1

ĐỔI MỚI VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ
TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

MỞ ĐẦU
Hơn 80 năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, nhân
dân ta đã làm nên những kỳ tích lịch sử vĩ đại, tiến hành cách mạng tháng
tám thành công lập nên nhà nước công nông đầu tiên ở đông nam châu á,
đánh thắng hai đế quốc sừng sỏ là đế quốc Pháp và đế quốc Mỹ giành lại non
sông thống nhất tổ quốc đưa cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội. Từ một nước
thuộc địa nữa phong kiến, Việt Nam đã vươn lên đứng trong hàng ngũ các
dân tộc tiên phong của thời đại đấu trnh vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã
hội, giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, và giải phóng nhân loại. Sự
nghiệp đổi mới đất nước, chúng ta đang thực hiện nhất quán và lâu dài nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đây là một giai đoạn phát
triển mới của cách mạng Việt Nam, đồng thời là một thử nghiệm mới về con
đường đi lên chủ nghĩa xã hội chưa có tiền lệ trong lịch sử. Sự thành công
của thử nghiệm ấy sẽ đưa dân tộc ta, một dân tộc đã từng đi tiên phong trong
phong trào giải phóng dân tộc thế kỷ XX, tiếp tục giành được những thắng
lợi to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
Trong sự nghiệp vĩ đại ấy, một vấn đề cơ bản giữ vai trò quyết định là phải
thường xuyên xây dựng hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa thật sự trong
sạch vững mạnh. Sau hơn 20 năm đổi mới, chúng ta đã thu được nhiều thành
tựu to lớn, một trong những thành tựu nổi bật đó là chúng ta không ngừng
xây dựng cũng cố, đổi mới nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống
chính trị, đây không chỉ là điều kiện, tiền đề cơ bản để phát huy quyền làm
chủ của nhân dân lao động trên mọi lĩnh vực, tác động ảnh hưởng tích cực



ĐCSVN Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Nxb CTQG, H. 2001, tr. 79.


3

động. Từ khi đất nước thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, Đảng ta đã giành
nhiều công sức tìm tòi những giải pháp xây dựng, và đổi mới hệ thống chính trị
nhằm “Xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo
đảm quền lực thuộc về nhân dân”1.
Hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức, các thiết chế chính trị – xã hội
và các mối quan hệ giữa chúng với nhau, hợp thành cơ chế chính trị của một
chế độ. Cơ chế đó đảm bảo việc thực thi quyền lực chính trị của giai cấp cầm
quyền trong quan hệ với các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác. Đối
với nước ta hiện nay, hệ thống chính trị bao gồm: Đảng cộng sản Việt Nam,
nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các
đoàn thể chính trị – xã hội và các hội mang tính chính trị đặt dưới sự lãnh đạo
của Đảng cộng sản Việt Nam.
hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở nước ta là một trong những thành
quả vĩ đại cuỉa toàn bộ tiến trình cách mạng Việt Nam; đó là một hệ thống
chính trị kiểu mới, có bản chất tiên tiến nhất trong lịch sử nhân loại, trong hệ
thống đó Đảng cộng sản Việt Nam là hạt nhân giữ vai trò lãnh đạo; nhà nước xã
hội chủ nghĩa là người tổ chức, quản lý, điều hành mọi hoạt động của xã hội;
các tổ chức chính trị – xã hội thực hiện rộng rãi quyền làm chủ của nhân dân
trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Ngày nay sự vững mạnh hay suy
yếu của cảu hệ thống chính trị đó có vai trò quyết định đến thắng lợi hay thất
bại của công cuộc đổi mới vì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở
nước ta. Mặt khác sự tồn tại và phát triển của hệ thống chính trị lại được quy
định bởi cơ sở kinh tế – xã hội và cơ sở chính trị – xã hội của nó. Cơ sơ kinh tế
– xã hội của nước ta hiện nay là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa; cơ sở chính trị – xã hội của hệ thống chính trị là khối đại đoàn kết toàn

là cơ sở để phát huy khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết toàn dân nhằm tạo nên
sức mạnh tổng hợp thực hiện thắng lợi nhiệm vụ cách mạng trong điều kiện nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Thực tiễn
quá trìng xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta đã chứng minh, đổi mới và hoàn
thiện hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm.


5

Điều đó đặt ra một yêu cầu quan trọng là, trong quá trình đổi mới và nâng cao
chất lượng hệ thống chính trị nước ta phải nắm vững các đặc trưng, bản chất
của nó trên cơ sở đó mới có phương hướng và giải pháp phù hợp với điều kiện
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn cách
mạng hiện nay.
Đặc trưng thứ nhất của hệ thống chính trị nước ta là thực hiện nhất
nguyên chính trị, thực chất là hệ thống chuyên chính vô sản. Đây là đặc trưng
cơ bản vốn có và là thuộc tính bản chất của hệ thống chính trị nước ta ngay từ
ngày đầu thành lập cho đến nay. Đảng cộng sản Việt Nam là một thành tố của
hệ thống chính trị và là hạt nhân lãnh đạo hệ thống chính trị cũng như toàn xã
hội, đó cũng là vấn đề có tính nguyên tắc, quyết định sự tồn tại và vững mạnh
của hệ thống chính trị, thể hiện được bản chất giai cấp công nhân của nhà nước,
thực hiện và phát huy được dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực quản
lý xã hội thuộc về nhân dân. Do đó việc giữ vững và tăng cường vai trò lãnh
đạo của Đảng cộng sản Việt Nam là điều kiện tiên quyết bảo đảm cho việc thực
hiện thắng lợi sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, cho sự tồn tại của chế độ
xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Sự lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị
quyết định tới bản chất chính trị của nhà nước, đó là bản chất giai cấp công
nhân, nhà nước của dân, do dân, vì dân, thực hiện dân chủi với nhân dân, khắc
phục và ngăn ngừa những khuyết tật có thể nảy sinh trong bộ máy nhà nước,
làm cho nhà nước luôn trong sạch vững mạnh, hoàn thành tốt chức năng nhiệm

