Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài

1.1. Tiếng Việt đóng vai trò to lớn trong việc hình thành những phẩm chất
quan trọng nhất của con người và trong việc thực hiện những nhiệm vụ của hệ
thống giáo dục. Học sinh Tiểu học là lứa tuổi hồn nhiên, ngây thơ, dễ xúc động
như K.A.U Sinxki có nói: “ Trẻ em đi vào đời sống tinh thần của mọi người
xung quanh nó, duy nhất thông qua phương tiện tiếng mẹ đẻ và ngược lại thế
giới bao quanh đứa trẻ được phản ánh trong đó chỉ thông qua công cụ này”. Vì
thế việc phát triển Tiếng Việt và bảo vệ sự trong sáng của Tiếng Việt có thể nói
là một công việc lớn đặt ra cho tất cả chúng ta, là những người đã và đang hoạt
động trong ngành nhà giáo. Vậy nên Tiếng Việt có vai trò rất quan trọng, nó
không chỉ hình thành kĩ năng nghe, nói, đọc, viết cho học sinh mà môn Tiếng
Việt còn góp phần cùng các môn học khác phát triển tư duy, hình thành cho các
em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, khả năng xúc cảm trước cái đẹp, trước buồn –
vui – yêu – ghét của con người. Cảm thụ văn học, chính là sự cảm nhận những
giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong
tác phẩm, cuốn truyện, bài văn, bài thơ hay trong cả một từ ngữ có giá trị của
một câu văn, câu thơ...Để học sinh có được các kĩ năng trên thông qua các giờ
Từ ngữ, Ngữ pháp, Tập làm văn thì chưa đủ mà học sinh cần được bồi dưỡng về cảm
thụ văn trong các giờ tập đọc và trong các buổi ngoại khoá. Bởi học sinh có cảm thụ
văn tốt thì mới hiểu được ý nghĩa của bài văn, bài thơ, đoạn văn, đoạn thơ...và mới
thấy được nét đẹp của thơ văn làm cho tâm hồn các em thêm phong phú.
1.2. Tập đọc là một phân môn thực hành mang tính chất tổng hợp. Nhiệm
vụ quan trọng nhất của nó là hình thành năng lực đọc cho học sinh. Năng lực
đọc được tạo nên từ bốn kĩ năng bộ phận cũng là bốn yấu cầu về chất lượng của
đọc: đọc đúng, đọc nhanh (đọc lưu loát, trôi chảy), đọc có ý thức ( thông hiểu
được những nội dung mình đọc hay còn gọi là đọc hiểu) và đọc hay ( mà ở mức
độ cao hơn là đọc diễn cảm). Ngoài nhiệm vụ dạy học phân môn này còn có

phong phú thêm về tâm hồn, nói - viết Tiếng Việt thêm trong sáng và sinh động.
Bên cạnh đó cảm thụ văn học không những góp phần vào học Tiếng Việt nói
riêng mà còn giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh.
1.4. Chương trình Tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 luôn coi nhiệm vụ bồi
dưỡng năng lực cảm thụ văn học là nhiệm vụ quan trọng và cần thiết, dưới sự
gợi mở, dẫn dắt của thầy, cô giáo, những bài văn, bài thơ hay trong sách giáo
khoa sẽ đem đến cho các em bao điều kì thú và hấp dẫn. Đặc biệt đối với học
sinh lớp 5, cảm thụ văn học còn giúp các em hiểu sâu nội dung bài đọc, vận
dụng vào viết văn, làm thơ,...tạo đà tốt cho học sinh học lên cấp Trung học cơ
sở.
2
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

2
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

Với mục đích và ý nghĩa đó tôi chọn đề tài “Bồi dưỡng năng lực cảm thụ
văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc” để nghiên cứu, nâng cao khả
năng cảm thụ văn học, nhằm giúp các em học tốt hơn phân môn Tập đọc.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đọc là một kĩ năng quan trọng trong hoạt động giao tiếp hằng ngày, là
một điều kiện để con người tiếp xúc với kho tàng tri thức của nhân loại, mở
mang và phát triển trí tuệ. Đối với học sinh Tiểu học điều này có ý nghĩa đặc
biệt. Hơn nữa, thông qua quá trình đọc các em biết yêu cái tốt, ghét cái xấu, biết
nhận xét đúng sai, biết biến năng lực thành hành động. Đây cũng là một yếu tố

