1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong công cuộc đổi mới hiện nay, Đảng ta xác định: "Các vấn đề đại
đoàn kết toàn dân tộc, công tác dân tộc và tôn giáo đều là những vấn đề chính
trị lớn, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp cách mạng của nước ta"... và
là vấn đề "có tính đặc thù quan trọng" [39, tr. 5-7]. Các vấn đề đó đòi hỏi phải
được "đặt ra và giải quyết trong tổng thể, theo phương hướng và nội dung cơ
bản của nhiệm vụ phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời hết
sức chú ý của tính đặc thù của từng vấn đề ấy" [29, tr. 83].
Trong quá trình tồn tại và phát triển, Phật giáo ảnh hưởng khá sâu sắc
đến đời sống chính trị, tư tưởng, văn hóa, xã hội và đến lối sống, tâm lý, đạo
đức, phong tục tập quán của các tầng lớp người - nhất là với thế hệ trẻ. Một
trong những vấn đề có ảnh hưởng lớn trong thanh thiếu niên (TTN) Phật giáo
hiện nay là vấn đề Gia đình Phật tử (GĐPT). Tuy mức độ đậm nhạt có khác
nhau, song nhìn chung sức thu hút của tổ chức GĐPT với lứa tuổi TTN tín đồ
Phật giáo có xu hướng ngày một gia tăng và ảnh hưởng ở mức độ sâu sắc
trong đời sống tuổi trẻ.
Gia đình Phật tử - một tổ chức giáo dục TTN của Phật giáo - ra đời
và phát triển trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể và chịu sự tác động của các
yếu tố chính trị - xã hội nhất định, nên nó cũng có những đặc thù nhất định.
Thời gian qua, sự hồi sinh và phát triển của GĐPT ở các tỉnh, thành phía Nam
nước ta có xu hướng gia tăng, gây biến động phức tạp và ảnh hưởng không
nhỏ đến đời sống của TTN tín đồ Phật giáo, thậm chí nhiều khi nó là nguyên
nhân gây nên các "điểm nóng" chính trị - xã hội. Tuy nhiên, do chưa nghiên
cứu đánh giá đầy đủ về vấn đề GĐPT nên trong nhận thức và chỉ đạo của các
cấp ủy Đảng, chính quyền, các đoàn thể chính trị - xã hội chưa nhất quán và
thiếu sự phối hợp đồng bộ; thậm chí còn có nhiều ý kiến trái ngược trong cách




3

Đoàn kết, tập hợp TTN tín đồ các tôn giáo nói chung và TTN tín đồ Phật
giáo nói riêng được xác định là một bộ phận quan trọng trong khối đại đoàn
kết toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng; là "nhiệm vụ hàng đầu của các cấp
bộ Đoàn và là bộ phận không tách rời của công tác xây dựng Đoàn" [38, tr.
6]. Thời gian qua tổ chức Đoàn, Hội các cấp đã đóng vai trò nòng cốt chính trị
trong việc đoàn kết, tập hợp TTN tín đồ tôn giáo. Tuy vậy, "việc tập hợp
thanh thiếu niên ở các địa bàn, lĩnh vực đặc thù còn khó khăn, lúng túng và
đang đứng trước những thách thức mới" [38, tr. 5]. Một trong các địa bàn
"đặc thù" đó là sinh hoạt các TTN tín đồ Phật giáo trong tổ chức GĐPT.
Nhiều nơi, nhiều lúc các cấp bộ Đoàn, Hội còn thực sự lúng túng trong việc
xác lập phương thức đoàn kết, tập hợp đối tượng TTN tín đồ Phật giáo; thậm
chí có nơi còn bỏ trống trận địa để cho các thế lực thù địch lợi dụng kích
động, lôi kéo thế hệ trẻ tín đồ Phật giáo nhằm mục đích phá hoại khối đại
đoàn kết toàn dân tộc, gây mất ổn định chính trị. Hơn lúc nào hết việc đổi mới
nội dung và phương thức đoàn kết tập hợp TTN tín đồ Phật giáo nhằm phát
huy sức mạnh tổng hợp của các tầng lớp TTN trong sự nghiệp xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc, làm thất bại âm mưu "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù
địch là vấn đề hết sức cần thiết và cấp bách.
Vấn đề GĐPT và đoàn kết, tập hợp TTN tín đồ Phật giáo là một trong
những vấn đề hệ trọng nhưng rất nhạy cảm, cần phải được giải quyết một
cách khách quan và khoa học [29, tr. 81]. Bởi vì, những hoạt động có tính đặc
thù của nó không chỉ dừng lại ở giới hạn tín ngưỡng, tôn giáo; mà còn liên
quan đến lĩnh vực chính trị và pháp luật. Nó đòi hỏi tiếp cận vấn đề ở tất cả
các phương diện như chính trị, đạo đức, văn hóa và với sự hỗ trợ của các tri
thức khoa học liên ngành như chính trị học, triết học chính trị, xã hội học, tôn
giáo, lịch sử. Tuy vậy, để góp phần hiện thực hóa nhiệm vụ của công tác tôn

