ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
ĐỖ THỊ TÂM
ĐỖ THỊ TÂM
PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN LÀM CÁC BÀI
THỰC HÀNH PHẦN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN LỚP 10
THPT TỈNH THÁI NGUYÊN
THEO HƯỚNG TÍCH CỰC
PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN LÀM CÁC BÀI
THỰC HÀNH PHẦN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN LỚP 10
THPT TỈNH THÁI NGUYÊN
THEO HƯỚNG TÍCH CỰC
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ
MÔN ĐỊA LÝ
MÃ SỐ: 60.14.10
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
phạm vi toàn quốc. Đòi hỏi phải ứng dụng các phương pháp dạy học mới theo
nguyên nhân dẫn tới thực trạng trên là do sự yếu kém của khâu kết hợp giữa
hướng phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh. Theo tinh thần
lý luận với thực tiễn, bài học lý thuyết và thực hành. Vì vậy cần phải đổi mới
đó, căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể của một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên,
phương pháp dạy học theo mục tiêu gắn với thực tiễn, phát huy tính tích cực
chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu:
của người học theo hướng rèn luyện năng lực tự khám phá kiến thức, biến quá
“Phương pháp hướng dẫn làm các bài thực hành phần Địa lý tự nhiên
lớp 10 THPT tỉnh Thái Nguyên theo hướng tích cực”.
trình đào tạo ở nhà trường thành quá trình tự đào tạo.
Những thập niên gần đây nhiều nước trên thế giới rất coi trọng nâng cao
chất lượng và hiệu quả đào tạo ở tất cả các ngành học và cấp học. Trong bối
cảnh đó công nghệ dạy học mới ra đời và được áp dụng ngày càng rộng rãi. Đặc
trưng nổi bật của công nghệ dạy học là sự định lượng hoá mục tiêu dạy học để
việc dạy học trở thành đối tượng có thể quan sát, hệ thống hoá được, trong đó
nội dung dạy học bắt đầu được tổ chức theo xu hướng vận dụng các phương
pháp mới. Theo đó, ngành giáo dục Việt Nam đang từng bước nghiên cứu và áp
dụng công nghệ dạy học cũng như đổi mới PP dạy học, đồng thời chương trình
và sách giáo khoa (CT & SGK) cũng thay đổi phù hợp với nhu cầu học tập đáp
trường phổ thông ở thành phố cũng như vùng nông thôn và đặc biệt là ở vùng
thực nghiệm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
4
- Nguyễn Dược, Nguyễn Việt Hùng, Trần Văn Thắng. Dạy học các bài
4. GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI
- Trong khuôn khổ luận văn thạc sĩ, tác giả bước đầu tìm hiểu một số
phương pháp dạy học tích cực để hướng dẫn làm BTH phần Địa lý tự nhiên
lớp 10 THPT đạt hiệu quả cao.
thực hành Địa lý PTTH, Nxb Đại học sư phạm Huế (1993).
- Mai Xuân San. Rèn luyện kỹ năng Địa lý cho học sinh trường THPT,
Nxb GD (1997).
- Phạm vi ứng dụng của luận văn là một số trường THPT trong địa bàn
Về phía học sinh để làm tốt các BTH cũng phải có sự chuẩn bị đồ dùng
học tập, sự kiên trì, có óc sáng tạo và nắm chắc kiến thức lý thuyết.
Gần đây, các BTH rất được coi trọng và chú ý. Đã có một số tài liệu đề
cập đến phương pháp để tiến hành giảng dạy các BTH Địa lý nhưng vẫn còn
rất ít ỏi và các tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu còn hạn chế, chưa
đúng với tầm quan trọng của nó.
Chúng tôi điểm qua một số tác phẩm của Việt Nam và Thế giới đề cập
đến vấn đề này:
các BTH Địa lý, đó là cơ sở để chúng tôi tham khảo trong quá trình thực
hiện đề tài.
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Phƣơng pháp điều tra thực tế, thu thập tài liệu
- Tiến hành thu thập tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau: Sách báo chuyên
ngành, tài liệu nghiên cứu khoa học có nội dung liên quan.
- Tìm hiểu thực tế dạy học Địa lý nói chung và các PP hướng dẫn làm
BTH phần Địa lý tự nhiên lớp 10 nói riêng, đặc biệt là những chương trình có
sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học.
* Ở Việt Nam :
- Mai Xuân Cương, Đào Trọng Năng (dịch). Các phương pháp giảng dạy
Địa lý, Nxb GD (1976).
6.2. Phƣơng pháp phân tích hệ thống
Phương pháp phân tích hệ thống ngày càng được áp dụng rộng rãi trong
các công trình nghiên cứu Địa lý. Phương pháp này được sử dụng để nghiên
- Nguyễn Dược, Mai Xuân San. Phương pháp giảng dạy Địa lý (dùng
cho các trường cao đẳng sư phạm), Nxb GD (1986).
6.3. Phƣơng pháp bản đồ
8. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Phương pháp Bản đồ được sử dụng phổ biến trong dạy học Địa lý cả Địa
lý tự nhiên và Địa lý KT - XH, vì vậy có thể nói bản đồ là ngôn ngữ đặc biệt
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo luận văn
được trình bày làm ba chương.
trong Địa lý học.
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.
6.4. Thực nghiệm sƣ phạm
Chương 2: Các phương pháp hướng dẫn làm bài thực hành phần Địa lý
- Tiến hành thực nghiệm một số BTH phần Địa lý tự nhiên trong CT &
SGK Địa lý lớp 10 ban cơ bản và ban nâng cao.
tự nhiên lớp 10 THPT.
Chương 3: Kết quả thực nghiệm sư phạm.
- Đánh giá kết quả thu được để sửa chữa, bổ xung các phương pháp cho
phù hợp.
- Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên dạy Địa lý từ THCS
đến THPT.
6.5. Phƣơng pháp thống kê toán
quan hệ nhân quả dựa trên kiến thức đã nắm bắt được có thể tìm tòi, sáng tạo ra
CHƢƠNG 1
kiến thức mới ở mức độ cao hơn. Đặc trưng của kiến thức Địa lí là tính không
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ CẦN THIẾT ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY
HỌC ĐỊA LÍ
gian rộng lớn, các quá trình diễn ra lâu dài nên rất phong phú và phức tạp, vì vậy
cần tăng cường sự hỗ trợ của các phương tiện để hình thành kiến thức mới.