văn học cho bản thân. Cuốn sách cũng đã đưa ra một hệ thống bài tập về cảm
thụ văn học ở Tiểu hoc và những gợi ý, giải đáp và tham khảo.
5. Bài viết “ Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học, các dạng
bài tập và những vấn đề cần lưu ý” của Lê Phương Nga, in trên tạp chí giáo dục
Tiểu học số 3/1998 đã đưa ra một số dạng bài tập cơ bản nhằm nâng cao năng
lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học.
Qua việc tìm hiểu các tài liệu trên tôi nhận thấy các tác giả đã đề cập tới
việc nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học ở nhiều khía
cạnh khác nhau nhưng còn chung chung, chưa cụ thể cho từng lớp học. Vì thế
trên cơ sở tiếp thu và chọn lọc những bài viết, công trình của các nhà nghiên cứu
tôi mạnh dạn đi sâu tìm ra một số biện pháp giúp cho học sinh Tiểu học cảm thụ
văn học một cách tốt hơn, đặc biệt là các em lớp 5 độ tuổi giáo viên cần phải
giúp các em cảm thụ văn học một cách sâu sắc nhất, tạo tiền đề vững chắc để
các em học tốt bộ môn văn học ở bậc cao hơn.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu

Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn
Tập đọc
3.2. Phạm vi nghiên cứu

- Tôi tập trung nghiên cứu quá trình bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học
cho học sinh ở các lớp 5 thông qua phân môn Tập đọc.
- Nghiên cứu chương trình phân môn Tập đọc ở lớp 5.
- Nghiên cứu các tác phẩm văn học trong phân môn Tập đọc ở sách Tiếng
Việt lớp 5 - tập 1 và tập 2.
4. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện tiểu luận này tôi đã sử dụng các phương pháp sau:
4.1. Phương pháp phân tích - tổng hợp

trường Tiểu học. Và tìm ra được thực trạng dạy bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn
học của giáo viên, chất lượng cảm thụ văn học của học sinh ở trường Tiểu học,
nguyên nhân cơ bản của thực trạng. Từ đó, đưa ra một số biện pháp dạy và học
cảm thụ văn học ở trường Tiểu học nói chung và đối với học sinh lớp 5 nói
riêng, giúp các em có hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ, có những kiến thức cơ
bản, những khái niệm đơn giản khi cảm thụ văn học, có kỹ năng viết đoạn văn
về cảm thụ văn học, bổ trợ cho dạy tập làm văn có hiệu quả.
6. Cấu trúc của đề tài

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, bài Tiểu luận
gồm có 3 chương:
Chương 1: Cơ cở khoa học
Chương 2: Biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5
qua phân môn Tập đọc
Chương 3: Giáo án thực nghiệm

5
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

5
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC
1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1.1. Cảm thụ văn học, bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học

SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

a. Cảm thụ văn học trước hết là hoạt động nhận thức hình tượng văn học
Nhận thức hình tượng văn học bắt đầu từ việc đọc một cách trọn vẹn tác
phẩm văn học. Người đọc ( hoặc người nghe) phải có khả năng thông qua lớp vỏ
ngôn từ mà hiểu được nội dung tác phẩm, hình dung được những con người,
những cuộc sống, tâm trạng, tính cách, số phận…trong tác phẩm; đồng thời nắm
bắt được các tình tiết, diễn biến của của tác phẩm tự sự, hay cảm xúc chủ đạo
của tác phẩm trữ tình…Từ đó rút ra được đại ý (đối với đoạn văn), tư tưởng chủ
đề (đối với tác phẩm hoàn chỉnh) và phát hiện được ý đồ nghệ thuật của tác giả.
Ngoài ra, người đọc còn phát hiện ra mối liên hệ giữa tác phẩm với đời sống, rút ra
được bài học ứng xử cho bản thân và cho xã hội.
Cảm thụ văn học cũng là hoạt động nhận thức đối với phương diện nghệ
thuật của tác phẩm.Người đọc nhận thức được vẻ đẹp của hình tượng ngôn từ,
phát hiện phương pháp và nghệ thuật, tài năng và sự độc đáo trong phong cách
của nhà văn.Từ đó, trình độ thẩm mĩ cùng với tâm hồn và nhân cách người đọc
được mở rộng và nâng cao hơn.
Đối với các tác phẩm thơ, nhận thức nội dung và nghệ thuật chính là phát
hiện được cảm xúc chủ đạo, sự độc đáo của cấu tứ; tìm và bình giá được ý nghĩa
sâu sắc của nội dung, phát hiện vẻ đẹp của ngôn từ, khai thác và đồng cảm sâu
sắc với những tâm sự của tác giả, phát hiện chính xác phong cách riêng và tài
năng độc đáo của nhà thơ.
Nhận thức tác phẩm văn học chính là nắm bắt được các nét chính về nội
dung và nghệ thuật tác phẩm, thu thập và xử lí các thông tin liên quan đến tác

