CHUYÊN ĐỀ
PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN VĂN
1. Đặt vấn đề
1.1. Bồi dưỡng học sinh giỏi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành
giáo dục và đào tạo. Đây là một hoạt động dạy học mang tính đặc thù cao, người
học là học sinh giỏi, có năng khiếu theo môn học, người dạy là những giáo viên có
trình độ tay nghề cao, giàu kinh nghiệm trong công tác dạy học.
Với vị trí là một trong những môn học có vai trò quan trọng ở nhà trường
THCS, ngoài chức năng công cụ, môn Ngữ văn còn góp phần rất lớn hình thành và
phát triển các năng lực chung cũng như góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và
các phẩm chất cao đẹp của người học. Bởi vậy, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi
môn Ngữ văn là vô cùng cần thiết và quan trọng. Nó giúp phát hiện, bồi dưỡng
những học sinh có năng khiếu, tố chất, tình yêu đối với văn chương, tạo cơ hội,
điều kiện để các em gắn bó lâu dài với bộ môn. Mặt khác, hiện nay, do xu hướng
và tâm lý xã hội, phụ huynh và học sinh chưa thực sự coi trọng bộ môn Ngữ văn
nên việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở
sẽ củng cố hiểu biết và lấy lại niềm tin, tình yêu, niềm đam mê cho các em với bộ
môn này, từ đó, điều chỉnh dần tâm lý xã hội.
1.2. Trong nhà trường THCS nhất là ở những trường không có lớp chất lượng
cao việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi như thế nào để đạt kết quả tốt quả là
một vấn đề không đơn giản.Do đó, trường THCS Hộ Phòng chúng tôi việc bồi
dưõng HSG đã có sự quan tâm và đầu tư nhất định. Hằng năm cứ vào đầu năm học
việc bồi dưỡng cũng được bắt đầu. Vì thế chúng tôi đã gặt hái được những thành
quả đáng kể. Song đáng tiếc là số học sinh đạt giải môn văn lại chưa nhiều. Điều
này có nguyên nhân từ cả hai phía. Trước hết là từ phía người thầy. Do phải bám
sát việc thực hiện theo phân phối chương trình người thầy không có điều kiện đầu
tư về chiều sâu trong giờ giảng; thời gian tập trung bồi dưỡng cho HSG cũng
không nhiều (thường chỉ là những em được chọn đi học bồi dưỡng và dự thi
HSG ); Trong số thời gian hạn hẹp đó giáo viên bộ môn được phân công mỗi tuần
dạy 3 buổi/tuần. Về phía học sinh ngoài vấn đề năng khiếu do phải học nhiều môn
nên việc đầu tư thời gian tự bồi dưỡng môn văn không được nhiều, quyết tâm đoạt

giáo viên. Thường thì đây là những học sinh sống rất tình cảm thích gần gũi với
thầy cô, bạn bè và với mọi người hay bộc lộ quan điểm, tình cảm và chiều sâu nội
tâm của mình thông qua cách phát biểu trực tiếp hoặc gián tiếp qua các bài viết. Sự
nhạycảm ở các em luôn gắn liền sự thông minh và theo tôi thì sự thông minh của
HSG văn là sự thông minh của cả khối óc lẫn con tim.
HSG văn là những học sinh có vốn từ tiếng Việt khá dồi dào biết sử dụng
chính xác từ ngữ trong những trường hợp khác nhau. Thường những em HSG văn
đều có khả năng diễn đạt mượt mà, giàu cảm xúc, giàu hình ảnh. Năng khiếu ở
HSG văn thường đi kèm với các biểu hiện bên ngoài như ánh mắt sáng, cách nói
lưu loát gãy gọn. Bởi ngôn ngữ diễn đạt là cái vỏ của tư duy. HSG văn thường là
những học sinh nắm chắc các kỹ năng làm bài nghị luận.
2.2. Phát hiện học sinh giỏi văn
Từ quan niệm về HSG nói trên việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cần
được tiến hành ngay từ đầu lớp 6. Vì thế chúng tôi tạm thời đưa ra cơ sở của việc
tuyển chọn là:

2


*Bồi dưỡng theo quy trình từ lớp 6 đến lớp 9:
- Đối tượng đã được chọn phải giữ trong đội tuyển từ lớp 6 đến lớp 9.
- Một số nội dung kiến thức cơ bản bồi dưỡng HSG theo từng khối lớp.
* Lớp 6:
+ Hướng dẫn HS biết lựa chọn từ ngữ chính xác, phù hợp để đặt câu.
+ Biết phân biệt từ gần âm, gần nghĩa.
+ Biết viết các kiểu câu phân loại theo cấu trúc ngữ pháp và phân loại theo mục
đích nói.
+ Nắm chắc đặc điểm và biết sử dụng một số phép tu từ, từ vựng khi viết câu.
+ Hướng dẫn cho HS nắm chắc yêu cầu của từng phần trong bố cục văn bản
thông thường (3 phần: Mở bài, thân bài, kết bài)

3.1. Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng HSG

3.2. Các bước rèn luyện kỹ năng làm văn
3.2.1. Cách lựa chọn hướng ra đề
Trong thực tế giảng dạy đã giúp tôi ý thức một cách sâu sắc rằng việc ra đề
là khâu quan trọng đầu tiên của quá trình phát hiện kiểm tra đánh giá và lựa chọn
HSG. Đề đúng và hay sẽ phân hoá được trình độ học sinh giúp người thầy nắm
trúng điểm mạnh, điểm yếu của mỗi học sinh từ đó có thể đánh giá khách quan
chính xác công bằng năng lực và sự cố gắng vươn lên của học sinh; đồng thời tạo
được niềm tin và hứng thú học tập cho học sinh khi hiểu được năng lực của mình.
Ngược lại đề thiếu chính xác sáo mòn không những không đánh giá được chính
xác về năng lực học sinh mà còn làm giảm thiểu hứng thú học văn tính độc lập
sáng tạo của học sinh. Và hậu quả của nó là việc rèn kỹ năng sẽ trở nên vô nghĩa.
Theo dõi hướng ra đề thi học sinh giỏi các cấp trong những năm qua chúng
tôi nhận thấy đề thường có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến thức về lý luận văn
học và cảm thụ văn chương. Phạm vi thường xoay quanh những vấn đề cốt lõi của
chương trình như: chức năng và đặc trưng của văn học nghệ thuật, phẩm chất của
người nghệ sỹ, phong cách của nhà văn... hoặc phân tích một tác phẩm văn học đặc
sắc trong đó không ít tác phẩm còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau hoặc phân
tích một số tác phẩm để nêu bật một vấn đề nào đó liên quan đến phong cách của
một tác giả hay một đặc điểm quan trọng của tiến trình lịch sử văn học dân tộc...

4


Nhìn chung tinh thần nhất quán của đề thi HSG là theo sát chương trình. Từ nhận
thức đó trong quá trình ra đề, rèn luyện kỹ năng cho học sinh tôi thường tập trung
vào một số vấn đề cơ bản sau:
VD: Đoạn mở bài có nhiều cách:
+ Đi từ hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm.

Bước đầu tiên trong rèn kỹ năng lập dàn ý tôi thường yêu cầu học sinh phải
lập dàn ý sơ lược theo yêu cầu:

5


+Đề xuất được hệ thống luận điểm sẽ triển khai trong bài viết;
+Xác định mối quan hệ giữa các luận điểm tầm quan trọng của mỗi luận điểm
trong việc thể hiện các yêu cầu của bài;
+Sắp xếp các luận điểm theo trình tự chặt chẽ khoa học.
Để giúp học sinh thực hiện được yêu cầu trên tôi thường hướng dẫn các em
đặt hệ thống câu hỏi và tự trả lời:
+ Câu hỏi tìm luận điểm: Yêu cầu trọng tâm của đề là gì? Vấn đề cần giải quyết
có thể triển khai ở những khía cạnh phương diện nào?
+ Câu hỏi xác định quan hệ và vai trò của luận điểm: Những khía cạnh phương
diện ấy quan hệ với nhau như thế nào? Phương diện nào thể hiện tập trung và rõ
nét các yêu cầu trọng tâm của đề?
+ Câu hỏi sắp xếp luận điểm: Các khía cạnh nội dung cần nghị luận được trình
bày như thế nào là tối ưu nhất?
Trên cơ sở đó thầy và trò cùng đi xây dựng một dàn ý chi tiết cho đề bài cụ thể.