1.1.2. Những yêu cầu khi giảng dạy bài thực hành Địa lý lớp 10 THPT
Quá trình dạy học hiện đại được nhìn nhận theo quan điểm mới là hoạt
Bài thực hành được giảng dạy sau khi học sinh học các bài lý thuyết và
động nhận thức tự giác của học sinh được thực hiện dưới sự hướng dẫn của
đã có một số kỹ năng ban đầu. Giờ thực hành yêu cầu học sinh rèn luyện kỹ
giáo viên, nhằm mục đích rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, hình thành thế giới
năng, kỹ xảo, các thao tác thành thạo và phát huy tính năng động sáng tạo,
quan, là tiền đề quan trọng trong sự phát triển nhân cách và trí tuệ.
nguồn trí lực dồi dào trong học tập. Kỹ năng thực hành Địa lí là yêu cầu
không thể thiếu của việc học môn Địa lí bởi các kỹ năng là thước đo kết quả
- Học sinh cần chuẩn bị bài thực hành trước khi tiến hành ở trên lớp.
môn học với các khoa học khác và đời sống.
Các kiến thức Địa lí trong nhà trường được cấu tạo đồng tâm nâng cao từ
- Cải tiến việc kiểm tra đánh giá, nâng cao vai trò và khả năng tự đánh
cái chung đến cái cụ thể, kiến thức lớp dưới làm cơ sở cho lớp trên, bao gồm
giá của học sinh.
kiến thức về tự nhiên, KT - XH. Học sinh có thể mở rộng tầm hiểu biết thông
1.1.3. Các phƣơng pháp dạy học Địa lí chủ yếu ở bậc THPT
qua phương tiện thông tin đại chúng và từ thực tiễn nhằm làm sâu sắc thêm
vốn kiến thức.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Phương pháp dạy học là nhân tố quan trọng của quá trình dạy học, trên
quan điểm hệ thống nhân tố này được đặt trong mối quan hệ với nhân tố khác
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
người học tích cực chủ động lĩnh hội tri thức đồng thời có được kỹ năng cần
- Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp làm cho giữa lý thuyết
thiết để hình thành nhân cách trong ứng xử với xã hội và môi trường.
Ngày nay, với sự phát triển của khoa học công nghệ và sự tăng trưởng
gần gũi với thực tiễn.
- Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ: bản đồ là
ngôn ngữ của Địa lí, một phương tiện trực quan, nguồn tri thức Địa lí học.
- Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức qua số liệu thống kê
và biểu đồ: các số liệu thống kê chứng minh và giải thích được nhiều khái
niệm và phạm trù Địa lí học.
- Phương pháp hướng dẫn học sinh quan sát, khai thác tri thức Địa lí qua
tranh ảnh băng hình, video...
không ngừng về kinh tế của các nước trên thế giới, những vòng xoáy biến đổi
của nền kinh tế thị trường trong quá trình hội nhập đòi hỏi người giáo viên
phải thiết kế được hệ phương pháp dạy học mềm dẻo, linh hoạt, giúp người
học thích ứng, hoà nhập tích cực với cuộc sống hiện thực. Sau nhiều thập kỷ,
hệ thống dạy học cá thể hoá được lặp lại ở trình độ cao tương ứng với bước
phát triển nhảy vọt về chất của vòng xoáy ốc. Dạy học cá thể hoá tương ứng
với nền giáo dục có quy mô lớn và trình độ phát triển cao, đa dạng, luôn biến
động với những hình thức tổ chức đa dạng và linh hoạt đáp ứng nhu cầu học
* Nhóm các phương pháp dạy học thực tiễn :
tập của người học.
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
12
Máy tính với các phần mềm dạy học tương ứng là phương tiện dạy học
Rèn luyện và phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong quá trình học tập
hiện đại và hiệu quả giúp cho quá trình dạy học theo hướng tích cực lấy học
là yêu cầu không thể thiếu với người giáo viên. Theo cách nói của nhà giáo dục
sinh làm trung tâm. Địa lí là môn khoa học có từ rất sớm lại gần gũi với cuộc
Đức Đistenxec viết: “Người giáo viên giỏi là người dạy cho học sinh đi tìm chân
sống và liên quan đến nhiều môn khoa học nên có thể tìm kiếm thông tin từ
lý” bởi kiến thức theo thời gian có thể quên đi những cái còn lại là phương pháp
nhiều nguồn, nhiều dạng tư liệu khác nhau. Sử dụng máy tính với các phần
tư duy độc lập sáng tạo để học sinh biết tự học trong cuộc sống ngoài thực tiễn.
Địa lí ngày càng tăng nhanh mà khả năng tiếp thu có hạn, thời gian dành cho
Quan điểm về dạy thực hành Địa lí đã có chuyển biến tích cực, nhưng
học tập ở nhà trường phổ thông lại ngắn (1 - 2 tiết/tuần) nên học sinh không
trong đó, cách dạy để đạt hiệu quả tối ưu các bài thực hành là yếu tố quan
có khả năng nắm hết những kiến thức cơ bản, hiện đại nhất phù hợp với yêu
trọng giúp học sinh phát huy năng lực trí tuệ, tư duy sáng tạo tìm tòi, đồng
cầu thực tế xã hội và đất nước.
thời rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS là khởi nguồn cho khả năng thích
Để chọn lọc được kiến thức cơ bản cần căn cứ vào CT & SGK, cần thiết
ứng nhanh chóng với thị trường lao động trong thời kỳ CNH - HĐH đất nước.
phải kết hợp với các tài liệu và giáo trình khoa học có liên quan, đảm bảo tính
1.2. CÁC PHƢƠNG PHÁP TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC BTH ĐỊA LÝ TỰ
thống nhất của từng lớp, từng cấp. Muốn thực hiện tốt điều này người giáo
viên cần nắm vững toàn bộ nội dung chương trình, khối lượng kiến thức trong
NHIÊN LỚP 10 THPT
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
14
Việc dạy học được thực hiện theo hướng tích cực sẽ đem lại hiệu quả cao
khoa học và thông tin thì việc dạy học không chỉ dạy cho học sinh kiến thức
bản chất của nó đã thay đổi theo hướng là lấy học sinh làm trung tâm, dạy học
mà phải dạy cho học sinh phương pháp học - cách tìm ra tri thức, cũng như
gắn với người học và nhu cầu của xã hội.
khơi dậy lòng ham học. Điều đó sẽ giúp cho người học chủ động, linh hoạt,
Người giáo viên không đóng vai trò truyền đạt kiến thức mà là người
thiết kế và giúp học sinh thực hiện học tập một cách tích cực, phù hợp với
dễ dàng thích ứng với biến động phức tạp trong cuộc sống.