bằng những cảm nhận dựa theo kinh nghiệm và sự nhạy cảm, nó có thể đưa ra từ
đầu những phát hiện nhiều khi sâu sắc, mới mẻ và độc đáo về hình tượng tác
phẩm.
d. Cảm thụ văn học là hoạt động mang tính chủ động, sáng tạo
Tính chủ động và sáng tạo thể hiện ở chỗ: người đọc không bị lệ thuộc vào
dụng ý của tác giả mà có quyền nhận thức và rung cảm theo cách riêng, tuỳ
thuộc vào hoàn cảnh sống, vào vốn năng lực của họ. Người đọc có thể chủ động
tìm kiếm trong tác phẩm những gì đồng cảm, giúp ích được cho họ trong cuộc
sống và thậm chí còn có thể phát hiện ra những ưu điểm, nhược điểm của tác giả
để khen hoặc chê.
Tính chủ động, sáng tạo của cảm thụ văn học khiến cho người đọc trong
tưởng tượng của tác giả không đồng nhất, thậm chí đôi khi còn trái ngược với
người đọc trong thực tế và có những phát hiện của họ đôi khi làm cho chính tác
giả phải ngạc nhiên.

8
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

8
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc
1.1.1.3. Đặc trưng của hoạt động cảm thụ văn học trong nhà trường

Trong nhà trường, cảm thụ văn học được giới hạn cách hiểu trong ý nghĩa
sư phạm.Đó lá cách cảm thụ mang tính phổ cập, phù hợp nhiều đối tượng chứ
không riêng gì với những cá nhân năng khiếu. Nó có tác dụng giáo dục toàn diện
đối với trẻ, là chất bổ dưỡng nuôi người từ khởi điểm làm người thông qua các

9
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

Tính nhân văn trong nội dung văn bản nghệ thuật chủ yếu nói về tư tưởng,
tình cảm của con người. Dù tác giả miêu tả hiện tượng nào của cuộc sống đi
nữa, một cái cây, một cánh rừng, một ngọn núi,… thì điều mà tác giả muốn
truyền tải, xúc động và muốn nói lên để người khác cùng quan tâm, đồng cảm
với mình, không phải là bản thân cái hiện tượng đó mà là mối liên hệ giữa chúng
với con người, ý nghĩa cuộc sống, con người mà những hiện tượng đó thể hiện,
cách nhìn, sự rung động của con người trước những hiện tượng cụ thể và trước
cuộc sống. Như vậy, đích cuối cùng của dạy cảm thụ văn học không chỉ là cho
thấy bài văn ghi chép hiện thực gì mà trước hết phải cho thấy bài văn là kết quả
của một hoạt động tự nhận thức, nơi bộc lộ thái độ của tác giả trước hiện thực.
b. Tính chủ quan của văn bản nghệ thuật
Tính chủ quan của văn bản nghệ thuật thể hiện ở chỗ tác phẩm là nơi tác
giả bày tỏ thái độ chủ quan của mình, nói lên ước mơ, khát vọng của mình về
thế giới, về cuộc sống. Tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của nhà văn,
nhà thơ, là sự sáng tạo, là thông điệp mà tác giả gửi đến bạn đọc.
Chính tính chủ quan, đặc điểm tình cảm, cảm xúc này của tác phẩm nghệ
thuật đòi hỏi khi tiếp nhận văn học, học sinh không chỉ phải hiểu nội dung sự
việc của văn bản mà còn phải nắm nội dung liên quan đến cuộc sống cá nhân,
các nghĩa hàm ẩn, giá trị biểu hiện, chất trữ tình cũng như thái độ, tình cảm, sự
đánh giá sự việc của tác giả, cái làm nên chức năng bộc lộ của văn bản.
c. Tính biểu trưng, hình tượng, độc đáo khác thường của văn bản nghệ thuật.
Khi tiếp nhận văn học, học sinh phải tiếp nhận khác với logíc thông
thường. Đó là, năng lực biết nghe được, đọc được những gì ẩn chứa dưới những
dòng chữ hay chính là năng lực giải mã nghệ thuật. Để đạt được những điều đó