Ví dụ:
ĐỀ: Tiểu thuyết Tắt đèn của nhà văn Ngô Tất Tố có nhiều nhân vật, nhưng
chị Dậu là một hình tượng trung tâm, là linh hồn của tác phẩm có giá trị hiện
thực. Bởi chị Dậu là hình ảnh chân thực, đẹp đẽ của người phụ nữ nông dân
Việt Nam trước cách mạng tháng tám năm 1945.
Bằng những hiểu biết của em về tác phẩm “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố,
hãy làm sáng tỏ nhận định trên.
DÀN Ý
a) Mở bài (1 điểm):

c) Kết bài (1điểm)
Khái quát khẳng định về phẩn chất nhân vật:
- Yêu thương chồng con, thông minh sắc sảo, đảm đang tháo vát, có tinh thần quật
khởi, ý thức sâu sắc về nhân phẩm...
- Nhân vật chị Dậu toát lên vẻ đẹp mộc mạc của người phụ nữ nông dân đẹp người,
đẹp nết.
- Hình tượng nhân vật chị Dậu là hình tượng điển hình của phụ nữ Việt Nam trước
cách mạng tháng 8 năm 1945.
- Tác phẩm “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố không chỉ là tác phẩn có giá trị hiện thực mà
còn có giá trị nhân đạo sâu sắc, là tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực phê
phán.
3.2.3. Rèn luyện kỹ năng viết văn
Đây cũng là kỹ năng quan trọng bởi nhận thức đề đúng, đề xuất luận điểm
hợp lý, có kiến thức phong phú chưa đủ. Muốn có một bài viết hay học sinh phải
biết trình bày những hiểu biết, những rung động suy nghĩ của mình một cách mạch
lạc sáng sủa và có sức thuyết phục. Hơn nữa việc đánh giá lại căn cứ vào chính bài
viết của học sinh.
Rèn kỹ năng viết văn cho học sinh tôi thường tiến hành theo các hình thức:
+ Viết thành văn một đoạn ý:
- Đoạn văn giải thích;
- Đoạn văn chứng minh một luận điểm trong bài (thường là luận điểm
chính);
- Đoạn văn bình luận nâng cao.
7


+ Viết thành bài văn hoàn chỉnh ở nhà trên cơ sở dàn ý đã được giáo viên
chữa (GV có thể sửa khoảng 2 bài /1 tuần /học sinh).
+ Viết thành bài văn hoàn chỉnh ở các buổi ôn trong thời gian quy định
(180 phút). Yêu cầu trước hết đối với học sinh là phải diễn dạt lưu loát rõ ý; chữ

bản và khi làm bài văn.
- Hướng dẫn học sinh có thói quen đọc tác phẩm nhiều lần, đọc kĩ các chú thích
để hiểu sâu, kĩ văn bản để vận dụng vào bài văn.

8


5. Kết luận
5.1. Thực tế giảng dạy và bồi dưỡng HSG trong mấy năm qua giúp tôi nhận
ra rằng "thiên bẩm" hết sức quan trọng. Song trên thực tế không có một tài năng
thiên bẩm nào tự nó có thể đi đến thành công. Bởi thế vai trò người thầy là hết sức
quan trọng. Tâm hồn tri thức và những gợi mở của người thầy sẽ được cụ thể hoá
qua từng trang viết của học trò. Vì vậy muốn có học sinh giỏi trước hết người thầy
phải luôn có ý thức tích luỹ tri thức và kinh nghiệm giảng dạy một cách nghiêm
túc. Trong đó sự nhảy cảm trong phát hiện năng khiếu học sinh và phương pháp
bồi dưỡng luôn là yếu tố hàng đầu để có được thành công.
- Đội tuyển HSG ham thích, say mê môn học, có năng lực diễn đạt (là quan
trong nhất).
- Có kế hoạch bồi dưỡng cụ thể và thực hiện kế hoạch đó một cách hiệu quả.
5.2. Trên đây là một số kinh nghiệm phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi của
bản thân tôi được đúc rút từ thực tế giảng dạy và bồi dưỡng HSG trong những năm
qua. Có thể những điều này không còn mới mẻ với những đồng nghiệp có bề dày
kinh nghiệm nhưng với tôi đó là những điều tôi tâm đắc và bước đầu đã có được
những thành công nhất định.
Cuối cùng tôi rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của các đồng
nghiệp để tôi có thể tiếp tục làm tốt công việc này trong những năm học tiếp
theo.
Tân Thạnh, ngày 10/10/2016
Người viết