Minh, Hội LHTN Việt Nam là 233 phiếu điều tra; phụ huynh đoàn sinh Gia đình
Phật tử là 207 phiếu điều tra. Địa bàn điều tra tập trung ở các địa phương trên khu
vực miền Trung. Ngoài ra, tác giả còn tiến hành điền dã để trao đổi, tìm hiểu tâm
tư nguyện vọng của các huynh trưởng, các đoàn sinh GĐPT (sinh hoạt hợp pháp


7

và bất hợp pháp); các chức sắc trong tổ chức Giáo hội Phật giáo Việt Nam
(GHPGVN); các cán bộ Đoàn, Hội... về các vấn đề mà luận án quan tâm.
5. Đóng góp về mặt khoa học của luận án
- Trình bày có hệ thống các vấn đề liên quan đến sinh hoạt GĐPT; ảnh
hưởng của nó đối với TTN tín đồ Phật giáo và thực trạng công tác đoàn kết, tập
hợp TTN tín đồ Phật giáo của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội LHTN Việt
Nam.
- Bước đầu rút ra một số nhận xét và kiến nghị trong việc xác lập quan
điểm khoa học đối với vấn đề GĐPT và đề xuất các phương thức nhằm nâng
cao hiệu quả công tác đoàn kết, tập hợp TTN Phật giáo.
- Kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa trong việc góp phần cung
cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định, điều chỉnh, bổ sung cụ thể hóa các
chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về công tác tôn giáo nói chung
và GĐPT nói riêng trong giai đoạn hiện nay. Luận án còn có thể sử dụng làm
tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy những vấn đề có liên quan đến
lĩnh vực chính trị học, tôn giáo học, xã hội học chính trị và áp dụng trong
công tác dân vận, xử lý các tình huống chính trị - xã hội.
6. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ đã được đặt ra, luận án được xử
lý trên cơ sở:
- Những nguyên lý và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác -Lênin là
chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các nguyên tắc và

Đoàn nam Phật tử, Đoàn nữ Phật tử, Đoàn thiếu niên Phật tử, Đoàn thiếu nữ
Phật tử, Đoàn đồng niên Phật tử, Đoàn đồng nữ Phật tử... và do huynh trưởng
trông coi. Mỗi đoàn có 4 Đội (cho trai) hay 4 Chúng (cho gái) sắp xuống. Mỗi
Đội hay Chúng có từ 8 em sắp xuống" [65, tr. 54-55]. Nội quy GĐPT (1967)
quy định: về danh hiệu thì "Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất có một
tổ chức giáo dục thanh niên lấy danh hiệu Gia đình Phật tử Việt Nam. Tổ
chức này nằm trong Tổng vụ thanh niên của Viện Hóa đạo"; về mục đích của
GĐPT là "đào luyện thanh, thiếu, đồng niên thành Phật tử chân chính. Góp
phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo"; về tổ chức gồm có cấp Trung
ương, cấp Miền, cấp Tỉnh - Thị xã, cấp Gia đình (mỗi gia đình có tối thiểu là
2 Đoàn và tối đa là 6 Đoàn. Mỗi Đoàn có tối thiểu là 2 Đội, Chúng và số đoàn
viên từ 12 đến 32 em...) [46, tr. 5-12] (Phụ lục 18).
- Tác giả Võ Đình Cường trong ấn phẩm ĐÂY GIA ĐÌNH cho rằng:
"Gia đình Phật tử là một tổ chức giáo dục trong Hội Phật học, là một đoàn
thể giáo dục ... Chúng tôi vì mục đích giáo dục mà chọn Phật giáo làm nền
tảng" [21, tr. 135-137] và Gia đình là "Gia đình của những người con tin Phật...
chung sống dưới bóng từ bi. Chúng ta nghe, học và thực hành vì lời Phật
dạy" [21, tr. 5]. Trong ấn phẩm SỨ MỆNH GIA ĐÌNH PHẬT TỬ, tác giả Lữ Hồ
lại xác định: Gia đình Phật tử là một "tổ chức thanh niên Phật giáo..., một


