I.

LỜI MỞ ĐẦU

Tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc là truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta từ
bao đời nay. Suốt mấy ngàn năm lịch sử, nó được hun đúc và rèn giũa, trở thành
thứ vũ khí sắc bén, thành một khối vững chắc không gì lay chuyển được. Kế thừa
truyền thống đó, toàn thể nhân dân nói chung và những thế hệ cầm bút nói riêng
luôn hướng về quê hương đất nước. Bác Hồ vĩ đại đã từng nói:
“Vì thế trong thơ nên có thép
Nhà thơ cũng phải biêt hi sinh”
Cũng chính vì vậy, khi đất nước có giặc ngoại xâm, cùng với đồng bào, đồng chí,
các nhà văn, nhà thơ đã lao mình lên, hăng hái tham gia vào công cuộc đấu tranh
giải phóng đất nước, thống nhất dân tộc. Là thi sĩ kiêm luôn là chiến sĩ, họ quan
niệm rằng: Thơ ca phải phục vụ cách mạng, phục vụ kháng chiến, phục vụ lí tưởng
của Đảng. Thơ ca thời kì này đã khắc họa được nhiều hình ảnh nổi bật như: hình
tượng nhân dân, hình tượng người mẹ anh hùng, hình tượng lãnh tụ…Trong đó
hình tượng đất nước có thể coi là hình tượng đẹp đẽ nhất, được xây dựng thành
công vào bậc nhất. Như vậy có thể nói, đất nước là một đề tài vô cùng quen thuộc,
là nguồn thơ không bao giờ vơi cạn trong văn học nước ta. Nó xuyên suốt và là
nguồn cảm hứng chủ đạo trong mạch nguồn thơ dân tộc.Đất nước, đó là nơi mỗi
chúng ta cất tiếng khóc chào đời, nơi những kỉ niệm ngọt ngào nhất in vào chúng ta
qua những lời ru của bà, của mẹ. Ta chợt nhớ đến những câu thơ của nhà thơ Tạ
Hữu Yên:
“Đất nước tôi thon thả giọt đàn bầu.
Nghe dịu nỗi đau của mẹ.


Ba lần tiễn con đi, hai lần khóc thầm lặng lẽ.
Các anh không về mình mẹ lặng im…”
Cùng với Tạ Hữu Yên, có rất nhiều nhà thơ đã viết về đất nước như Hoàng Cầm,

“Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất nước là nơi ta hò hẹn”
Nguyễn Khoa Điềm đã tìm về với cội nguồn, tìm về với văn hóa dân gian để hiểu
sâu thêm gương mặt đất nước. Cách định nghĩa đất nước của ông rất thơ và khúc
chiết, không chung chung trừu tượng mà khá cụ thể. Quan niệm đó, vừa có tính kế
thừa, vừa phát triển mang ý nghĩa triết lí rộng lớn. Đất nước vốn là khái niệm
không gian, đã được nhà thơ thời gian hoá, từ phạm trù khách quan, chuyển hoá
thành chủ quan: Đất Nước kết tinh, hoá thân trong cuộc sống của mỗi con người:
“Trong anh và em hôm nay - Đều có một phần Đất Nước - Khi hai đứa cầm tay
- Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm”... Đất Nước được cảm nhận như sự
thống nhất hài hoà của các phương diện văn hoá, truyền thống, phong tục tập quán,
đời sống cá nhân và cộng đồng...Thì đến Nguyễn Đình Thi, gương mặt Đất nước
lại được chiếu rọi và tỏa sáng từ những sắc màu hiện đại hơn. Có lẽ cảm hứng về
Đất nước đã được ông ấp ủ, trải nghiệm, tích lũy trong suốt cuộc kháng chiến
chống Pháp, giờ đây đã "chín" để ông có thể dựng lên một gương mặt Đất nước
tổng hợp, cô đúc kết tinh. Trong bài thơ “Đất nước”, Nguyễn Đình Thi đã viết:
Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về!


Hai câu thơ đầu như một định nghĩa về đất nước. Mà cốt lõi của định nghĩa là chân
lí trường tồn của đất nước ta, sức mạnh của dân tộc Việt Nam. Cả quá khứ mấy
nghìn năm bỗng trở nên gần gũi với con người hôm nay. Nhà thơ cảm nhận truyền
thống dân tộc như một mạch sống luôn chuyển vĩnh hằng trong lòng đất. Thi nhân
như nghe thấy tiếng vọng của ngàn xưa, của hồn thiêng sông núi. Cách định nghĩa
đất nước của Nguyễn Đình Thi như tạo ra một không khí trang trọng, thiêng liêng
trầm hùngkhi nói về lịch sử dân tộc.

