1.2. Tiền đề văn hóa tư tưởng ........... Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Quan niệm của Nho giáo về tính người - cơ sở cho quan niệm
đạo đức trong gia đình của Nho giáo ... Error! Bookmark not defined.
1.2. Một số nội dung cơ bản tƣ tƣởng đạo đức gia đình của Nho giáo Error!
Bookmark not defined.
1.2.1. Quan niệm Nho giáo về vai trò đạo đức trong gia đình ..... Error!
Bookmark not defined.
1.2.2. Quan niệm Nho giáo về quan hệ tôn ti trật tự gia đình
(thể hiện ở Lễ) ..................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.3. Quan niệm Nho giáo về chuẩn mực đạo đức cơ bản cho từng
thành viên cụ thể trong gia đình ........... Error! Bookmark not defined.

Nho giáo là một học thuyết chính trị - đạo đức lớn nhất trong lịch sử
Trung Hoa cổ đại, nó có sức sống trường tồn và vĩnh cửu không chỉ trong xã
hội Trung Quốc mà nó còn lan rộng ra rất nhiều quốc gia và khu vực trên thế
giới trong đó có Việt Nam. Nho giáo được du nhập sớm vào Việt Nam từ
những năm đầu công nguyên, sau đó người Việt đã tiếp nhận, biến đổi nó phù
hợp với yêu cầu, hoàn cảnh lịch sử của dân tộc. Đạo đức Nho giáo thấm sâu
vào tư tưởng của con người Việt Nam, nhất là từ khi giai cấp phong kiến lấy
Nho giáo làm hệ tư tưởng cai trị xã hội. Trong đó, quan niệm Nho giáo về đạo
đức gia đình có ảnh hưởng lớn, có tác dụng gìn giữ nề nếp, tôn ti trật tự trong
các gia đình dòng họ, tạo sự gắn kết, sự ổn định xã hội trong lịch sử. Từ sau
cách mạng tháng 8/1945, Đảng và Nhà nước ta đã chú trọng bảo vệ, phát triển
các môi trường thuận lợi để xây dựng đạo đức gia đình, tạo gia đình văn hóa mới.
Hiện nay, trong xu thế hội nhập và phát triển của nền kinh tế thị trường,
Việt Nam đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đang có những bước
chuyển mình quan trọng. Đất nước ta đã, đang và sẽ đạt được những thành
tựu to lớn về mọi mặt của đời sống xã hội, đời sống vật chất, tinh thần của
nhân dân, của từng hộ gia đình từng bước được nâng cao. Nhưng cùng với
điều đó, xuất hiện mặt trái các nhân tố mới ảnh hưởng đến việc bảo tồn và
phát huy giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của dân tộc. Hành vi vi phạm
đạo đức truyền thống ở khắp mọi nơi, từ thành thị đến nông thôn, có ở tất cả
các nghành nghề như sản xuất kinh doanh, y tế. Kể cả trong môi trường gia
đình là môi trường ổn định và có lẽ vẫn được coi là thành trì bền vững của
văn hoá truyền thống, thì nay tình trạng vi phạm đạo đức không chỉ diễn ra cá
lẻ mà qua các phương tiện thông tin đại chúng cho thấy nó đang gia tăng theo
từng ngày, từng giờ: nào là con giết cha, vợ giết chồng, rồi chồng giết vợ, anh
3


em đánh nhau, con đuổi mẹ ra đường chiếm nhà, bố mẹ già không phụng
dưỡng lại cho vào viện dưỡng lão, hoặc đuổi ra đường hoặc nuôi cũng chỉ coi

thế nào trong quá trình đổi mới? Mặt khác, qua khảo sát các công trình tiếp
cận từ góc độ triết học, mặc dù đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên
cứu về vấn đề đạo đức của Nho giáo, nhưng khía cạnh quan niệm về đạo đức
trong gia đình nói riêng cho tới nay vẫn còn là một đề tài chưa được quan tâm
nghiên cứu nhiều. Vì vậy, chúng ta cần có những nghiên cứu sâu hơn, nhằm
đánh giá lại đầy đủ hơn quan niệm Nho giáo về đạo đức gia đình đối với việc
xây dựng đạo đức gia đình văn hóa mới hiện nay.
Trên cơ sở nhận thức như vậy, chúng tôi chọn đề tài: “Quan niệm
của Nho giáo về đạo đức gia đình và ý nghĩa của nó đối với việc hoàn thiện
đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay” (nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn
Tây) làm đề tài luận văn thạc sĩ triết học của mình.
2. Tình hình nghiên cứu
Học thuyết Nho giáo ra đời trong bối cảnh đất nước Trung Hoa có
nhiều biến động, các quan hệ đạo đức xã hội chủ yếu có nhiều thay đổi căn
bản về giá trị. Mục đích của Nho giáo là hướng tới xây dựng một xã hội thái
bình, thịnh trị, có trật tự, kỷ cương, nề nếp. Vì vậy, về mặt chính trị xã hội, đó
là học thuyết chủ trương lấy Đức trị làm phương thức cai quản đất nước. Nho
giáo đề cao việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, xây dựng các mối quan hệ xã
hội, quan hệ gia đình phù hợp với những chuẩn mực đạo đức. Mỗi người
trước tiên phải “Tu thân” sau đó mới có thể “Tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”
Từ trước tới những năm gần đây, trên bình diện đạo đức xã hội, Nho giáo
được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu sâu sắc. Tiêu biểu có thể điểm đến
các công trình nghiên cứu theo thời gian:
Trước cách mạng tháng 8/ 1945, đã có một số công trình chuyên khảo
về Nho giáo như: “Nho giáo” của Trần Trọng Kim gồm 2 quyển Thượng và
5


Hạ xuất bản năm 1932, Khổng Học Đăng của Phan Bội Châu, trong đó các
tác giả đã trình bày khái quát hệ thống học thuyết Nho giáo, phân tích những


Đào Duy Anh (1938), Khổng giáo phê bình luận, Nxb Quan Hải Tùng
Thư, Huế

2.