tiếp tục phát triển của hệ thống chính trị trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân
dân, về bản chất, hệ thống chính trị trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân
và hệ thống chính trị trong giai đoạn hiện nay là đồng nhất, đều do Đảng cộng
sản Việt Nam lãnh đạo, thống nhất về mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã
hội, thống nhất về cơ sở xã hội – giai cấp đó là nền tảng khối liên minh công –
nông – trí do Đảng cộng sản lãnh đạo. Tuy nhiên mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn
cách mạng, chức năng, nhiệm vụ của hệ thống chính trị npói chung và mỗi


7

thành tố cấu thành cuỉa nó về tổ chức, nội dung, mục tiêu nhiệm vụ cũng như
phương thức hoạt động cụ thể của nó có những biến đổi nhất định cho phù hợp
với yêu cầu của cách mạng và hiện thực xã hội đặt ra. Tính định hướng xã hội
chủ nghĩa của hệ thống chính trị nước ta thể hiện ở chổ, toàn bộ nội dung hoạt
động của nó phải kên định mục tiêu phấn đấu vì chủ nghĩa xã hội. Vì vậy vấn
đề đặt ra hiện nay là chúng ta cần phân tích đúng đắn các điều kiện kinh tế,
chính trị, văn hoá, xã hội của đất nước, dự bapó xu hướng biến đổi của nó,từ đó
xác định nội dung, giải pháp để từng bước đổi mới hệ thống chính trị trong
sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả, giữ vững định hướng xã hội chủ
nghĩa, bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đản, vai trò quản lý của nhà nước và phát
huy quyền làm chủ của nhân dân.
Đặ trưng thứ ba của hệ thống chính trị nước ta là hệ thống chính trị mang
tính nhân dân rộng rãi, mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Trong xã hội ta nhân
dân là nguồn góc của chủ thể và quyền lực, nhân dân thực hiện quyền làm chủ
của mình thông qua hệ thống chính trị, thông qua các hình thức dân chủ đại
diện và dân chủ trực tiếp. Đảng, nhà nước và các đoàn thể chính trị – xã hội là
những tổ chức đại biểu cho lợi ích và quyền lực của nhân dân, có vai trò lãnh
đạo, tổ chức, giáo dục, hướng dẫn nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình
trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời ngăn ngừa có hiệu quả những

hiện dân chủ với đại đa số nhân dân lao động; các đoàn thể chính trị – xã hội,
các hội mang tính chính trị đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, hoạt động trong
khuôn khổ hiến pháp và pháp luật nhà nước, đại biểu cho lý trí lợi ích của các
tầng lớp nhân dân lao động, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội
công bằng, dân chủ, văn minh, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Thực
hiện tốt điều đó đòi hỏi Đảng cộng sản Việt Nam phải là lực lượng lãnh đạo xã
hội, là hạt nhân lãnh đạo đồng thời là một thành viên của hệ thống chính trị, có
mối quan hệ mật thiết với nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân, hoạt động
trong khuôn khổ pháp luật nhà nước, hướng tới vì mục đích lợi ích của nhân
dân. Nhà nước là trụ cột của hệ thống chính trị, tổ chức thể hiện và thực hiện ý
chí quyền lực quản lý xã hội của nhân dân, có đủ khả năng, năng lực định ra


9

pháp luật và thực hiện quản lý xã hội bằng luật pháp. Mặt trận Tổ quốc Việt
Nam là liên minh chính trị của các đoàn thể nhân dân, là cơ sở chính trị của
nhân dân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp
và pháp luật nhà nước, theo phương thức hiệp thương dân chủ phối hợp và
thống nhất hành động giữa các thành viên trong chương trình hành động chung.
Các đoàn thể nhân dân, các hội có tính chính trị, có chức năng vận động đoàn
viên, hội viên tham gia xây dựng Đảng và nhà nước, tham gia quản lý nhà
nước, quản lý xã hội.
Đặc trưng, bản chất của hệ thống chính trị nước ta hiện nay là một thể
thống nhất biện chứng. Nhận thức đầy đủ đặc trưng, bản chất đó là cơ sở quan
trọng, là điều kiện cần thiếtb đảm bảo cho quá trình xây dựng, đổi mới hệ thống
chính trị nước ta theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời ngăn chặn và
khắc phục những biểu hiện chệch hướng xã hội chủ nghĩa, phát huy tốt vai trò
của hệ thống chính trị trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ
nghĩa ở nước ta hiện nay.