ngây thơ, trong trắng vậy nên việc xác định không đúng hoặc thiếu chính xác
các nội dung tình cảm, tư tưởng…trong tác phẩm có thể dẫn đến những điều
không tốt trong quá trình phát triển tình cảm của các em.
Tư tưởng, tình cảm trong tác phẩm chính là những nội dung kiến thức
quan trọng trong các bài học. Nếu hiểu sai hoặc hiểu chưa tới mức sâu sắc nhất
định theo yêu cầu của bài học thì việc học chưa thành công.
Do vậy, bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học không
phải là một công việc xa lạ, mà nó diễn ra thường xuyên ngay trong quá trình
học tập phân môn Tập đọc của các em.
1.1.2.2. Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học giúp học sinh nhận biết nhanh nhạy và chính xác các tín hiệu nghệ
thuật trong tác phẩm

Như ta đã biết, tác phẩm văn học bao giờ cũng có những tín hiệu đặc biệt,
vốn là nơi tập trung những cảm xúc, suy nghĩ của nhà văn. Nói rộng hơn, tín hiệu
thẩm mĩ là tình cảm, tư tưởng của nhà văn, được thăng hoa một cách kì diệu, tạo
nên vẻ đẹp độc đáo, luôn tồn tại và khắc sâu tâm hồn bạn đọc.Việc giúp học sinh
nhận biết nhanh nhạy và chính xác các tín hiệu nghệ thuật đó của tác phẩm là
11
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

11
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

một trong những mục đích quan trọng nhất của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học.
Bằng những cách thức và phương pháp nào đó, giáo viên phải giúp học sinh
phát hiện được những câu, những từ ngữ, hình ảnh, nhân vật…gây ấn tượng và

đọc. Cho nên chưa phát triển được năng lực cảm thụ bài văn, bài thơ, đoạn văn,
12
12
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

đoạn thơ hay câu văn, câu thơ cho học sinh. Giáo viên chưa vận dụng linh hoạt,
sáng tạo các phương pháp dạy học mới, chưa tìm ra được các biện pháp dạy học
có hiệu quả để áp dụng vào việc rèn kĩ năng cảm thụ văn học cho học; Nếu có
cảm thụ văn học thì đa số giáo viên áp đặt cách cảm tụ của mình, trò thừa nhận ý
kiến của thầy, cảm thụ lại những điều mà thầy cảm thụ được. Mà chúng ta đã
biết rằng việc cảm thụ của người lớn có những điểm giống nhưng cũng có
những điểm khác so với cảm thụ của trẻ.
Trong các tiết tập đọc có thể học sinh phát hiện được các biện pháp nghệ
thuật xong chưa hiểu được tác dụng của tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật đó
có tác dụng gì? Bởi chính giáo viên dạy chưa tạo điều kiện để học sinh cảm thụ
văn học tốt thông qua các giờ dạy tập đọc dẫn đến các tiết viết bài tập làm văn
của học sinh chưa vận dụng được khả năng cảm thụ văn học làm cho các bài văn
miêu tả chưa hay, chưa sinh động, khả năng bộc lộ cảm xúc của học sinh còn
hạn chế.
Nguyên nhân chính là do quá trình nhận thức của giáo viên về tầm quan
trọng của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh chưa thật đầy đủ, kiến
thức về lĩnh vực cảm thụ văn học của giáo viên còn nhiều hạn chế, đặc biệt là
những biện pháp, kĩ năng bồi dưỡng cảm thụ văn học của giáo viên cho học sinh
còn nhiều lúng túng, hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, do đó chưa thu hút

tìm hiểu nội dung văn bản, học sinh trả lời các câu hỏi sách giáo khoa còn máy
móc, phụ thuộc quá nhiều vào từng câu, từng chữ trong văn bản, trong suy nghĩ
và trả lời học sinh chưa chủ động và chưa có tính sang tạo. Phần đông học sinh
chỉ dừng lại ở phần tìm hiểu văn bản mà chưa chủ động trong việc diễn đạt kết
quả cảm thụ, chưa biết rút ra bài học về nhận thức, về tình cảm, hành vi sau khi
được đọc, được nghe. Đặc biệt học sinh chưa biết suy nghĩ để phê phán hay
khẳng định nội dung văn bản đưa ra, học sinh không biết quan tâm đến mong
muốn mà người viết đặt vào chính đối tượng người đọc, người nghe.
Chính vì vậy tôi thấy trong các nhà trường Tiểu học việc "Bồi dưỡng năng
lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5" là vấn đề cấp bách.