Nguyễn Kim Anh (2006), “Thực trạng gia đình Việt Nam hiện nay”,
Tạp chí gia đình và trẻ em, kỳ I, tháng 4, Tr 12 – 17

3.

Minh Anh (2002), “Tìm hiểu tư tưởng của Nho giáo”, Tạp chí Triết học,
Số 8, Tr. 46-50

4.

Mai Huy Bích (2003), Xã hội học gia đình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

5.

Nguyễn Văn Bình (1994), Quan điểm Nho giáo về các mối quan hệ xã
hội và ảnh hưởng của nó tại Việt Nam, Luận văn thạc sỹ Triết học, Viện
Triết học, Hà Nội

6.

Phan Kế Bính Việt Nam Phong tục, Nxb Văn Học, Hà Nội

7.


17. Trần Văn Giàu (1978), “Đạo đức nho giáo và đạo đức truyền thống Việt
Nam, Tạp chí Triết học, (1)
18. Trần Văn Giàu (1980), Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, Nxb.
Khoa học xã hội, Hà Nội
19. Lê Như Hoa (2001), Văn hóa gia đình với việc hình thành và phát triển
nhân cách trẻ em, Nxb. Văn hóa – Thông tin, Hà Nội
20. Nguyễn Minh Hòa (2000), Hôn nhân – Gia đình trong xã hội hiện đại,
Nxb. Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh
21. Ngô Công Hoàn (1993), Tâm lý học gia đình, Nxb. Đại học sư phạm Hà
Nội
22. Trần Đình Hựơu (1996), Gia đình và giáo dục gia đình, Nghiên cứu xã hội
học về gia đình Việt Nam ( quyển II), Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội
23. Đặng Cảnh Khanh (1996), Về chữ hiếu truyền thống trong gia đình hiện
đại, Tạp chí khoa học về phụ nữ, số 6, tháng 12
24. Vũ Ngọc Khánh (1998), Văn hóa gia đình Việt Nam, Nxb. Văn học, Hà Nội
25. Trần Trọng Kim (1990), Nho giáo, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh
26. Trần Trọng Kim (2003), Nho giáo trọn bộ, Nxb. Văn học, Hà Nội
27. Nguyễn Linh Khiếu (2001), Gia đình và phụ nữ trong biến đổi văn hóa
– xã hội nông thôn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội

8


28. Nguyễn Thế Kiệt (2007), Tìm hiểu vai trò của Nho giáo trong đạo đức
Việt Nam, “Triết học với đổi mới nghiên cứu giảng dạy triết học”, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội
29. Đặng Phương Kiệt (chủ biên), Gia đình Việt Nam – những giá trị truyền
thống và các vấn đề tâm lý, bệnh lý xã hội, Nxb Lao động
30. Vũ Khiêu (1991), Đại học Trung dung Nho giáo, Nxb. Khoa học, Hà Nội
31. Vũ Khiêu (chủ biên – 1995), Nho giáo và gia đình, Nxb. Khoa học xã

tin, Hà Nội
50. Phan Ngọc (1998), Vấn đề gia đình Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội
51. Lê Văn Quán (2003) “Thử bàn về đạo hiếu của Nho gia”, Tạp chí Hán
Nôm, Tr 3 – 10
52. Lê Thị Quý (1998), Phụ nữ và bình đẳng giới trong đổi mới ở Việt Nam,
Nxb. Phụ nữ, Hà Nội
53. Lê Thị Quý (2000), Bạo lực gia đình – bất bình đẳng trong quan hệ giới,
Tạp chí khoa học về phụ nữ, số 6, tháng 8
54. Trần Trọng Sâm (biên dịch - 2002), Luận Ngữ viên ngọc quý trong kho
tang văn hóa phương Đông, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội
55. Trần Đăng Sinh (2014), Đạo làm người trong văn hóa Việt Nam, Nxb Hà Nội
56. Phạm Côn Sơn (1998), Đạo nghĩa trong gia đình, Nxb.Thanh Hóa
57. Phạm Côn Sơn (2000), Nề nếp gia phong, Nxb.Thanh niên, Hà Nội
58. Lê Thị Hoài Thanh (2000), Giải quyết quan hệ giữa truyền thống và
hiện đại trong sự phát triển đạo đức, Tạp chí lý luận chính trị, Số 3
59. Lê Sỹ Thắng (1997), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2, Nxb. Khoa học
xã hội, Hà Nội
60. Tập thể tác giả (2002), Gia đình Việt Nam và người phụ nữ trong gia
đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nxb.Khoa học xã
hội, Hà Nội
10


61. Lê Thi (1996), Gia đình Việt Nam ngày nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
62. Lê Thi (1997), Gia đình Việt Nam ngày nay, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh
63. Lê Thi (1997), Vai trò của gia đình trong sự hình thành và phát triển
nhân cách con người Việt Nam, Nxb Phụ nữ, Hà Nội
64. Trần Ngọc Thêm (chủ biên – 2003), Văn hóa học và văn hóa Việt Nam,
Nxb. Đại học Sư phạm, Hà Nội
65. Nguyễn Thị Thọ (2012), Luận án tiến sĩ “Đạo đức gia đình trong điều kiện kinh

78. Trần Thị Kim Xuyến (2002), Gia đình và những vấn đề gia đình hiện
đại, Nxb. Thống kê, Hà Nội
79. Http://www.giadinh.net.vn
80. Http://www.giaoduc.edu.vn
81. Http://www.phununet.com.vn

12