đốt phá sạch! Từ "ôi" cảm thán diễn tả nỗi lòng đau đớn, xót xa không thể nào kể
xiết!
Từ cái nhìn toàn cảnh về không gian đau thương, về "những cánh đồng quê
chảy máu", nhà thơ đứng lặng nhìn về các phía chân trời. Một nét vẽ thậm xưng,
độc đáo, rất sáng tạo:
“Dây thép gai đâm nát trời chiều”.
Quân giặc tàn bạo ra sức bắn giết, càn quét, chiếm đất, dồn dân. “Dây thép gai”
cũng là một hình ảnh hoán dụ nói về bốt đồn giặc, sự chiếm đóng dã man của quân
cướp nước.Những núi thép gai, những hàng rào dây thép gai tua tủa nhọn hoắt bao
bọc xung quanh đồn giặc không chỉ nhằm chống đỡ những trận tấn công vũ bão
của quân đội ta, mà còn “đâm nát trời chiều”.Một cách nói thậm xưng đầy ấn
tượng về tội ác và âm mưu cướp nước của giặc Pháp. “Mấy trăm năm thấp thoáng
mộng bình yên” là những chiều thôn trang êm đềm có “cánh cò trắng vẫy mênh
mông”, có “tiếng ốc xa đưa vẳng trống đồn”, có tiếng sáo mục đồng dẫn trâu về
thôn... Nhưng nay còn đâu nữa?Cảnh trời chiều quê hương đã và đang bị dây thép


gai đồn giặc “đâm nát”. Nỗi đau từ đất trời như đang cứa nát, đâm nát lòng người!
Quê hương tươi đẹp đang bị quân thù giày xéo. Những câu thơ giúp ta nhận ra bộ
mặt thật của kẻ thù đằng sau những luận điệu hoa mỹ, xảo quyệt của chúng, bóc
trần bộ mặt tàn bạo, mất hết tính người của bọn đế quốc vẫn luôn khoe khoang văn
minh và rêu rao thứ hòa bình được “trộn vào bom nguyên tử” mà giờ đây chúng
đang rải khắp nơi để hủy diệt sự sống, điên cuồng tàn sát đồng bào, ngay cả những
đứa trẻ nhỏ cũng không tha. Chế Lan Viên trong bài thơ “Đế quốc Mĩ là kẻ thù
riêng của mỗi trái tim ta” cũng đã viết:
“Bọn xé xác trẻ em, bọn châm lửa đốt nhà
Bọn mưu giết đồng bào ta bằng hóa học
Bọn đẵn gốc những mùa xuân nảy lộc
Bọn đâm lê vào những áo cà sa”
Thế nhưng, đất nước đau thương đang quằn quại dưới gót giày thực dân vẫn toát

(Đất nước)


Không chỉ có vậy, Nguyễn Đình Thi còn khẳng định niềm tự hào đất nước: “Lòng
ta bát ngát ánh bình minh”, Từ đó, Nguyễn Đình Thi hướng đến ngợi ca tầm vóc
sử thi của đất nước:
Súng nổ rung trời giận dữ
Người lên như nước vỡ bờ
Nước Việt Nam từ máu lửa
Rũ bùn đứng dậy sáng lòa
( Đất nước)
Khổ thơ này chính là sự đột phá nghệ thuật, vần điệu bị tước bỏ, các chữ gói gọn,
không thừa, không thiếu, hình ảnh rất mạnh (Rung trời giận dữ, nước vỡ bờ) mọi
ảnh sáng tập trung làm sáng lòa cuộc đấu tranh hùng tráng của dân tộc Việt Nam.
Tất cả tạo nên hình tượng đất nước từ trong màu lửa đau thương của chiến tranh, từ
trong bùn lầy của lam lũ, đói nghèo, mà vươn mình đứng dậy.Tố Hữu cũng đã nói:
Việt Nam ôi Tổ quốc thương yêu
Trong khổ đau, Người đẹp hơn nhiều
Nguyễn Đình Thi đã dựng nên hình tượng đất nước như bông sen vươn dậy từ bùn
lầy, tăm tối, đói nghèo, mất mát, đứng lên chiến đấu và chiến thắng, từ trong vất vả
đau thương càng tươi sáng rạng ngời. Cũng chính vì thế đã tạo nên nét riêng của:
Đất nước.Đó là những vần thơ tạc vào thời gian và lòng người để ta nhớ mãi.
3. Nhận thức về đất nước luôn gắn liền với nhậnthức về nhân dân, tình cảm
đất nước hòa quyện vào tình cảm cá nhân.


