1

QUAN ĐIỂM CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
VỀ NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ. Ý NGHĨA VẤN ĐỀ
ĐỐI VỚI ĐỔI MỚI CHỈNH ĐỐN ĐẢNG TRONG TÌNH HÌNH HIỆN NAY

Đảng Cộng sản Việt Nam là một Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam,
do Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ vĩ đại của giai cấp công nhân và dân tộc
Việt Nam sáng lập, giáo dục và rèn luyện.
Từ khi ra đời đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn trung thành
đối với những nguyên lý cơ bản của học thuyết Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh về xây dựng Đảng và vận dụng sáng tạo những nguyên lý đó vào điều
kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam để xây dựng Đảng vững mạnh về chính
trị, tư tưởng và tổ chức, bảo đảm cho Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo cách
mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Đó là thắng lợi của
cách mạng Tháng Tám năm 1945 thủ tiêu chế độ phong kiến và thuộc địa,
giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ cộng hoà dân chủ, mở ra một kỷ nguyên
mới của lịch sử dân tộc, nhân dân làm chủ đất nước, tạo tiền đề đi lên chủ
nghĩa xã hội. Đó là chiến thắng oanh liệt của cuộc kháng chiến chống đế quốc
và thực dân giành độc lập thống nhất đất nước tiến hành công cuộc đổi mới,
xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc nền độc lập của Tổ quốc.
Những thắng lợi đó có ý nghĩa quốc tế và mang tính chất thời đại của
cách mạng Việt Nam. Chứng tỏ Đảng ta thật sự là một Đảng mác xít Lênin nít
chân chính, là lãnh tụ chính trị, Bộ tham mưu chiến đấu của giai cấp công
nhân và dân tộc Việt Nam, đồng thời là một đội ngũ kiên cường của phong
trào cộng sản và công nhân quốc tế.
Để giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo đúng đắn và sáng tạo của Đảng
ta trong quá trình xây dựng và hoạt động, Đảng ta luôn luôn kiên định vận
dụng sáng tạo những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng



. C. Mác - Ph.Ăng ghen, Toàn tập, tập 1, Nxb Sự thật, H 1970, tr.493


3

phát triển và làm sâu sắc thêm tư tưởng về tập trung dân chủ. Nâng tư tưởng
tập trung dân chủ lên thành nguyên tắc trong xây dựng Đảng kiểu mới về mặt
tổ chức. V.I. Lênin chỉ ra rằng: Đảng phải được tổ chức theo chế độ tập trung
dân chủ, chế độ tập trung dân chủ là nền tảng tổ chức của một đảng vô sản
kiểu mới. Thực hiện chế độ tập trung dân chủ trong Đảng sẽ làm cho Đảng
thống nhất về chính trị, tư tưởng và tổ chức; củng cố và tăng cường sức mạnh
của Đảng, làm cho đường lối của Đảng được thực hiện một cách có hiệu lực.
Mặt khác, thực hiện tốt chế độ tập trung dân chủ sẽ góp phần ngăn ngừa sự
phá hoại của các phần tử không kiên định, vô chính phủ, cơ hội chủ nghĩa
trong Đảng. Trong tác phẩm “Một bước tiến hai bước lùi”, V.I.Lênin viết:
“Trước kia Đảng ta chưa phải là một khối chính thức có tổ chức, mà chỉ là
một tổng số những nhóm riêng biệt và do đó, giữa các nhóm ấy không thể có
những quan hệ nào khác; ngoài sự tác động về mặt tư tưởng. Hiện nay, chúng
ta đã trở thành một Đảng có tổ chức, điều đó có nghĩa là chúng ta đã tạo ra
một quyền lực, khiến cấp dưới phải phục tùng cấp trên của Đảng”2.
V.I.Lênin cho rằng, Đảng muốn có sức mạnh để lãnh đạo giai cấp vô
sản và quần chúng lao động trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản, Đảng
phải có sự thống nhất về ý chí và hành động. Điều kiện cho sự thống nhất của
Đảng: trước hết Đảng phải có cương lĩnh chính trị và sau đó phải có tổ chức
chặt chẽ. Làm được điều đó tức là tránh được tình trạng chia rẽ, phân tán ở
trong Đảng. Tổ chức là cái bảo đảm cho sự thống nhất về chính trị, tư tưởng
và hành động. Ngoài ra Đảng phải có một điều lệ thống nhất, một cơ quan chỉ
đạo thống nhất do Đại hội Đảng bầu ra, Đảng phải có một kỷ luật sắt, tự giác
nhưng nghiêm minh. V.I.Lênin khẳng định: “Từ chối không chịu phục tùng
sự lãnh đạo của các cơ quan Trung ương, tức là từ chối không muốn làm