14
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

14
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc
CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC CHO HỌC SINH
LỚP 5 QUA PHÂN MÔN TẬP ĐỌC
2.1. Nội dung chương trình phân môn Tập đọc lớp 5 -Hệ thống văn bản, câu hỏi, bài tập trong Tập đọc lớp
5 nhằm bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh

Chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 được đưa vào giảng dạy
chính thức từ năm học 2006-2007. Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 tập 1 được
dạy trong 17 tuần, trừ 2 tuần ôn tập, kiểm tra, mỗi tuần có 2 bài tập đọc, Tất cả có
30 bài. Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 tập 2 được dạy trong 18 tuần, trừ 3 tuần ôn
tập, kiểm tra, mỗi tuần cũng có 2 bài tập đọc, tất cả có 30 bài.

Như vậy, qua việc thống kê và sắp xếp các bài tập dành cho phần Tập đọc
trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5, tôi nhận thấy như sau: Để bồi dưỡng năng
lực cảm thụ văn học cho học sinh thì trước hết phải giúp học sinh đọc – hiểu văn
bản, đọc diễn cảm văn bản và làm các bài tập về rèn kĩ năng cảm thụ văn học. Vậy
nên tôi thiết nghĩ việc xây dựng một hệ thống bài tập giúp học sinh đọc- hiểu, đọc
diễn cảm và cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 trong giờ Tập đọc là hết sức cần
thiết, nhằm giúp giáo viên và học sinh có những hoạt động cụ thể, chi tiết nâng cao
chất lượng của giờ Tập đọc góp phần bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học
sinh.
2.2. Một số biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 thông qua phân môn Tập
đọc

Trước những thực trạng và nguyên nhân như vậy, tôi thấy chúng ta cần
phải có những biện pháp thích hợp để khắc phục, vận dụng vào thực tế quá trình
giảng dạy nhầm năng cao chất lượng học, cảm thụ văn cho học sinh lớp 5 trong
nhà trường. Tôi xin đề xuất một số biện pháp để vận dụng vào việc dạy bồi
dưỡng cho học sinh về lĩnh vực “cảm thụ văn học” như sau:
2.2.1. Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung của tác phẩm, tìm hiểu bố cục và nội dung của bài

Trong quá trình tìm hiểu tác phẩm văn học giáo viên hướng dẫn học sinh
chia văn bản đó thành nhiều đoạn, nhiều phần tùy theo nội dung mà nó biểu đạt.
Như vậy sẽ giúp các em cảm nhận trọn vẹn giá trị nội dung và nghệ thuật bài
văn, bài thơ và dễ dàng hơn trong việc tìm hiểu, khai thác nội dung của bài.
Ví dụ trong bài: “Phong cảnh đền Hùng” (Tiếng Việt 5 - tập 2), giáo viên
gợi ý, học sinh đọc và xác định nội dung thông qua bố cục như sau:
+ Đoạn 1: Đền Thượng nằm trên đỉnh Nghĩa Lĩnh
+ Đoạn 2: Phong cảnh xung quanh khu đền
+ Đoạn 3: Cảnh vật trong khu đền
Từ bố cục 3 đoạn của bài giúp học sinh hiểu được nội dung thông qua hệ
thống câu hỏi như :

đầu về một số kiến thức có liên quan đến cảm nhận văn học như: hình ảnh ( là toàn
bộ đường nét, màu sắc, đặc điểm của con người, vật, cảnh bên ngoài được ghi trong
tác phẩm, nhờ đó các em có thể tưởng tượng ra; chi tiết ( là ý nhỏ, điểm nhỏ trong
nội dung); bố cục (là sự xếp đặt, trình bày để tạo nên một nội dung hoàn chỉnh).
Giáo viên giúp học sinh hiểu được cảm thụ văn học là một quá trình nhận
thức cái đẹp chứa trong thế giới ngôn từ, cảm thụ kiến thức văn học là quá trình
tiếp nhận, hiểu và cảm được tính hình tượng của văn học, đặc trưng phản ánh
nghệ thuật của văn học. Khi ta cảm thụ tốt một tác phẩm văn học thì sẽ phát hiện
được những tín hiệu nghệ thuật và đánh giá được chúng trong việc biểu đạt nội
dung.