Phương pháp dạy học tích cực đòi hỏi sự cố gắng trí tuệ và nghị lực cao
của mỗi học sinh trong quá trình tiếp nhận kiến thức mới. Tuy nhiên mọi con
điều kiện cụ thể.
Từ việc chỉ chuyển giao thông tin trước đây, giáo viên phải biết tạo ra
hiện kiến thức, lặp lại kỹ năng mà còn khuyến khích óc sáng tạo, rèn luyện
khả năng phát hiện và giải quyết những vấn đề nảy sinh. Do đó phải có những
phương pháp và kỹ thuật đánh giá được đưa vào nhà trường giúp cho việc
đánh giá trở nên thuận lợi, kịp thời góp phần để điều chỉnh việc dạy và học.
Như vậy dạy học tích cực thực sự sẽ đem lại chất lượng và hiệu quả mới
cho việc dạy học. Muốn vậy giáo viên không đơn thuần là người truyền đạt
kiến thức mà trở thành người thiết kế, tổ chức hướng dẫn các hoạt động - độc
của cộng đồng. Ở đây học chữ và học làm gắn quyện với nhau. “Tự học làm
lập hoặc theo nhóm để học sinh tự lực chiếm lĩnh các kiến thức mới, hình
đến biết làm, muốn làm và cuối cùng muốn tồn tại và phát triển như nhân
thành các kỹ năng, thái độ mới theo yêu cầu của sự phát triển hiện này. Vì thế
cách một con người lao động, tự chủ, năng động và sáng tạo”.
vai trò của người giáo viên ngày càng trở nên quan trọng. Yêu cầu đối với
Đối với dạy học tích cực việc rèn luyện phương pháp tự học là rất quan
giáo viên thực sự cao hơn, phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ
trọng. Đây không chỉ để nâng cao hiệu quả dạy học mà là mục tiêu của dạy
sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảm mới có thể tổ chức,
học. Bởi lẽ sự phát triển mạnh mẽ của xã hội hiện đại với sự bùng nổ của
nhiều PP trong BTH để bổ sung, hỗ trợ cho nhau, tránh sự nhàm chán, gây
mong muốn. Do đó dạy học tích cực không chỉ tích cực hoá người học mà còn
hứng thú học tập cho người học.
tích cực hoá người dạy, góp phần đổi mới toàn diện mọi khâu của quá trình dạy
* Phương pháp giải thích- minh hoạ:
học, trong đó khâu thiết kế bài giảng đóng vai trò quan trọng.
PP giảng giải là PP giáo viên dùng lời để giải thích các sự kiện, hiện
1.2.2. Các phƣơng pháp tích cực trong dạy BTH Địa lí tự nhiên lớp 10
tượng Địa lý…PP giảng giải thường kết hợp với các phương tiện trực quan
THPT
(tranh ảnh, số liệu, bản đồ…) để minh hoạ cho lời giải thích, trong trường hợp
PP hướng dẫn HS làm các BTH không chỉ nhằm mục đích rèn luyện cho
HS những kỹ năng cơ bản như: kỹ năng vẽ biểu đồ, lược đồ, kỹ năng phân
tích, so sánh, nhận xét, tổng hợp...các sự vật, hiện tượng Địa lí, mà cao hơn
nữa là giúp cho HS biết vận dụng những kiến thức lý thuyết vào thực tế. Để
làm tốt các BTH đòi hỏi người học phải vận dụng các kiến thức lý thuyết, từ
đó khắc sâu các kiến thức cũ, hình thành kiến thức mới, đồng thời phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong việc nhận thức các vấn đề Địa
thoại gợi mở, đàm thoại củng cố, đàm thoại tổng kết, đàm thoại kiểm tra.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
18
Trong dạy học Địa lí, PP đàm thoại thường được vận dụng trong hầu hết
nó trên bản đồ, chỉ nhờ vào bản đồ mà các đối tượng đó có được tính chất địa
tất cả các loại bài và cũng thường được kết hợp các PP dạy học Địa lí khác
lý của nó. Cũng vì điều này mà các tác giả viết về phương pháp giảng dạy Địa
như: sử dụng bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu...
lý trong cũng như ngoài nước đều giành quan tâm chú ý đến bản đồ giáo khoa
PP này phụ thuộc vào kĩ thuật đặt câu hỏi của GV và cách tổ chức hoạt
động cho HS.
ở nhiều mức khác nhau. Có thể nói, bản đồ về nguyên tắc rất cần thiết cho
việc nghiên cứu, dạy, học Địa lý. Các kiến thức Địa lý, qua trừu tượng hoá
* Phương pháp dạy học nêu vấn đề:
Trong quá trình dạy học nêu vấn đề, GV là người chủ động nêu vấn đề,
củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình giảng dạy Địa lí. Để khai
đồng thời cũng là người giải quyết vấn đề. Toàn bài là một vấn đề lớn được
thác được tri thức trên bản đồ, GV cần phải hướng dẫn cho HS hiểu bản đồ,
chia thành một số vấn đề nhỏ có liên quan chặt chẽ với nhau.
đọc được bản đồ, nắm được kiến thức lí thuyết về bản đồ, trên cơ sở đó có
Đối với PP này điều quan trọng nhất là GV phải có nghệ thuật tạo ra một
chuỗi tình huống có vấn đề, đồng thời chính GV là người điều khiển hoạt
động của HS nhằm tự lực giải quyết vấn đề.
được kĩ năng làm việc với bản đồ. Điều đó hoàn toàn đúng với nhận định
“Địa lí bắt đầu bằng bản đồ, kết thúc cũng bằng bản đồ”.
* Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức Địa lí qua các số
* Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ:
Bản đồ là PP đặc trưng trong nghiên cứu Địa lý, là PP đem lại hiệu quả
trong quá trình giảng dạy và học môn Địa lý. Khi hình thành các khái niệm
liệu thống kê và biểu đồ:
Các số liệu thống kê có ý nghĩa nhất định trong việc hình thành các tri
thức về Địa lí tự nhiên cũng như Địa lí KT - XH.
chung về Địa lý tự nhiên, Địa lý kinh tế cũng như khi xem xét các khái niệm
20
pháp làm tăng tính hiểu biết về thực tiễn, định lượng hoá đối tượng nghiên
* Phương pháp tìm tòi khám phá:
cứu, bởi vì các số liệu không chỉ có trong các tài liệu Địa lí mà chúng còn
Đây là PP có giá trị cao trong việc dạy học, nhằm giáo dục cho HS năng
được giới thiệu rộng rãi trên các báo chí, các tài liệu thông tin đại chúng.
lực sáng tạo, các kỹ năng trí tuệ quan trọng như: phân tích, tổng hợp, so sánh,
Thông thường, trong quá trình dạy học Địa lí, GV giới thiệu các số liệu
khái quát, xử lí các số liệu khác nhau…để rút ra những nhận xét, những kết
để cùng HS giải thích, làm sáng tỏ nội dung bài học hoặc cho HS phân tích để
luận. Đòi hỏi HS phải nắm tri thức một cách vững chắc, phong phú cả về lí
khai thác tri thức Địa lí mới. Trong quá trình sử dụng các số liệu GV cần bồi
thuyết lẫn thực tế.
dưỡng cho HS năng lực so sánh, đối chiếu, phân tích số liệu, hoặc trong
Tìm tòi khám phá là cả một quá trình, một dãy những hoạt động được
- Thử nghiệm
Tổ chức HS học tập theo nhóm không chỉ phát huy tính tích cực, tự giác,
- Đưa ra kết luận
khả năng chủ động sáng tạo trong hoạt động nhận thức của HS, tạo điều kiện
* Phương pháp ứng dụng CNTT:
để mọi người cùng tham gia, chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau, chuẩn bị
Chúng ta đang sống trong thời kì phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ
cho lao động phân công hợp tác trong cộng đồng mà qua cách học này nhiều
thuật và công nghệ thông tin. Những thành tựu của nó đã đẩy nhanh tốc độ
kĩ năng xã hội cũng được hình thành và phát triển như: kĩ năng giao tiếp, kĩ
phát triển của xã hội, tác động và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi lĩnh vực của
năng giải quyết vấn đề, kĩ năng nói, diễn đạt...
sản xuất và đời sống. Trong sự phát triển đó giáo dục cũng đã có sự thay đổi
PP dạy học theo nhóm đã được chứng minh là một PP dạy học có hiệu
lớn lao, vai trò và vị thế ngày càng trở nên to lớn và quan trọng. Khoa học kỹ
22
Do đó hiện nay trong việc dạy học nói chung, thiết kế bài giảng nói riêng
học có nội dung Địa lí giúp cho việc khai thác xây dựng bản đồ Địa lí phù
ngoài các phương pháp dạy học truyền thống thì CNTT đóng vai trò quan
hợp với từng nội dung dạy học (Mapinfo), đây chính là tiện ích quan trọng đối
trọng với những tính năng ưu việt.
với dạy học Địa lí nói chung, thiết kế bài giảng Địa lí nói riêng.
Chúng ta biết rằng để tiến hành thành công bài học trên lớp thì giáo viên
CNTT còn cho phép giáo viên thể hiện bài giảng trên lớp một cách đơn
phải có một bản thiết kế bài giảng (giáo án) thật tốt. Ở đó bao gồm toàn bộ ý
giản, dễ hiểu, có sức hấp dẫn lớn đối với người học. Cho phép thay đổi, sửa chữa
tưởng thể hiện nội dung, phương pháp, cách tổ chức dạy học cũng như các
bản thiết kế một cách dễ dàng, cũng như có thể sử dụng nhiều tình huống học tập
tình huống hoạt động học tập mà chuẩn bị cho người học.
với các nội dung dạy học phù hợp với các đối tượng học sinh khác nhau.
giảng. Ví dụ: các loại bản đồ tranh ảnh, các số liệu thống kê, các video... trong
phần to lớn là hoàn thiện, hiện đại hoá việc thiết kế bài giảng của giáo viên,
quá trình dạy học của mình giáo viên có thể tích luỹ, các phương tiện công
góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.
nghệ thông tin là nơi lưu giữ được nhiều nhất, tốt nhất, đó là kho tư liệu quý
giá phục vụ tốt cho việc thiết kế bài giảng điện tử.
Mặt khác các phương tiện, thiết bị kỹ thuật của CNTT cho phép người
giáo viên tiết kiệm được rất nhiều thời gian trên lớp, học sinh có nhiều thời
Nếu máy vi tính được nối mạng thì việc thiết kế bài giảng rất thuận lợi,
nhất là trong điều kiện học sinh được học trên máy vi tính (1-2 HS/máy). Ở
gian để học tập, nghiên cứu hơn. Quá trình trao đổi diễn ra nhiều hơn qua đó
làm tăng khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh.
đó giáo viên có thể cập nhật một khối lượng thông tin vô cùng phong phú phù
Như vậy từ những vai trò to lớn ấy của CNTT đối với việc dạy học nói
hợp với nội dung bài dạy, cũng như hướng dẫn cho học sinh có thể khai thác
chung và thiết kế bài giảng nói riêng chúng ta thấy rằng cần thiết phải đưa
trực tiếp tri thức (thiết kế bài giảng điện tử dạng mở).
nhà trƣờng
anh em cùng sinh sống với dân số 1137.7 nghìn người (2007), là cửa ngõ giao
Về mặt nhận thức, đa số giáo viên đều cho rằng trong CT & SGK Địa lí
lưu kinh tế - xã hội của vùng Trung du và miền núi phía Bắc với các tỉnh
lớp 10 hiện nay về nội dung và yêu cầu của bài thực hành cao, đòi hỏi phải
Đồng bằng sông Hồng và thủ đô Hà Nội. Tỉnh Thái Nguyên có thế mạnh về
đầu tư công sức và kỹ thuật nhiều hơn. Trước đây, việc giảng dạy bộ môn Địa
tài nguyên khoáng sản và một số cơ sở công nghiệp đang trên đà phát triển;
lí trong nhà trường vùng miền núi và dân tộc thiểu số, gọi chung là vùng khó
nông nghiệp với tốc độ tăng trưởng hàng năm trên 6%. Cây chè là một trong
khăn quan niệm về bài thực hành Địa lí chưa đúng, nhiều người cho rằng bài
những cây công nghiệp mũi nhọn, đồng thời là thương hiệu nổi tiếng trên thị
thực hành Địa lí chỉ là bài rèn luyện kỹ năng đã biết. Môn Địa lý cũng như
trường trong và ngoài nước. Thành phố Thái Nguyên là trung tâm công
nhiều môn học khác nội dung dạy học còn nghèo nàn, phương pháp dạy học
tự tin, ý thức phấn đấu kém, mơ ước tương lai không rõ ràng, khả năng tư duy
Tuy nhiên Thái Nguyên cũng còn nhiều vùng khó khăn và đặc biệt khó
trừu tượng khái quát yếu, ít em tự tìm được kết luận và những dấu hiệu bản
khăn có địa hình phức tạp, nhiều dân tộc thiểu số, nền kinh tế chậm phát triển
chất. Trong quá trình học bài, quá trình tự ghi kém, những ý mở rộng học sinh
chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp, cơ cấu vật nuôi, cây trồng độc canh, ít ngành
không ghi được nên làm bài thường ngắn, những ý cập nhật còn ít. Các kiến
nghề, cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển KT - XH. Đời sống người
thức trả lời cần đến nguyên nhân giải thích thì hầu như học sinh không trả lời
dân còn khó khăn, chủ yếu dựa vào nông nghiệp, giao thông đi lại chưa thuận lợi
được, chủ yếu là học vẹt, tiến trình bài học thường độc thoại là chính.