phải chấp hành. Kỷ luật của Đảng, mọi đảng viên phải tuân theo. Thế là tập
trung. Nhưng tập trung ấy không phải là cá nhân chuyên chính, nó là xây
dựng trên nền tảng dân chủ. Nghĩa là:
1. Các cơ quan lãnh đạo đều do quần chúng đảng viên bầu cử lên.
2. Phương châm, phương sách, Nghị quyết của Đảng đều do quần
chúng đảng viên tập trung kinh nghiệm và ý kiến lại mà thành. Rồi lại do các
cuộc hội nghị của Đảng thảo luận giải quyết, chứ không ai tự ý độc đoán.


5

3. Quyền lực của cơ quan lãnh đạo là do quần chúng đảng viên giao phó
cho, chứ không phải tự ai tranh giành được. Vì vậy, người lãnh đạo phải gần
gũi và học hỏi quần chúng đảng viên, nghe ngóng ý kiến của họ. Nếu lên mặt
với quần chúng, lạm dụng quyền lực - thế là sai lầm.
4. Trật tự của Đảng là: cá nhân phải phục tùng tổ chức; số ít phải phục
tùng số nhiều; cấp dưới phục tùng cấp trên; các địa phương phải phục tùng
Trung ương.
B. Dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung.
Ở trong Đảng, mọi đảng viên có quyền nêu ý kiến, đặt đề nghị, tham gia
giải quyết vấn đề. Nhưng quyết không được trái sự lãnh đạo tập trung của
Đảng, trái nghị quyết và trái kỷ luật của Đảng, quyết chống: không xét thời
gian, địa điểm, điều kiện mà nói lung tung; tự do hành động; dân chủ quá trớn.
1. Chỉ có cơ quan lãnh đạo có quyền khai các cuộc hội nghị.
2. Tất cả các Nghị quyết của Đảng phải do cơ quan lãnh đạo chuẩn bị
kỹ càng, rồi giao cho các cấp thảo luận. Không được làm qua loa, sơ sài.
3. Khi bầu cử các cơ quan lãnh đạo trong Đảng, phải xem xét kỹ lưỡng
để lập danh sách những đảng viên ứng cử.
4. Toàn thể đảng viên phải theo đúng Đảng chương thống nhất, kỷ luật
thống nhất của Đảng. Toàn thể đảng viên phải theo sự lãnh đạo thống nhất

Cộng sản thực sự là tổ chức chặt chẽ, có đủ năng lực lãnh đạo và sức chiến
đấu của Đảng .
Tuy nhiên, trong những năm 90 của thế kỷ XX ở Liên xô và Đông âu
quá trình tiến hành cải tổ, cải cách, đổi mới, một số Đảng Cộng sản cầm
quyền do sai lầm về đường lối cả sự phản bội của một số nhà lãnh đạo cấp
cao của Đảng Cộng sản làm cho đất nước đi vào khủng hoảng trầm trọng về
chính trị, kinh tế - xã hội, bên cạnh đó lại bị chủ nghĩa đế quốc và các thế lực
thù địch ra sức tiến công trên lĩnh vực chính trị tư tưởng, trong đó chúng tìm
mọi cách xuyên tạc, phủ nhận nguyên tắc tập trung dân chủ; cho việc thực
hiện nguyên tắc này là nguyên nhân làm cho các Đảng Cộng sản cầm quyền
quan liêu, độc đoán, chuyên quyền, kìm hãm sự phát triển...đã làm cho một số