17
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

17
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc
2.2.3. Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ

Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ chính là tự rèn luyện mình để
có nhận thức đúng, tình cảm đẹp từ đó đến với văn học một cách tự giác, say
mê. Đây là yếu tố quan trọng của cảm thụ văn học.
Đối với giáo viên: Phải có giọng đọc diễn cảm và luôn luôn đổi mới
phương pháp dạy học để học sinh bị lôi cuốn vào những áng văn thơ, để từ đó
các em thích được tiếp xúc và gần gũi với văn thơ, để học sinh biết lắng nghe và
tìm hiểu cái đẹp của thiên nhiên và cuộc sống quanh ta; tập dùng những từ ngữ
cho đúng và hay, nói - viết thành câu cho rõ ý, sinh động và gợi cảm,... Tất cả

Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

suy nghĩ mới, cách làm mới để nâng cao chất lượng đọc hiểu cho học sinh.Với
học sinh Tiểu học, không nên dùng cách thức dạy đọc tổng hợp hay phân tích lí
thuyết xáo mòn. Bên cạnh hệ thống chương trình, kế hoạch dạy đọc cần sử dụng
nhiều khả năng khác nhau, đưa học sinh vào những hoạt động học đọc cụ thể.
* Giáo viên phải chú trọng bản chất của hoạt động đọc và quá trình đọc
Đọc là hình thức của quá trình giải mã ngôn ngữ thành nội dung ý nghĩa.
Đọc trôi chảy không chỉ là mức độ đọc trong một giai đoạn mà còn là sự nhận
thức lại bất kì từ ngữ và nhóm từ phong phú nào đó đã được tích luỹ trước kia ở
học sinh. Hiệu quả đọc của học sinh là vốn liếng dự trữ trước đó thông qua
luyện tập và tiếp xúc hàng ngày với từ và nhóm từ. Kết quả luyện tập này không
thể phát triển theo chiều hướng tiến bộ nếu chúng ta chỉ việc nhắc lại từ và
nhóm từ một cách máy móc đơn điệu trong các văn bản dạy đọc. Nó sẽ gây nên
sự chán ngán và những phản ứng ngần ngại của học sinh. Phải từ những bài đọc
có sức lôi cuốn, hấp dẫn, nhẹ nhàng và phong phú mà khéo léo cho học sinh nhớ
lại và vận dụng từ và nhóm từ trong những văn cảnh khác nhau của văn bản.
* Học sinh đọc có trình độ là biết nắm vững hình thức đọc đối với tài liệu
và mục đích đọc đối với bản thân.
Về cơ bản chúng ta cần phân biệt giữa đọc trải nghiệm với đọc thông báo.
Đọc trải nghiệm nói chung là việc đọc phù hợp với hứng thú vốn có của học
sinh Tiểu học.Trong hình thức đọc trải nghiệm, học sinh muốn được cùng sống
với những gì xuất hiện trong những hành động, ngôn ngữ và thái độ nhân vật
văn học để cảm thấy được nếm trải và gây nên những bất ngờ thú vị. Sự bồi
dưỡng khả năng đọc nhanh đòi hỏi học sinh đọc ra nội dung bề mặt đơn nghĩa
tất nhiên trong điều kiện hợp lí của nó. Những bài tập về tốc độ đọc cần được
dẫn dắt thường xuyên từ những bài tập trắc nghiệm để kiểm chứng việc nắm bắt
nội dung ý nghĩa của văn bản cần đọc.
Đọc thông báo nói chung là đọc hướng vào sự vật khách quan để làm rõ
sự thật và chân lí của nó. Đây là hình thức đọc hoàn thiện, có nghĩa là phải hiểu

mĩ và kích thích các em khám phá ra cái hay, cái đẹp của văn học. Đọc diễn cảm
là hình thức tái sản sinh tác phẩm nghệ thuật, là khám phá ra những điều kì diệu
ẩn chứa sau những hàng chữ, làm cho chúng được vang lên, sống lại, làm cho
học sinh lại gần với tác phẩm văn chương hơn. Từ đó giúp cho học sinh cảm thụ
bằng chính giọng đọc, bằng chính nhạc điệu, âm hưởng của bài văn, bài thơ.
Khi dạy học sinh cảm thụ, giáo viên phải hướng dẫn học sinh ngoài tư
duy cụ thể phải biết tư duy trừu tượng để nâng cao nhận thức trong văn học.
Trong sách giáo khoa, các bài Tập đọc đã có hệ thống câu hỏi hay bài tập
được biên soạn khá công phu, sắp xếp theo hệ thống từ dễ đến khó. Các câu hỏi
khó thường ở vị trí cuối hệ thống bao giờ cũng nêu yêu cầu phát hiện những nội
20
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