nên học tập gặp nhiều trở ngại, cơ sở vật chất nghèo nàn, lạc hậu. Chất lượng
Đối với các trường ở thành phố, thị xã thị trấn và phía nam của tỉnh Thái
cuộc sống của người dân tỉnh Thái Nguyên so với cả nước thấp, nguồn thu nhập
Nguyên có môi trường, điều kiện học tập thuận lợi khả năng tiếp thu và năng
sinh miền núi, do hoàn cảnh học tập và hoàn cảnh sống hạn chế, nếu có phương
pháp dạy học tốt thì học sinh miền núi không kém học sinh miền xuôi. Trong
quá trình dạy học, sử dụng các phương tiện trực quan và thiết lập các dạng bài
tập cần thiết để phát huy thế mạnh thích tìm tòi, ham hiểu biết, hướng dẫn học
sinh nắm được phương pháp tư duy trừu tượng là vấn đề cấp thiết.
Về đội ngũ giáo viên, đa số giáo viên được đào tạo đạt yêu cầu, nhưng
trong giảng dạy chưa thường xuyên cập nhật phương pháp dạy học phù hợp
với xu thế phát triển của xã hội. Qua điều tra khảo sát thì đa số các giáo viên
sử dụng nhiều biện pháp dạy học truyền thống, các phương pháp sử dụng kỹ
thuật hiện đại, khảo sát thực tế, cách thu thập xử lý thông tin gần như không
có. Các dạng bài thực hành Địa lí có tiến hành nhưng hiệu quả chưa cao, còn
đơn điệu, cứng nhắc.
Nền giáo dục của nước ta đang từng bước được đổi mới mặc dù gặp
nhiều khó khăn, phức tạp. Những năm gần đây định hướng đổi mới phương
pháp dạy học được thống nhất theo tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập
của học sinh dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên. Học sinh tự giác chủ
động tìm tòi phát hiện giải quyết nhiệm vụ nhận thức và vận dụng linh hoạt
sáng tạo các kiến thức, kỹ năng thu nhận được. Đa số các tài liệu định hướng
còn mang tính chất lý thuyết nhiều hơn là hướng dẫn thực hành.
Việc đưa ra các PP dạy học BTH Địa lí phù hợp với mục đích yêu cầu
của bài học là một trong những giải pháp cơ bản, lâu dài nhằm nâng cao khả
năng tự học, phát triển tư duy sáng tạo của học sinh trong thời kỳ CNH- HĐH
đất nước. Vấn đề đặt ra là phải chuẩn bị cho HS và giáo viên một quyết tâm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
việc hình thành thế giới quan khoa học, rèn luyện cho HS những kỹ năng
- Có tình yêu thiên nhiên, ý thức hành động bảo vệ môi trường xanh
hành động, ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội và nhu cầu của
đất nước trong giai đoạn mới.
sạch đẹp.
- Nhận thức đúng về những vấn đề đang diễn ra trên thế giới.
Địa lí là môn đem lại nhiều khả năng bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy,
trí tưởng tượng, óc quan sát, thẩm mỹ và rèn luyện những kỹ năng có ích
trong đời sống và sản xuất, là khởi nguồn cho lòng ham hiểu biết, yêu quê
hương đất nước, nhằm góp phần hoàn thiện học vấn phổ thông tạo điều kiện
có thể học lên các bậc học cao hơn. Môn học này cũng góp phần củng cố và
phát triển năng lực hành động có hiệu quả trên cơ sở những kiến thức kỹ
năng, phẩm chất đã được hình thành trong quá trình học tập rèn luyện và giao
tiếp; năng lực hợp tác, phối hợp hành động trong học tập và kết nối với đời
sống thực tế; năng lực sáng tạo, có thể thích ứng với những biến đổi sôi động
trong cuộc sống; năng lực tự khẳng định bản thân dám nghĩ dám làm.
Mục tiêu CT & SGK Địa lí lớp 10
Về mặt kiến thức: HS nắm vững một số kiến thức phổ thông cơ bản hệ
thống về bản đồ, Trái Đất với ý nghĩa là môi trường sống của con người, mối
quan hệ giữa các thành phần và các quy luật chủ yếu của lớp vỏ Trái Đất.
- Có ý thức quan tâm đến một số vấn đề liên quan đến Địa lí học ở trong
và ngoài nước như dân số và tài nguyên môi trường.
- Trân trọng và yêu qúi các thành quả lao động của con người.
Về cấu trúc:
- CT & SGK Địa lí phổ thông dựa trên quan điểm hệ thống được thiết kế
http://www.lrc-tnu.edu.vn
29
30
- Địa lí KT - XH đại cương.
trường sống của con người cũng như dân cư hoạt động trên Trái Đất và mối
Thời lượng đối với ban Nâng cao: phần Địa lí tự nhiên đại cương được
quan hệ giữa dân cư với hoạt động sản xuất và môi trường.
biên soạn thành 30 tiết trong đó có 24 tiết lý thuyết và 6 tiết thực hành (chiếm
20%) được chia làm 7 chương:
Ban Nâng cao: Thời lượng đối với phần Địa lí KT - XH đại cương là
32 tiết bao gồm 24 tiết lý thuyết và 8 tiết thực hành (chiếm 25%) được chia
- Bản đồ.
làm 6 chương.
- Vũ trụ và các vận động chính của trái đất trong vũ trụ.