Cảm hứng rộng dài đất nước, dân tộc và cá nhân người chiến sĩ đã gắng quện vào
nhau, hòa đồng trong nhau, để bản thân người nghệ sĩ bỗng trở thành một tế bào
của đất nước. Một đất nước từng “Ngời lên nét mặt quê hương/ Mỗi gốc lúa, bờ tre
hồn hậu/ Cũng bật lên những tiếng căm hờn”. Nguyễn Đình Thi đã nói thay cho

Tình cảm là cái gốc của thơ ca, là ngọn nguồn sáng tạo của thơ ca. Thơ chỉ
đẹp khi thơ ca hút màu mỡ, phù sa trong lòng đất - hiện thực cuộc sống - mà nảy
mầm xanh tươi, đơm hoa kết trái dâng hương thơm, vị ngọt cho đời. Đoạn thơ của
Nguyễn Đình Thi như một bông hoa đẹp trong cành hoa đẹp đã mang hơi thở nóng
hổi của thời đại, mang tình yêu mãnh liệt của đất nước và con người Việt Nam
trong ba ngàn ngày khói lửa. Và trong tình cảnh đất nước như vậy, tình cảm đất
nước và tình cảm cá nhân lại càng hòa quyện vào nhau:
Anh ôm chặt em và ôm cả cây sung trường bên vai em
(Chia tay trong đêm Hà Nội)
Đặc biệt, không chỉ hòa quyện mà hai thứ tình cảm ấy còn hóa thân vào nhau,
không thể tách ra được. Yêu em cũng như yêu đất nước, “em” là “đất nước” trong
“anh”. Vì thế càng yêu em càng phải bảo vệ đất nước. Yêu nhau đến suốt đời và
hơn nữa, yêu nhau là để chiến đấu, để “kiêu hãnh làm người”
Anh yêu em như anh yêu đất nước
Vất vả đau thương tươi thắm vô ngần
Anh nhớ em mỗi bước đường anh bước
Mỗi tối anh nằm mỗi miếng anh ăn


Ngôi sao trong đêm không bao giờ tắt
Chúng ta yêu nhau chiến đấu suốt đời
Ngọn lửa trong rừng bập bùng đỏ rực
Chúng ta yêu nhau kiêu hãnh làm người
( Nhớ, 1945)
Đó là sự tất yếu của cuộc trường chinh vốn không thể thiếu sự thống nhất giữa cá
thể và đoàn thể, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa cái chung và cái riêng. Với tinh
thần tự nguyện họ đã nén những đau thương và mất mát vào trong lặng lẽ, bởi thế
lặng lẽ trở thành điệu hồn của cái tôi trữ tình và các nhân vật trữ tình trong thơ ông.
Do đó tình yêu trong thơ Nguyễn Đình Thi là tình yêu của người lính bình thường
mang lẽ phải lớn và ánh sáng lí tưởng luôn hiện diện bên họ.

một nét đặc trưng riêng: mùa xuân có màu trắng của hoa mơ bung nở khắp rừng,
rồi lại tràn ngập một màu vàng của rừng phách khi hè về và cuối cùng đọng lại
trong hình ảnh trong trẻo, dịu mát của rừng đêm dưới ảnh trưng thu hòa bình. Vẻ
đẹp ấy chỉ ai gắn bó tha thiết mới cảm nhận hết được cái đặc trưng của núi rừng
Tây Bắc. Với Nguyễn Đình Thi, đất nước bắt đầu từ Hà Nội:
Sáng mát trong như sáng năm xưa
Gió thổi mùa thu hương cốm mới
(Đất nước)


