HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN TIẾN THÀNH

hoµn thiÖn c¬ chÕ ph¸p lý thùc hiÖn
d©n chñ c¬ së ë viÖt nam hiÖn nay

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

HÀ NỘI - 2016


HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN TIẾN THÀNH

hoµn thiÖn c¬ chÕ ph¸p lý thùc hiÖn
d©n chñ c¬ së ë viÖt nam hiÖn nay

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Mã số: 62 38 01 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. NGUYỄN THỊ VIỆT HƯƠNG

HÀ NỘI - 2016


LỜI CAM ĐOAN

Chương 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ PHÁP LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ
CƠ SỞ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1. Thực trạng xây dựng các nguyên tắc thực hiện dân chủ cơ sở
3.2. Thực trạng thể chế thực hiện dân chủ cơ sở
3.3. Thực trạng thiết chế thực hiện dân chủ cơ sở
3.4. Thực trạng các điều kiện đảm bảo thực hiện dân chủ cơ sở
3.5. Thực trạng tác động của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở

8
8
21
26
32
32
41
49
60
71
71
83
90
99
103

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ
THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

4.1. Dự báo những chuyển biến của xã hội tác động đến quá trình hoàn thiện
cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam

: Hội đồng nhân dân

HTCT

: Hệ thống chính trị

MTTQ

: Mặt trận Tổ quốc

QCDC

: Quy chế dân chủ

UBND

: Ủy ban nhân dân

XHCN

: Xã hội chủ nghĩa


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trên phương diện nhận thức luận, quyền lực nhân dân trong mọi xã hội hiện
đại đều có thể và cần thiết thể hiện theo hai phương thức: dân chủ đại diện, dân chủ
trực tiếp và thực hiện trên các phạm vi không gian của đất nước. Điều đó bao hàm
cách hiểu, nhân dân - với vị thế chủ thể quyền lực, có thể trao quyền cho cá nhân

toàn và ổn định xã hội, quá trình phát huy dân chủ ở nước ta vẫn căn bản dựa trên
cơ sở chiêm nghiệm thực tế, vừa làm vừa đúc rút lý luận và kinh nghiệm, do vậy
tính tổng thể, tính đồng bộ, tính phù hợp và hiệu quả còn bị hạn chế. Đặc biệt, tại
địa bàn cơ sở, tình trạng vi phạm dân chủ vẫn là hiện tượng tương đối phổ biến. Đi
kèm với nó là trạng thái suy giảm lòng tin của dân chúng và hiệu ứng ngược đối
với năng lực thực hành dân chủ của nhân dân. Những nỗ lực phát huy dân chủ ở
cơ sở trong những năm gần đây vẫn chưa phát huy hết được tác động thực tế. Các
cơ chế, hình thức thực thi dân chủ của người dân và các cơ chế bảo vệ, bảo đảm
quyền dân chủ của người dân ở cơ sở vẫn có không ít khoảng trống về mặt lý luận
và thiết kế pháp lý. Nhìn một cách tổng thể, phương châm "Dân biết, dân bàn, dân
làm, dân kiểm tra" tại cơ sở vẫn chưa có được những căn cứ chính trị và pháp lý
vững chắc cho việc thực hiện nhất quán để một mặt bảo đảm vai trò và sứ mệnh
lãnh đạo nhà nước, lãnh đạo xã hội của Đảng, quyền làm chủ của nhân dân, hiệu
lực và hiệu quả quản lý của Nhà nước, mặt khác, bảo đảm để có sự cầm quyền và
thực thi quyền lực chính đáng, hợp hiến vì nhân dân, ngăn chặn có hiệu quả mọi
biểu hiện của sự lạm dụng quyền lực và nguy cơ phát triển chệch hướng, vượt ra
ngoài quỹ đạo phục vụ nhân dân.
Nhu cầu khắc phục tình trạng nói trên đã được Đảng và Nhà nước ta nhận
thức rất rõ. Nhiệm vụ nghiên cứu những vấn đề lý luận và tổng kết thực tiễn để hình
thành một chủ thuyết đầy đủ về chủ quyền nhân dân, trên cơ sở đó xác lập cơ chế
hữu hiệu đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân, tăng cường các cơ chế, hình thức
đảm bảo phát huy dân chủ cơ sở, giải quyết các mối quan hệ giữa quyền làm chủ
trực tiếp của người dân với các thiết chế thuộc hệ thống chính trị cơ sở… đã được
xác định là một yêu cầu cấp bách và trở thành một định hướng quan trọng trong
nghiên cứu khoa học và được đặt trong bối cảnh đổi mới chính trị hiện nay nhằm
khơi thông một cách tiếp cận và quảng bá xã hội về quyền của người dân, về khả