- Địa lí dân cư.
hệ thống mang tính cập nhật và nâng cao hơn.
năng bản đồ ngày càng được hoàn thiện và nâng cao ở lớp 11, 12 cũng như
các bậc học sau này. CT & SGK đã làm nổi bật các phương pháp chiếu đồ
Phần Địa lí KT - XH đại cương, là cơ sở cho việc tiếp thu kiến thức trong
chương trình các lớp sau.
cơ bản và một số PP biểu hiện các đối tượng Địa lí trên bản đồ mà những
Đối với CT & SGK ban cơ bản được rút ngắn 21 tiết lý thuyết và 4 tiết thực
kiến thức cơ bản các em đã tiếp thu ở bậc THCS đặc biệt là lớp 6. Những
hành nhưng về nội dung vẫn đảm bảo những kiến thức chung về dân cư và hoạt
thành tựu phát triển của khoa học kỹ thuật có liên quan đến bản đồ với
động của dân cư trên Trái đất, các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển của từng
những ứng dụng của chúng cũng được đề cập và mở rộng như ảnh viễn thám
ngành kinh tế, mối quan hệ giữa dân cư và hoạt động sản xuất với môi trường.
và hệ thống thông tin Địa lí (GIS)...
Mảng kiến thức Địa lí tự nhiên đại cương trong CT & SGK Địa lí lớp 10
Phần Địa lí tự nhiên đại cương chủ yếu là khái quát các hiện tượng, các
31
32
hàng đầu trong SGK Địa lí lớp 10, thông qua kênh chữ các khái niệm cơ bản,
khích sự cố gắng học tập của HS. Tránh kiểm tra kiến thức theo kiểu ghi nhớ
các quy luật Địa lí được hệ thống hoá giúp HS nắm nội dung bài. Kênh hình
máy móc, cần tạo nên sự đánh giá thống nhất là cơ sở tiến tới xây dựng hệ
được trình bày tương đối phong phú và đa dạng (bản đồ, biểu đồ, lược đồ, sơ
thống chuẩn về kiến thức và kỹ năng của bộ môn, phần đánh giá bao gồm
đồ, tranh ảnh...). Đây không phải là hình ảnh minh hoạ đơn thuần mà là một
kiến thức, kỹ năng và các phẩm chất cũng như nhân cách khác nhau. Các bài
trong những nội dung được gắn kết chặt chẽ với kênh chữ. Kênh hình giúp
kiểm tra cần tạo điều kiện để HS phát triển các năng lực như xử lý thông tin,
HS hiểu sâu sắc hơn các sự vật hiện tượng Địa lí là một trong những thành tố
thực hành, các thao tác kỹ năng thực hành, phát triển tư duy sáng tạo.
giúp các em phát triển tư duy và thực hiện các thao tác kỹ năng thực hành.
“Lý luận dạy học” đó là khoa học về trí dục và dạy học trong nhà trường.
Bài thực hành trên lớp thường được coi là phần khó dạy hơn các bài lý
thuyết. Mỗi bài tập thực hành có nội dung và mục tiêu nhất định đòi hỏi HS
phải đạt được.
Nhìn chung GV thường ngại dạy bài tập thực hành Địa lí bởi phải đầu tư
nhiều hơn từ giáo án đến đồ dùng và tổ chức buổi thực hành trên lớp. Đối với
HS thường coi bài thực hành là giờ học phụ, thường lười chuẩn bị nên việc
dạy và học còn nhiều bất cập nhất là với những trường thiếu về cơ sở vật chất
và HS nhận thức chậm.
Đổi mới PP dạy và học BTH Địa lí, hình thành những kỹ năng cần thiết
là cơ sở cho việc học tập tốt hơn ở các bậc học trên nâng cao hiệu quả trong
quá trình dạy học.
Để điều chỉnh và nâng hiệu quả quá trình dạy học trong kiểm tra cần chú
trọng một số vấn đề đánh giá toàn diện, kết quả chính xác, động viên khuyến
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Lý luận dạy học là lý thuyết chung của trí dục và dạy học ở nhà trường
phổ thông, là một bộ phận của giáo dục phổ thông. Nó nghiên cứu, xác định
mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học,
cách kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh. Như vậy rõ ràng lý luận
dạy học nghiên cứu lý thuyết chung và quy luật chung vốn có đối với việc
giảng dạy tất cả các bộ môn, trong đó có bộ môn Địa lý, là hạt nhân khoa học
chung thống nhất tất cả các lý luận dạy học bộ môn: PP giảng dạy bộ môn nói
chung và phương pháp giảng dạy các BTH nói riêng đảm bảo thống nhất các
quan điểm, các nguyên tắc tổ chức hoạt động nhận thức khoa học khác nhau
nhằm thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường phổ thông.
học sinh ở trường lớp cụ thể để đưa ra các phương pháp phù hợp với từng bài.
Trong khuôn khổ giới hạn của đề tài này, chúng tôi chỉ tìm hiểu cách xử
Học sinh tiếp thu kiến thức từ đơn giản đến phức tạp, vì vậy các BTH phải
lý kiến thức cơ bản của BTH trong SGK Địa lý lớp 10 có liên quan đến phần
xếp từ dễ đến khó, các câu hỏi cũng sắp xếp phù hợp với trình độ nhận thức của
Địa lý tự nhiên để từ đó xác định một số phương pháp dạy BTH đạt hiệu quả
học sinh, dần dần hình thành các kĩ năng khác nhau trong khi xử lý, làm BTH.
cao trong các trường THPT tỉnh Thái Nguyên, quá trình xử lí kiến thức các
Yêu cầu và nhiệm vụ với giáo viên và học sinh trong quá trình dạy và học:
BTH được tiến hành như sau:
- Về nhận thức
- Nghiên cứu từng nội dung BTH để tìm ra những kiến thức cơ bản chủ
+ Giúp học sinh nắm được kiến thức cơ bản trong giờ giảng bằng cách
yếu, các kiến thức trọng tâm cần khai thác của BTH, từ đó đưa ra các phương
tiến hành nhiều lần các bài học cùng loại như vẽ lược đồ, biểu đồ, phân tích
các bài tập, từ đó tạo hứng thú học tập cho học sinh.
Tổ chức hoạt động nhận thức, phát huy tính tích cực của học sinh trong
quá trình học tập nhằm khắc sâu kiến thức cũ, tiếp thu kiến thức mới, hình
thành kỹ năng trong quá trình làm các BTH.