11

Đoàn thể thanh niên Phật giáo, là một tổ chức giáo dục thanh, thiếu nhi...; là
một tổ chức gồm đủ mọi lứa tuổi, mọi đẳng cấp xã hội, mọi giới, mọi nghề...
trong thành phần huynh trưởng đã có đủ: trí thức, thợ thuyền, quân nhân,
công chức. Gia đình Phật tử có đủ học sinh, sinh viên, thiếu nhi, nông thôn,
lao động..." [72, tr. 15-88-90]. Một số ấn phẩm khác thì xem GĐPT là "một tổ
chức, đoàn thể thanh niên có nhiệm vụ giáo dục thanh thiếu nhi theo tinh thần
Phật giáo"; "... một tổ chức giáo dục cho thế hệ thanh thiếu đồng niên" [65, tr.

dục, Gia đình Phật hóa phổ, Nội quy trình GĐPT (năm 1951) của Hội Phật
học thì có thể xem Gia đình Phật tử là một tổ chức giáo dục thanh thiếu niên
của Phật giáo, sinh hoạt trong khuôn khổ pháp lý của một tổ chức Giáo hội
hợp pháp và luật pháp đương thời, với mục đích đào luyện thanh thiếu niên
tin Phật thành Phật tử chân chính.
- Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động do chịu sự tác động bởi các yếu
tố chính trị - xã hội nên "Gia đình Phật tử đã vượt biên giới gia đình để đi vào
xã hội" với phương châm hoạt động "Đạo phải ở trong Đời, phải phụng sự cõi
đời và Đời cũng phải ở trong Đạo..." [72, tr. 85-86]. Nghĩa là từ một "tổ chức
hoàn toàn giáo dục" [21, tr. 136], chỉ với mục đích "đào tạo thanh, thiếu,
đồng niên thành những Phật tử chân chính"; GĐPT còn đặt ra cho mình
nhiệm vụ "góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo" [46, tr. 5].
Trong giai đoạn từ năm 1954 đến năm 1975, hoạt động của GĐPT đã mang
tính chất của một Hội đoàn tôn giáo, một tổ chức thanh niên tôn giáo [72, tr.
90]. GĐPT lúc này không còn thuần túy là sinh hoạt của một "gia đình" mà
nó đã thực sự trở thành một Đoàn thể thanh niên Phật giáo - đặc biệt có lúc
còn đòi đổi danh hiệu GĐPT thành Đoàn thanh niên Phật tử Việt Nam [72, tr.
88-90]. Điều này được minh chứng trong ấn phẩm SỨ MỆNH GIA ĐÌNH PHẬT
TỬ của tác giả Lữ Hồ (xuất bản năm 1964): Đối với lịch sử thì "Gia đình Phật

tử chưa hề từ bỏ sứ mệnh lịch sử của mình... chưa từng từ bỏ sự đóng góp
bằng cân não, bằng xương máu vào cuộc phục hưng độc lập và thống nhất cho
dân tộc"; đối với đạo pháp thì "Gia đình Phật tử là hiếu tử của bổn sư... là lớp
đạo hữu trung kiên... là bức tường thành bảo vệ tín ngưỡng... là thế hệ đang