20
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

dung sâu sắc và quan trọng nhất của bài đọc. Để câu trả lời đảm bảo được độ sâu sắc
và chính xác, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh suy nghĩ với những câu hỏi gợi
mở khi cần thiết.
2.2.5. Luyện tập và củng cố vững chắc các thao tác trong cảm thụ văn học cho học sinh

Các thao tác sơ giản trong cảm thụ văn học bao gồm: đọc - hiểu, quan sát
– lựa chọn, phân tích, tổng hợp, so sánh – liên tưởng, kĩ năng diễn đạt…
Kĩ năng đọc – hiểu là kĩ năng đọc và lĩnh hội các thông tin từ các lớp ý
nghĩa của ngôn từ trong văn bản. Học sinh cần được rèn luyện để có khả năng
đọc – hiểu một cách chính xác và nhanh chóng. Đọc văn bản nghệ thuật, học

học”, ghi lại những từ ngữ hay, những hình ảnh đẹp, câu thơ, đoạn văn em thích hoặc
những điều em cảm nhận được để trau dồi năng lực cảm thụ văn học cho bản thân.
Kĩ năng phân tích, tổng hợp, so sánh, liên tưởng…là những kĩ năng
thuộc tư duy lôgíc và tư duy hình tượng. Đặc biệt, các kĩ năng, thao tác này
được sử dụng để phát hiện ra đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm,
chỉ ra sự khác nhau giữa hình tượng này với hình tượng khác, từ đó làm nổi bật
vẻ đẹp độc đáo của tác phẩm và tài năng của nhà văn.
Kĩ năng diễn đạt: được sử dụng trong tất cả các hoạt động của cảm thụ
văn học, đó là khâu cuối cùng, diễn đạt kết quả cảm thụ bằng lời văn của mình.
Khi nói hoặc khi viết, lời văn phải đủ ý, rõ ràng, dùng từ phải chính xác và phải
được trau chuốt.
Tóm lại, trong các tiết Tập đọc thì luyện tập và củng cố vững chắc các thao
tác trong cảm thụ văn học cho học sinh là biện pháp tốt nhất để nâng cao hiệu quả
của cảm thụ văn học.
2.2.6. Khuyến khích học sinh rung cảm nghệ thuật trong mọi hoạt động dạy học của tiết Tập đọc

Để nâng cao khả năng cảm thụ văn học cho học sinh thông qua phân môn
Tập đọc, biện pháp bao trùm hiện nay là khuyến khích học sinh rung cảm nghệ
thuật. Vì nếu không có rung cảm nghệ thuật, không có những rung động, hứng
thú theo hướng văn học thì việc dạy học phân môn Tập đọc sẽ trở nên khô khan
và nhàm chán. Tất cả các giờ dạy Tập đọc đều cần có yếu tố văn học xen lồng.
Việc bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học chính là một nhiệm vụ cần thiết giúp
cho các giờ học Tập đọc trở thành những tiết giàu cảm xúc.
2.2.6.1. Giúp học sinh rung cảm nghệ thuật ở hoạt động giới thiệu bài của giáo viên

Chẳng hạn: Khi học Tập đọc bài “Chú đi tuần” của Trần Ngọc (Tiếng
Việt lớp 5- tập 2) các em học sinh được thầy, cô giáo dẫn dắt vào bài như sau:
Giáo viên cho cả lớp quan sát bức tranh trong sách giáo khoa và hỏi: Các em
hãy suy nghĩ và cho thầy (cô) biết bức tranh vẽ gi? (bức tranh vẽ cảnh chiến sĩ
đi tuần trong đêm, qua trường học sinh miền Nam).