- Về kỹ năng
Kỹ năng bao giờ cũng xuất phát từ tri thức (trong đó có tri thức lý thuyết
và tri thức hành động). Chính vì vậy khi rèn luyện cho học sinh một kỹ năng
* Dựa vào mục đích yêu cầu của BTH thông qua chương trình Địa lý tự
nhiên lớp 10
nào đó, cần phải cung cấp những kiến thức cơ sở có liên quan đến kỹ năng đó,
rồi sau đó mới đến những hiểu biết về cách thực hiện nó. Cụ thể giáo viên
Khi lựa chọn phương pháp hướng dẫn làm các BTH việc xác định mục
phải rèn luyện cho học sinh các kỹ năng của bộ môn như: Phân tích, tổng hợp,
đích, yêu cầu của BTH còn xuất phát từ kiến thức khoa học, kỹ năng, kỹ xảo của
so sánh, nhận xét ...
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
ngành như: Triết học duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, kinh tế - chính trị,
hỏi giáo viên trong việc hướng dẫn học sinh làm các BTH phải có sự phối hợp
chủ nghĩa xã hội khoa học, kinh tế học, lịch sử văn hoá... Đồng thời phải nắm
linh hoạt giữa các phương pháp. Giáo viên không thể áp dụng một phương
rõ đường lối lãnh đạo của Đảng và những chính sách pháp luật của nhà nước
pháp dạy vào tất cả các BTH, mà phải tùy thuộc vào từng bài, từng trình độ
trong giai đoạn hiện nay.
của học sinh và từng lớp cụ thể để có thể tìm ra biện pháp tổ chức lớp và có
phương pháp dạy phù hợp để giờ học thu được kết quả cao.
Người giáo viên không những chỉ có trình độ chuyên môn cao mà còn
phải có nghiệp vụ sư phạm vững vàng. Vì việc lựa chọn phương pháp giảng
Quá trình nhận thức của học sinh là một quá trình vận động và phát triển.
dạy phù hợp là vấn đề quan trọng. Giáo viên phải nắm được tâm sinh lí của học
Học sinh tiếp thu tri thức từ mức độ thấp đến mức độ cao, từ đơn giản đến
sinh, đặc biệt là tâm sinh lí lứa tuổi, nắm được quy luật của quá trình nhận thức
phức tạp. Các câu hỏi cũng phải sắp xếp phù hợp với trình độ nhận thức của
http://www.lrc-tnu.edu.vn
bộ khoa học kỹ thuật trong xu thế phát triển của xã hội.
Tất cả những điều kiện trên có ảnh hưởng rất lớn đến việc thiết kế bài
giảng, đến việc đổi mới phương pháp dạy học, đến việc lựa chọn những
phương pháp cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ
thông, sự say mê, thích thú học tập bộ môn của học sinh, việc đáp ứng được
nhu cầu thực tiễn của xã hội, đòi hỏi đối với việc đào tạo thế hệ trẻ. Ngoài ra,
những kinh nghiệm đúc kết trong quá trình giảng dạy Địa lí từ năm này qua
năm khác cũng giúp giáo viên sáng tỏ hơn các vấn đề lí luận đã nắm và có
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
37
38
điều kiện bổ sung, phát triển lí luận dạy học bộ môn, đồng thời những kinh
định sẵn, theo cách hiểu của người giáo viên. Để làm được điều đó, giáo viên
nghiệm đó sẽ giúp cho giáo viên thiết kế bài giảng và lựa chọn các phương
chỉ chú ý tới việc sắp xếp bài giảng một logic sao cho thích hợp với nội dung
pháp dạy học trên lớp đạt kết quả tốt.
bằng đua tranh trí tuệ đang đòi đổi mới giáo dục, trong đó có sự đổi mới căn
hoạt động nhận thức của học sinh, còn đối với học sinh là phương tiện lĩnh
bản về phương pháp dạy học nhằm đào tạo lớp người mới năng động, sáng
hội tri thức và rèn luyện kĩ năng khi tiếp thu bài.
tạo, đủ sức giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn phát triển của
Thông qua việc sử dụng các phương tiện dạy học, giáo viên còn giúp học
đất nước. Trong bối cảnh như vậy sẽ có những thuận lợi lớn để đổi mới
sinh hiểu sâu tri thức đã lĩnh hội được và kích thích hứng thú nhận thức, năng
phương pháp dạy học các bộ môn nói chung, phương pháp dạy học Địa lí nói
lực quan sát, phân tích, tổng hợp để rút ra những kết luận cần thiết. Bên cạnh
riêng trong đó các bài thực hành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
đó, các phương tiện dạy học cũng giúp cho giáo viên có thêm những điều kiện
2.2. CÁC DẠNG BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN LỚP 10 THPT CƠ BẢN
thuận lợi để trình bày bài giảng một cách tinh giản, đầy đủ sâu sắc... điều
Bài thực hành là những bài học cung cấp và rèn luyện những kỹ năng
cũng như Địa lý lớp 10 nói riêng. Các BTH phần Địa lý tự nhiên lớp 10 cơ
Vì vậy mục đích của bài giảng là làm sao truyền thụ được nội dung thông tin
bản gồn nhiều dạng khác nhau.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
http://www.lrc-tnu.edu.vn
39
40
1. Nội dung: Xác định một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa
2.2.1. Dạng bài thực hành làm việc với bản đồ, biểu đồ
Mục đích nhằm rèn luyện cho học sinh kỹ năng đọc, hiểu bản đồ, để từ đó
lý trong các hình sau:
có thể xác định được vị trí, quy mô, tầm quan trọng và ảnh hưởng của các đối
tượng, hiện tượng Địa lý trên bản đồ, đồng thời có thể hiểu được quy luật phân
bố, sự tồn tại, phát triển và mối quan hệ của các đối tượng Địa lý khác nhau.
Qua việc phân tích bản đồ, biểu đồ sẽ đưa ra những nhận xét, đánh giá hợp lý,
chính xác phù hợp với mục đích, yêu cầu bài học.
http://www.lrc-tnu.edu.vn
41
42
2. Các bước tiến hành
* Nội dung thực hành:
- Đọc bản đồ theo trình tự sau:
+ Tên bản đồ.
+ Nội dung bản đồ.
+ Các phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lý trên bản đồ.
- Trình bày cụ thể từng phương pháp:
+ Tên phương pháp biểu hiện.
+ Phương pháp đó biểu hiện những đối tượng địa lý nào.