14

lên của Giáo hội"; đối với tổ chức thì "Gia đình Phật tử không từ chối mọi
việc tương trợ cần thiết cho sự sinh tồn của tổ chức" và "Giáo hội không có

trách nhiệm quản lý các đơn vị giáo dục thanh, thiếu, đồng niên Phật tử lấy
danh hiệu là Gia đình Phật tử do Ban Hướng dẫn Phật tử chuyên trách", và mục
đích của GĐPT là "đào luyện thanh, thiếu, đồng niên tin Phật thành Phật tử
chân chính; góp phần phụng sự đạo pháp và xây dựng xã hội" [63]. Tuy
nhiên, việc xác định mục đích như vậy là chưa thỏa đáng, vì không chỉ rõ việc
xây dựng xã hội đó là xã hội gì? Để giải quyết vấn đề này một cách hợp lý thì
nên căn cứ vào tư cách pháp nhân, mục đích, tổ chức và phương châm hoạt động
của GHPGVN (Tổ chức Phật giáo Việt Nam cả nước lấy danh hiệu là
GHPGVN; GHPGVN là tổ chức Giáo hội duy nhất của tăng ni, phật tử Việt
Nam, hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật; mục đích hoạt
động là điều hòa hợp nhất các hệ phái Phật giáo Việt Nam tham gia xây dựng
bảo vệ Tổ quốc, phục vụ dân tộc góp phần xây dựng hòa bình an lạc cho thế
giới; phương châm hoạt động là "Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội") [64,
tr. 4-6]...) để xác định danh hiệu và mục đích hoạt động của GĐPT. Khi đã
xác định GĐPT là một ngành hoạt động [62, tr. 9], là đơn vị giáo dục [63] của
GHPGVN; thì GĐPT phải hoạt động trong khuôn khổ pháp lý của tổ chức
Giáo hội hợp pháp (GHPGVN) và luật pháp hiện hành. Như vậy, theo chúng
tôi, có thể xem GĐPT là một phương thức giáo dục TTN của Phật giáo, sinh
hoạt trong khuôn khổ pháp lý của GHPGVN và luật pháp hiện hành, với mục
đích đào luyện TTN tin Phật thành Phật tử chân chính, góp phần phụng sự
đạo pháp và xây dựng xã hội theo phương châm "Đạo pháp - Dân tộc - Chủ
nghĩa xã hội".
1.2. TIẾN TRÌNH HOẠT ĐỘNG VÀ BẢN CHẤT, ĐẶC ĐIỂM CỦA GIA
ĐÌNH PHẬT TỬ

1.2.1. Tiến trình hoạt động của Gia đình Phật tử
1.2.1.1. Khái lược một số đặc điểm cơ bản của Phật giáo Việt Nam
(giai đoạn 1930 đến nay) có liên quan đến vấn đề GĐPT





19

tranh cách mạng ở miền Nam. Điều này được khẳng định rõ trong bài phát
biểu của ông Lê Quang Vịnh (nguyên Trưởng ban Tôn giáo của Chính phủ):
"Cuộc đấu tranh này vừa có nội dung và mục tiêu Phật giáo đòi tự do, bình đẳng
tín ngưỡng tôn giáo và tự bảo vệ mình, vừa là một bộ phận của cuộc chiến đấu
chống đế quốc Mỹ và tay sai của nhân dân ta ở vùng đô thị tạm chiếm" [130,
tr.

5].