7

Đảng Cộng sản dần dần mất phương hướng, xa rời, đi tới từ bỏ nguyên tắc tập
trung dân chủ, Đảng Cộng sản mất vai trò lãnh đạo, chủ nghĩa xã hội tan rã
1.2. Vị trí, vai trò, bản chất và nội dung của nguyên tắc tập trung dân chủ
Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản của các
Đảng Cộng sản, nguyên tắc này chỉ đạo toàn bộ và xuyên suốt quá trình xây
dựng tổ chức, sinh hoạt nội bộ và hoạt động lãnh đạo của Đảng. Trước hết,
nguyên tắc này quy định việc xây dựng cơ cấu, hình thức tổ chức của Đảng,
như vấn đề chế độ sinh hoạt, tổ chức đại hội, chế độ thủ tục bầu cử, các cơ
quan lãnh đạo của Đảng; nguyên tắc quy định các chế độ để giải quyết các
mối quan hệ trong nội bộ Đảng, như giữa cấp trên với cấp dưới, giữa tập thể
với cá nhân, giữa đa số với thiểu số...; nguyên tắc quy định các nguyên tắc,
chế độ sinh hoạt Đảng, phương pháp tác phong lãnh đạo của Đảng, bảo đảm
cho các cấp uỷ, tổ chức Đảng và mỗi đảng viên vừa phát huy trách nhiệm
sáng tạo, tích cực, chủ động, vừa tập trung được sức mạnh trí tuệ và sức mạnh
của toàn Đảng. Nguyên tắc tập trung dân chủ là cơ sở bảo đảm cho sự đoàn

“Đảng là một tổ chức chặt chẽ, thống nhất ý chí và hành động, lấy nguyên tắc
tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản, thực hiện tập thể lãnh đạo, cá
nhân phụ trách, tự phê bình và phê bình, thương yêu đồng chí, kỷ luật nghiêm
minh. Đồng thời thực hiện các nguyên tắc tự phê bình và phê bình đoàn kết
trên cơ sở Cương lĩnh chính trị và Điều lệ Đảng, giữ mối liên hệ mật thiết với
nhân dân hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật”5.
Trong điều 9, chương II về nguyên tắc tổ chức và cơ cấu tổ chức của
Đảng (Điều lệ Đảng khoá X) đã cụ thể nguyên tắc tập trung dân chủ thành 6
nội dung chính như sau:
“1. Cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng do bầu cử lập ra, thực hiện tập
thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách.
2. Cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc.
5

Điều lệ ĐCSVN, Nxb CTQG, H. 2006, tr. 5


9

Cơ quan lãnh đạo ở mỗi cấp là đại hội đại biểu hoặc đại hội đảng viên. Giữa
hai kỳ đại hội, cơ quan lãnh đạo của Đảng là Ban Chấp hành Trung ương, ở
mỗi cấp là ban chấp hành đảng bộ, chi bộ (gọi tắt là cấp uỷ).
3. Cấp uỷ các cấp báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạt động của mình
trước đại hội cùng cấp, trước cấp trên và cấp dưới; định kỳ thông báo tình
hình hoạt động của mình đến các tổ chức đảng trực thuộc, thực hiện tự phê
bình và phê bình.
4. Tổ chức đảng và đảng viên phải chấp hành nghị quyết của Đảng.
Thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ
chức, các tổ chức trong toàn Đảng phục tùng Đại hội đại biểu toàn quốc và
Ban Chấp hành Trung ương.

Đảng ta hiện nay
2.1. Thực trạng của việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ
trong Đảng ta hiện nay
Gần 8 thập kỷ qua xây dựng và hoạt động lãnh đạo, Đảng ta đã quán triệt,
vận dụng đúng đắn, sáng tạo các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh về công tác xây dựng Đảng, nhất là vận dụng các nguyên lý về xây
dựng Đảng, đặc biệt là nguyên tắc tập trung dân chủ trong điều kiện đảng cầm
quyền. Vì vậy, mà Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn đoàn kết thống nhất, ý chí
và hành động, phát huy cao độ trí tuệ tập thể trong hoạch định đường lối đúng
đắn, sáng tạo đưa cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, đất
nước hoàn toàn thống nhất cả nước quá độ đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội và
hiện nay đang lãnh đạo nhân dân ta tiến hành công cuộc đổi mới thu được những
thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử. Đảng ta nhận định: “Hai mươi năm qua,
với sự nỗ lực phấn đấu của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, công cuộc đổi mới ở
nước ta đã đạt những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử. Đất nước đã ra khỏi
khủng hoảng kinh tế - xã hội, có sự thay đổi cơ bản và toàn diện. Kinh tế tăng
trưởng khá nhanh, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh. Đời sống nhân dân được
cải thiện rõ rệt. Hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng


11

cố và tăng cường. Chính trị - xã hội ổn định. Quốc phòng và an ninh được giữ
vững. Vị thế nước ta trên trường quốc tế không ngừng nâng cao. Sức mạnh tổng
hợp của quốc gia đã tăng lên rất nhiều, tạo ra thế và lực mới cho đất nước tiếp
tục đi lên với triển vọng tốt đẹp”7.
Tuy nhiên, trên thực tế hoạt động lãnh đạo của Đảng còn nhiều vấn
đề cần phải tiếp tục được chấn chỉnh, khắc phục. Trước hết, việc nhận
thức và thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ vẫn còn nhiều thiếu sót,

dân chủ. Một số cấp uỷ, tổ chức đảng và cán bộ lãnh đạo thiếu tôn trọng
và phát huy quyền của đảng viên, ít lắng nghe ý kiến của cấp dưới; cán
bộ lãnh đạo ở một số nơi gia trưởng, độc đoán, chuyên quyền, mất dân
chủ hoặc dân chủ hình thức...”8.
Những khuyết điểm trên nếu Đảng ta không kịp thời phát hiện và kiên
quyết khắc phục sẽ trở thành vấn đề hết sức nguy hiểm, nó kết hợp với các
yếu tố khác, nhất là sự chống phá trên lĩnh vực chính trị tư tưởng của kẻ thù
dần dần làm mất vai trò, tác dụng, tính cách mạng, khoa học của nguyên tắc
tập trung dân chủ, từng bước làm cho Đảng suy yếu, tan rã về tổ chức.
Những khuyết điểm, yếu kém nêu trên, ngoài nguyên nhân chủ quan
về nhận thức, về quy chế, về kinh nghiệm lãnh đạo,...thì có một nguyên
nhân không kém phần quan trọng mà Đảng ta chỉ ra là: “Việc tổ chức thực
hiện các nghị quyết, chủ trương về xây dựng Đảng chưa nghiêm,... Một bộ
phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, kể cả một số cán bộ chủ chốt các cấp
thiếu ý thức tu dưỡng rèn luyện về phẩm chất đạo đức và năng lực, chạy
theo chủ nghĩa cá nhân, không hoàn thành nhiệm vụ nhưng chưa được xử
lý kịp thời, kiên quyết”9.
Cùng với những biểu hiện không đúng, vi phạm khi thực hiện nguyên
tắc tập trung dân chủ trong nội bộ Đảng nói trên, các thế lực thù địch, chống
cộng cũng tập trung đánh vào nguyên tắc tổ chức của Đảng, đặc biệt là
nguyên tắc tập trung dân chủ. Chúng xuyên tạc, cho rằng nguyên tắc tập trung
dân chủ đến nay đã lỗi thời, thực hiện tập trung dân chủ sẽ dẫn đến mất dân
8
9

Sđd, tr. 270
Sđd, tr. 275, 276.


13

14

và lòng tự hào dân tộc, ra sức thi đua khắc phục mọi khó khăn, phấn đấu thực
hiện có kết quả mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật
của Nhà nước. Đồng thời phải giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng,
nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các tổ chức đảng. Đồng thời
Đảng phải không ngừng tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nâng cao bản lĩnh, năng lực
lãnh đạo và sức chiến đấu của mình. Là Đảng cầm quyền, lại hoạt động trong
điều kiện mới hết sức phức tạp, Đảng ta đã ý thức rất sâu sắc về vai trò, ý
nghĩa của công tác đổi mới, chỉnh đốn Đảng. Từ Đại hội VI đến Đại hội X,
qua từng Đại hội Đảng ta đều đã nghiêm khắc chỉ ra: bên cạnh những thành
tựu đã đạt được, còn chỉ ra những yếu kém trong công tác xây dựng
Đảng; trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X Đảng ta thừa
nhận công tác tư tưởng, công tác lý luận, công tác tổ chức cán bộ có
nhiều yếu kém, bất cập; “Việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng
còn chậm và lúng túng...Thiếu những quy định cụ thể bảo đảm thực hiện
đúng đắn nguyên tắc tập trung dân chủ, phát huy dân chủ trong Đảng ”10.
Đồng thời đề ra phương hướng, nhiệm vụ tiếp tục thực hiện các nghị
quyết, chủ trương về xây dựng Đảng, nhất là Nghị quyết Hội nghị Trung
ương sáu (lần 2) - khoá VIII và kết luận của Hội nghị Trung ương bốn khoá IX , đẩy mạnh thực hiện cuộc vận động xây dựng, chỉnh đốn Đảng,
nhằm không ngừng tăng cường vai trò lãnh đạo, nâng cao năng lực và
sức chiến đấu của Đảng, củng cố mối liên hệ giữa Đảng, Nhà nước với
nhân dân. Đặc biệt Đảng ta nhấn mạnh trong thời gian tới phải tập trung
làm tốt công tác giáo dục tư tưởng chính trị, rèn luyện đạo đức cách
mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, chống tư tưởng cơ hội thực dụng. Đẩy
mạnh cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, quan liêu, làm trong
sạch đội ngũ cán bộ, đảng viên, bảo đảm sự thống nhất cả về ý chí và
10