+ Với phương pháp này, có thể biết được những đặc tính nào của đối
Hình 2.5. Các vành đai động đất, núi lửa và các vùng núi trẻ
tượng địa lý được biểu hiện.
Tên bài: Nhận xét về sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa và
các vùng núi trẻ trên bản đồ (Trang 47, SGK Đ ịa l ý 10 - Nâng cao).
Qua lược đồ, bản đồ HS xác định vị trí các vành đai động đất, núi lửa,
vùng núi trẻ. GV yêu cầu HS nhắc lại kiến thức lý thuyết đã học có liên quan
đến BTH (Thuyết kiến tạo mảng), để giải thích nguyên nhân và sự liên quan
giữa chúng.
* Kiến thức cần đạt:
- Xác định vị trí các vành đai động đất, núi lửa, vùng núi trẻ trên bản đồ
44
Tên bài: Đọc bản đồ các đới khí hậu trên Trái đất. Phân tích biểu đồ
của một số kiểu khí hậu (Trang 63 - 64 - 65, SGK Đ ịa l ý 10 - Nâng cao).
Chúng ta đã biết khí hậu trên Trái đất có sự phân hoá thành các đới và
- Xác định phạm vi từng đới khí hậu trên bản đồ
- Đọc bản đồ tìm hiểu sự phân hoá khí hậu ở các đới: ôn đới, cận nhiệt
đới, nhiệt đới.
các kiểu khí hậu khác nhau. Để củng cố hơn về nhận thức sự phân hoá đó,
+ Các kiểu khí hậu ở từng đới
trong BTH sẽ tiến hành đọc, phân tích các bản đồ, biểu đồ khí hậu của một số
+ Nhận xét sự phân hoá khác nhau trên bản đồ giữa đới khí hậu ôn đới
địa điểm tiêu biểu trên Thế giới.
và đới khí hậu nhiệt đới.
* Về kiến thức:
2. Phân tích biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của các kiểu khí hậu
- Hiểu rõ sự phân hoá các đới khí hậu trên trái đất.
- Nhận xét sự phân hoá các kiểu khí hậu ở các đới khí hậu nhiệt đới chủ
yếu theo vĩ độ, ở đới ôn hoà chủ yếu theo kinh độ.
+ Biên độ nhiệt độ năm là bao nhiêu?
- Phân tích yếu tố lượng mưa:
+ Tổng lượng mưa cả năm?
+ Phân bố mưa, thể hiện qua lượng mưa các tháng trong năm (chênh
lệch nhiều hay ít, mưa nhiều tập trung vào những tháng nào, gồm bao nhiêu
tháng; mưa ít hoặc không mưa vào những tháng nào, gồm bao nhiêu tháng).
b. So sánh những điểm giống nhau và khác nhau của một số kiểu khí hậu
- Kiểu khí hậu ôn đới hải dương với kiểu khí hậu ôn đới lục địa
- Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa với kiểu khí hâụ cận nhiệt địa trung hải.
Hình 2.9. Các kiểu thảm thực vật chính trên thế giới
Tên bài: Phân tích mối quan hệ giữa khí hậu, sinh vât và đất (Trang
90, SGK Địa lý10 - Nâng cao).
Sự hình thành và phát triển các kiểu thảm thực vật và các nhóm đất có
liên quan chặt chẽ đến các kiểu khí hậu. Qua phân tích bản đồ và liên hệ thực
tế ở Việt Nam HS thấy được mối quan hệ giữa khí hậu, sinh vật và đất từ đó
HS giải thích được sự phân bố của chúng trên Trái đất.
* Về kiến thức:
- Phân tích được mối liên hệ giữa khí hậu và thực vật, từ đó rút ra được
Hình 2.10.Các nhóm đất chính trên Thế giới
nguyên nhân sự thay đổi của các kiểu thảm thực vật theo độ cao và vĩ độ là do
sự thay đổi khí hậu.
- Điền các nội dung thích hợp vào cột 2 và 3 ở bảng sau:
- Nêu được mối quan hệ giữa sự phân bố các kiểu thảm thực vật và các
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1. Đài nguyên
6. Rừng nhiệt đới ẩm
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
47
48
- Nêu nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi các kiểu thảm thực vật và các
* Về kiến thức:
nhóm đất từ cực về Xích đạo?
- Củng cố và vận dụng được các kiến thức về hệ quả của chuyển động
2. Từ số liệu bảng sau, có thể rút ra nhận xét gì về mối quan hệ giữa khí
hậu thực vật và đất ở Việt Nam.
chiếu sáng, góc chiếu sáng và khả năng nhận được nhiệt lượng từ mặt trời ở
Bảng 2.2. Mối quan hệ giữa khí hậu thực vật và đất ở Việt Nam
Đất mùn thô
mưa mù trên núi
trên núi cao
1500 - 1800
trưa tại các vòng cực, chí tuyến và xích đạo trong các ngày 21/3; 22/6; 23/9 và
22/12.
ẩm lá rộng thường xanh
trên núi.
> 20
các địa điểm khác nhau trên Trái đất.
- Tính được góc chiếu sáng (góc nhập xạ) của tia sáng mặt trời lúc 12 giờ
Kiểu thảm thực vật
Rừng rậm cận nhiệt đới
15 - 20
quanh mặt trời của Trái Đất (mục II - bài 6) để giải thích sự thay đổi số giờ
Đất mùn vàng
đỏ trên núi
23-9
22-12
12
24
12
12
12
101/2
1/2
trực quan hoá các số liệu thống kê. Từ đó có thể so sánh, đánh giá, phân tích
23 27’B (chí tuyến Bắc)
12
các vấn đề địa lý thông qua các số liệu, biểu đồ…Như vậy sẽ rèn luyện cho các
0o (Xích đạo)
12
Tìm nguyên nhân để giải thích về sự khác nhau hoặc giống nhau của số
Qua BTH rèn luyện cho HS kỹ năng vận dụng kiến thức lý thuyết để
phân tích, giải thích các sự vật hiện tượng Địa lý tự nhiên, cùng với việc áp
dụng các công thức toán học giúp các em phát huy tính tích cực, độc lập, sáng
tạo trong quá trình học tập.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
13
giờ chiếu sáng trong ngày tại một số vĩ tuyến ở bảng trên?
2. Hãy tính góc chiếu sáng (góc nhập xạ) của tia sáng mặt trời lúc 12 giờ
trưa tại: Xích đạo, các chí tuyến và các vòng cực trong các ngày 21-3; 22-6;
23-9; 22-12.
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Copyright: Tài liệu đại học ©