Còn theo tác giả Lê Cung: "Phong trào Phật giáo miền Nam Việt Nam năm
1963 là một phong trào yêu nước của đồng bào theo đạo Phật... và là một bộ
phận của phong trào đô thị, phong trào của nhân dân miền Nam chống Mỹ Diệm" [18, tr. 291-295]. Và cũng thật không khách quan, không công bằng và
không biện chứng lịch sử nếu nói đến phong trào Phật giáo miền Nam mà
không nhắc đến vai trò của các huynh trưởng và đoàn sinh GĐPT trong quá
trình đấu tranh chống chế độ ngụy quyền ở miền Nam - đặc biệt đáng chú ý là
vai trò của sinh viên Phật tử. Có thể nói, đây là lực lượng xung kích trong
cuộc đấu tranh đòi tự do, bình đẳng tín ngưỡng tôn giáo. Trong bối cảnh
chính trị - xã hội đó, nhiều đoàn thể Thanh niên Phật tử được thành lập, như
Đoàn thanh niên cứu nguy Phật giáo, Thanh niên Tăng đoàn Việt Nam, Thanh
niên đoàn Quốc Tuệ, Việt Nam thanh niên ái quốc đoàn. Các đoàn thể này
cũng đã "góp phần vào việc làm sụp đổ chế độ Ngô Đình Diệm, từng bước
đánh bại bọn xâm lược và tay sai, biểu hiện ý thức dân tộc, lòng yêu nước của
đông đảo tăng ni tín đồ Phật giáo" [18, tr. 263].
Trở lại vấn đề các tổ chức, hệ phái Phật giáo ở miền Nam trước năm
1975, có thể nhận xét rằng, trong phong trào "Chấn hưng Phật giáo", do những
nguyên nhân lịch sử nhất định khiến cho phong trào Phật giáo nước ta rất đa

bài "tự do tôn giáo và nhân quyền" mà họ từng sử dụng để tạo nguyên cớ can
thiệp vào công việc nội bộ của nước khác. Ngày 25-11-2003, Quốc hội nước
Cộng hòa XHCN Việt Nam cũng đã ra tuyên bố chỉ rõ: Các nghị quyết nói
trên xuyên tạc chính sách và thực tiễn về tự do tôn giáo ở Việt Nam dựa trên
những thông tin sai lệch do một số phần tử cực đoan lợi dụng chiêu bài tôn
giáo vì mục đích chính trị, bóp méo lịch sử hình thành của Giáo hội Phật giáo
Việt Nam sau khi đất nước được thống nhất; cái gọi là "Giáo hội Phật giáo
Việt Nam thống nhất" hiện nay chỉ là tập hợp của một nhóm người nuôi
dưỡng những động cơ chính trị chống lại lợi ích dân tộc và thể hiện tham
vọng cá nhân. Có thể nói rằng, sự phân hóa trong nội bộ Giáo hội Phật giáo
như đã trình bày đã kéo theo sự phân hóa phức tạp trong hàng ngũ đoàn sinh,


25

huynh trưởng GĐPT và gây nên tâm lý hoang mang trong nhận thức của TTN
tín đồ Phật giáo, gây mất ổn định chính trị - xã hội. Đây chính là vấn đề mà
luận án quan tâm nghiên cứu.
Tóm lại, tính đa dạng của Phật giáo Việt Nam là một thực tế khách quan
cần lưu ý - đó không chỉ là nét đặc thù của Phật giáo Việt Nam, mà còn là nét
đặc thù của tổ chức GĐPT. Phó giáo sư Nguyễn Duy Hinh trong công trình
nghiên cứu của mình cũng đã nhấn mạnh vấn đề này: "Khi nghiên cứu và ứng
xử với Phật giáo nước ta hiện nay, không thể không nhận thức đầy đủ chỗ đồng
và bất đồng trong phong trào tôn giáo vốn lâu đời gắn bó với dân tộc" [71, tr.
229]. Đặc biệt, những khác biệt lịch sử như thế lại rất dễ bị những kẻ đội lốt
tôn giáo lợi dụng để phục vụ cho những ý đồ xấu. Điều này không chỉ đưa lại
những tổn hại cho phong trào Phật giáo, cho dân tộc; mà còn gây mất ổn định
chính trị - xã hội của đất nước. Tìm hiểu những đặc điểm chung, riêng của
bức tranh trên chính là yêu cầu đặt ra cho việc hiểu, để xác định một thái độ,
một thế ứng xử đúng đắn đối với Phật giáo nói chung và GĐPT nói riêng [45, tr.