“Sáng mát trong” hôm nay làm ta nhớ “sáng mát trong từ ngày xưa, những ngày đã
xa, đã đi vào quá khứ nhưng còn làm cho ta tự hào và nhớ mãi. Cơn gió hôm nay
gợi về cơn gió ngày nào gần gũi đó mà rất xa xôi trong cái chớm lạnh đầu mùa.
Tâm trạng của Nguyễn Đình Thi lúc này phải chăng đang phơi phới niềm vui, cũng
như “ nai về suối cũ – cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa”, bởi thế mới viết lên
những câu thơ :
Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm mát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa
(Đất nước)
Trong cảm quan của Nguyễn Đình Thi đất nước là bầu trời xanh bao la, tươi đẹp
hiền hoà, đất nước là ruộng đồng thẳng cánh cò bay thơm ngát hương lúa. Đất
nước là những ngả đường bát ngát xuôi ngược từ Bắc vào Nam rộng dài từ Đông
sang Tây. Đất nước còn là những dòng sông phù sa màu mỡ. Hình tượng Đất nước
được Nguyễn Đình Thi xây dựng bằng những vẻ đẹp của thiên nhiên xanh tươi, dạt
dào sức sống. Cảm nhận đất nước từ chỗ đứng, tấm lòng của chúng ta, nên đất
nước hiện lên vừa bình di, vừa rất đỗi thân thương. Và đó cũng là nỗi lòng yêu quý
tha thiết non sông, đất nước của chính tác giả Nguyễn Đình Thi.Ta cũng bắt gặp

cùng. Giọng thơ phấn khởi, tươi tắn, sôi nổi. Nhịp thơ vút đi vang vọng tiếng yêu


đời. Hình ảnh thơ bừng sáng, rộn ràng, phơi phới. Âm hưởng lời thơ khoáng đạt,
trong trẻo. Tóm lại, chỉ qua một số bài thơ về đất nước tiêu biểu nhất, chúng ta
cảm nhận được phần nào vẻ đẹp phong cách nghệ thuật của Nguyễn Đình Thi, một
hồn thơ giàu cá tính sáng tạo. Hiện thực chiến tranh: đất nước điêu tàn, dân tộc đau
thương trong bom đạn quân thù đã được diễn tả một cách tuyệt vời qua những vần
thơ hàm súc, biểu cảm và giàu hình tượng. “Cánh đồng quê chảy máu”, “Dây thép
gai đâm nát trời chiều” là những hình ảnh thơ mới mẻ, độc đáo và hay. “Bỗng bồn
chồn nhớ mắt người yêu” là một hình ảnh mang tính kế thừa sáng tạo, thể hiện một
hồn thơ chiến sĩ cho ta nhiều rung cảm thấm thía.Có thể nói tài năng của Nguyễn
Đình Thi đã gặp được thiên thời - địa lợi - nhân hòa, gặp được ngọn gió lớn mà ta
vẫn quen gọi là "bão táp Cách mạng", vì thế mà vút lên, vì thế mà bền lâu, vì thế
mà cách tân và hiện đại.
III.

KẾT LUẬN
Nguyễn Đình Thi là một nhà văn lớn, một nghệ sĩ lớn và độc đáo của dân

tộc Việt.Ở đề tài đất nước nói riêng, Nguyễn Đình Thi đã có những đóng góp to
lớn. Đã có không ít nhà thơ viết về đề tài đất nước, nhưng Nguyễn Đình Thi có thể
coi là một trong số ít những người viết hay nhất. Đất nước trong thơ hiện lên như
một con người cụ thể: dũng cảm hiên ngang, anh hùng bất khuất, trong máu lửa
mất mát đau thương vẫn tươi đẹp, hiên ngang vươn tới tầm cao của lịch sử, của
thời đại. Đồng thời, qua các bài thơ, chúng ta cũng thấy được lòng yêu quê hương
đất nước,ý chí quyết tâm, sẵn sàng chiến đấu, không ngại gian khổ hi sinh của nhà
thơ Nguyễn Đình Thi nói riêng cũng như toàn thể quân dân ta nói chung.Đó là
những “viên ngọc đẹp”, là nguồn mạch tinh thần động viên cổ vũ quần chúng đấu
tranh,là hành trang tiếp sức để vượt lên gian khổ, chiến đấu và chiến thắng quân


học Việt Nam hiện đại, NXB Giáo dục Việt Nam.
http://google.com.vn

IV.