Đọc diễn cảm đòi hỏi học sinh phải thực sự đọc và cảm, hiểu tác phẩm
bằng chính con người mình, đòi hỏi người đọc phải đồng cảm với nhà văn.
Đồng cảm có thể là đồng cảm về tư tưởng quan niệm giữa nhà văn và bạn đọc,
cũng có khi là đồng cảm về tình cảm giữa người đọc và nhân vật. Dù ở góc độ
nào thì đồng cảm đều phải là kết quả của quá trình nhập thân của bạn đọc vào
tác phẩm, người đọc sống cuộc sống của các nhân vật trong tác phẩm.
Học sinh phải là chủ thể cảm thụ, bạn đọc của nhà văn nếu như không
muốn đọc giả (đọc vẹt) hay trình diễn một cách thô thiển cảm xúc thẩm mĩ của
tác giả. Vậy nên học sinh phải tích cực để có thể cảm nhận được tiếng nói của
nhà văn.
b. Đọc diễn cảm phát triển tính tích cực, sáng tạo ở học sinh
23
SVTH: Nguyễn Thị Hoài Thương
K54

23
Lớp: ĐHGD Tiểu học -


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

Tính sáng tạo trong cảm thụ văn học của học sinh diễn ra trong nhiều
hoàn cảnh khác nhau, dưới nhiều dạng thức khác nhau, trong đó có hoạt động
đọc diễn cảm. Đọc diễn cảm không chỉ là phương thức thể hiện sự cảm thụ văn
học tươi mới và sáng tạo mà còn là dạng hoạt động kích thích sự sáng tạo trong
tiếp nhận văn học. Và điều của riêng người đọc thể hiện ở chỗ người đọc hiểu tác
phẩm như thế nào, nhấn mạnh vào chỗ nào và tư tưởng nào trong tác phẩm làm
người đọc xuất hiện hơn cả. Khi đọc diễn cảm, xuất hiện sự giao tiếp thực sự
giữa người nghe và người đọc, sự giao tiếp đó sẽ nâng cao khả năng tự sáng tạo
của người đọc cũng như nâng cao hứng thú và sự chú ý của người nghe. Như vậy,

năng lực cảm thụ chủ quan của người nghe đồng thời thúc đẩy tính sáng tạo của
người đọc trong hoạt động đọc.

d. Đọc diễn cảm làm sâu sắc thêm cảm thụ của người đọc, người nghe gia
tăng hiệu quả tiếp nhận
Đọc diễn cảm là biện pháp chọn cách đi vào trái tim để tạo nên một hiệu quả
thẩm mĩ bền lâu trong lòng người nghe, người đọc. Đó chính là giá trị vững bền
của biện pháp rèn kĩ năng đọc diễn cảm mà một lĩnh vực cần nhiều đến cảm xúc
thẩm mĩ, đến không khí giao cảm, giao hoà giữa những con người như bồi
dưỡng năng lực cảm thụ văn học không thể không tiếp thu và vận dụng một cách
sáng tạo, hiệu quả.
Theo trình tự của tiết dạy Tập đọc, dưới sự dẫn dắt của giáo viên, nội
dung cũng như những giá trị nghệ thuật của bài Tập đọc được học sinh khai thác
và lĩnh hội một cách tích cực, chính những điều đó sẽ để lại trong lòng các em
những ấn tượng sâu sắc, khó phai mờ. Từ đó, các em sẽ suy nghĩ và hành động
làm nên bao điều tốt đẹp cho bản thân và cho xã hội.
2.2.7. Giúp học sinh cảm thụ văn học qua việc khai thác các biện pháp nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ

Một trong những biện pháp giúp bồi dưỡng cảm thụ văn học tốt là giúp
cho học sinh nhận biết được các biện pháp nghệ thuật và tác dụng của nó được
tác giả sử dụng trong các tác phẩm văn học. Các biện pháp nghệ thuật trong các
bài văn, bài thơ là: so sánh, nhân hóa, điệp từ và đảo ngữ.
Để cảm thụ tốt các tác phẩm văn học thông qua việc khai thác các biện
pháp nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ, học sinh cần phải thực hiện các yêu
cầu như sau: Hiểu được thế nào là biện pháp nghệ thuật so sánh, điệp từ, đảo
ngữ, nhân hóa,... Xác định đúng những biện pháp nghệ thuật đó trong các bài
văn, bài thơ; Xác định đúng những từ, cụm từ, hình ảnh thể hiện biện pháp nghệ
thuật; Cảm nhận được giá trị nghệ thuật làm tăng giá trị nội dung, ý nghĩa của
bài văn, bài thơ.
25