Sđd, tr. 272, 273.

11,
12

Sđd, tr. 289.
Sđd, tr. 306


16

nguyên tắc; các luận điệu phủ định nguyên tắc, hay đối lập giữa tập trung và
dân chủ. Đồng thời, cần quan tâm phát hiện, ngăn chặn những động cơ với
mục đích xấu của tư tưởng cơ hội, cá nhân chủ nghĩa.
Nội dung của nguyên tắc tập trung dân chủ được xác định trong Điều lệ
Đảng khoá X cần được cụ thể hoá và có những quy định, chế độ công tác rõ
ràng đối với cấp uỷ, tổ chức đảng các cấp, mới bảo đảm cho nguyên tắc tập
trung dân chủ được thực hiện đúng đắn, phù hợp, phát huy dân chủ trong sinh
hoạt đảng.
Các cấp uỷ và tổ chức đảng phải thực hiện đúng chế độ tập thể lãnh đạo,
cá nhân phụ trách. Từng đảng bộ phải chủ động ngăn chặn và khắc phục tình
trạng kém đoàn kết, thiếu thống nhất. Còn những cấp uỷ, tổ chức đảng nào vi
phạm nguyên tắc tập trung dân chủ, cán bộ độc đoán, chuyên quyền, kéo bè,
kéo cánh, gây mất đoàn kết nội bộ thì cấp uỷ cấp trên phải kiên quyết chỉ đạo
kiểm điểm làm rõ đúng sai, xử lý kịp thời nghiêm minh những người có
khuyết điểm, kiện toàn tổ chức cán bộ. Chủ động xây dựng cấp uỷ các cấp
luôn là hạt nhân lãnh đạo, đoàn kết, mẫu mực trong thực hiện nguyên tắc tập
trung dân chủ.
Giữ vững nền nếp, chế độ và nâng cao chất lượng sinh hoạt, chế độ tự
phê bình và phê bình của các cấp uỷ, tổ chức đảng đặc biệt là ở cấp chi bộ.
Trong phê bình và tự phê bình nghiêm cấm việc trấn áp, trù dập người phê
bình, cũng như lợi dụng phê bình để đả kích cá nhân, gây rối nội bộ. Cần mở

Qua nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh và thực tiễn vận dụng thực hiện của Đảng ta về nguyên tắc tập trung
dân chủ có thể khẳng định rằng: Nguyên tắc tập trung dân chủ đến nay không
lỗi thời, vẫn còn nguyên giá trị các Đảng Cộng sản và mỗi đảng viên cộng sản
không được phép từ bỏ nguyên tắc tập trung dân chủ. Đây là vấn đề sống còn
của Đảng. Tuy nhiên, trong điều kiện, hoàn cảnh mới hiện nay, chúng ta phải
hiểu và thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ một cách đúng đắn, sáng tạo,


18

theo đúng quan điểm của Đảng; chống các biểu hiện tập trung quan liêu, dân
chủ hình hoặc giáo điều, dập khuôn máy móc khi thực hiện nguyên tắc tập
trung dân chủ. Có như vậy mới làm cho Đảng ta vững mạnh cả về chính trị, tư
tưởng và tổ chức, có đủ năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu đưa sự nghiệp đổi
mới đất nước với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,
văn minh thành công tốt đẹp.
*********************