3
năng nhân dân được làm gì và làm như thế nào để bảo vệ và thực thi quyền lực


4
- Đánh giá thực trạng cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở ở Việt Nam.
Xác định và phân tích các nguyên nhân của ưu điểm và hạn chế của cơ chế pháp lý
thực hiện dân chủ cơ sở hiện nay.
- Xác định các quan điểm và đề xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện cơ chế
pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam trong giai đoạn tới.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Các khía cạnh lý luận về hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở.
- Hệ thống pháp luật và thực hiện pháp luật về quyền dân chủ, các hình thức,
phương pháp, trình tự, thủ tục thực hiện dân chủ tại cơ sở.
- Hệ thống pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về tổ chức và hoạt động
của các thiết chế thực thi dân chủ tại cơ sở.
- Các điều kiện, yếu tố tác động đến quá trình hoàn thiện cơ chế pháp lý thực
hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi không gian: Cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở là một phạm
trù có nội hàm rộng, khó có thể giải quyết thấu đáo trong quy mô của luận án tiến sĩ
luật học.
Vì vậy, luận án triển khai nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng thể chế,
thiết chế và các điều kiện đảm bảo thực hiện dân chủ cơ sở trên không gian cả nước
nhưng chỉ giới hạn ở đơn vị hành chính - lãnh thổ cấp cơ sở. Khái niệm thực hiện
dân chủ cơ sở - đối tượng nghiên cứu của đề tài - được xác định là việc thực hiện
dân chủ tại loại hình cơ sở xã, phường, thị trấn (chủ yếu là xã - đơn vị hành chính
cơ sở phổ biến ở nước ta hiện nay), không bao hàm việc thực hiện dân chủ trong
các cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức nhà nước tại cơ sở.
- Phạm vi thời gian:
Luận án triển khai nghiên cứu quá trình xây dựng và hoàn thiện cơ chế
pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam từ sau khi Bộ Chính trị (khóa VIII)

tài liệu thứ cấp nhằm kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có, phân tích, tổng hợp,
khái quát thành quan điểm riêng của tác giả.
Chương 2 sử dụng phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp trên cơ sở quan
điểm biện chứng của triết học Mác-Lênin.


6
Chương 3 sử dụng phương pháp lịch sử, phân tích, so sánh, điều tra xã hội
học, đánh giá thực hiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở các tỉnh, thành
phố trong cả nước.
Chương 4 sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, lý thuyết hệ thống nhằm
phát hiện mối liên hệ giữa bối cảnh, điều kiện với các yêu cầu phát huy dân chủ cơ
sở; bảo đảm tính tổng thể và khoa học của các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý
thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay.
5. Đóng góp mới của luận án
Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về hoàn thiện cơ chế pháp lý thực
hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay. Tác giả luận án phân tích toàn diện cơ sở
lý luận và thực tiễn về cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở và kiến nghị hệ
thống các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam
hiện nay.
Những đóng góp chủ yếu của luận án là:
- Đưa ra khái niệm cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở; chỉ rõ các
thành tố của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam; xác định các
tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở
ở Việt Nam.
- Luận án chỉ ra sự tương tác giữa phát huy dân chủ cơ sở với đảm bảo quyền
con người ở nước ta hiện nay.
- Đánh giá những kết quả và hạn chế, bất cập của cơ chế pháp lý thực hiện
dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay; Chỉ rõ nguyên nhân của những kết quả và hạn
chế trong sự tác động của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở đối với xã hội

Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ
ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC

Cùng với quá trình đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và nền
kinh tế thị trường định hướng XHCN, yêu cầu phát huy dân chủ trong các lĩnh vực
của đời sống đã được đặt ra hết sức mạnh mẽ ở Việt Nam. Theo đó, hoạt động
nghiên cứu hướng tới mục tiêu tìm kiếm các giải pháp đảm bảo thực hiện dân chủ
nói chung, dân chủ cơ sở nói riêng diễn ra đặc biệt sôi động ở nước ta trong những
năm gần đây. Số lượng các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề này khó có
thể liệt kê hết thông qua những con số thống kê đơn thuần. Sản phẩm của hoạt
động nghiên cứu được công bố dưới nhiều hình thức ấn phẩm khác nhau: Báo cáo
tổng hợp và kiến nghị của các đề tài nghiên cứu các cấp, sách chuyên khảo, các
bài báo khoa học, các kỷ yếu hội thảo khoa học, các luận án và luận văn trong các
lĩnh vực chuyên ngành luật học, chính trị học, hành chính học…
Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề luận án, nghiên cứu sinh chỉ
dừng ở việc lựa chọn và tổng quan những quan điểm nghiên cứu chính của một số
công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luận
của luận án. Về cơ bản, có thể gom các công trình đó thành các nhóm sau:
1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về dân chủ và dân chủ cơ sở
Trước hết, nghiên cứu về dân chủ có thể kể đến các công trình sau:
- Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa, của Thái Ninh, Hoàng Chí
Bảo [96]. Nội dung cuốn sách tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về dân chủ tư
sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa; coi dân chủ tư sản là thành quả của cuộc cách
mạng tư sản, là kết quả việc nhà nước tư sản sử dụng phương pháp tự do chủ
nghĩa để thực hiện chuyên chính tư sản; chỉ ra những đặc trưng cơ bản của dân
chủ tư sản. Dân chủ XHCN là nền dân chủ gắn với bản chất của chế độ Nhà nước
XHCN; là hình thức chính quyền mà đặc trưng là việc tuyên bố chính thức nguyên
tắc thiểu số phục tùng đa số và thừa nhận quyền tự do bình đẳng của công dân.

công dân, kiểm soát quyền lực nhà nước, bầu cử... Đặc biệt chuyên đề 21 - Xây
dựng nền dân chủ XHCN Việt Nam do Lê Minh Quân biên soạn đã trình bầy một
cách hệ thống những vấn đề lý luận chung về dân chủ, bao gồm: các quan niệm về


10
dân chủ và các mô hình dân chủ trong lịch sử chính trị thế giới từ thời cổ đại đến
nay, quan niệm về dân chủ của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam, những
yếu tố tạo nên cơ sở cho nền dân chủ hiện đại và tiêu chuẩn dân chủ. Trên cơ sở
đó, chuyên đề đánh giá khái quát thực trạng dân chủ ở Việt Nam và đặt ra yêu cầu
tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị
trường định hướng XHCN.
- Đặc biệt, số lượng các bài báo khoa học về chủ đề dân chủ hết sức phong
phú, trong đó phải kể đến danh mục các bài sau: Hoàng Văn Hảo, Vấn đề dân
chủ và các đặc trưng của mô hình tổng thể Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam [50]; Nguyễn Trọng Thóc, Nâng cao vai trò lãnh đạo của
Đảng đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ
nghĩa ở nước ta hiện nay [133]; Đặng Hữu Toàn, Xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa và vấn đề thực thi quyền làm chủ của nhân dân [140];
Lương Đình Hải, Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ hóa xã hội
ở nước ta hiện nay [49]; Nguyễn Minh Đoan, Dân chủ với pháp luật [42]; Phạm
Văn Nhuận, Để Đảng thực sự là hạt nhân lãnh đạo xây dựng nền dân chủ xã hội
chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [94]; Đặng Viết Đạt, Pháp luật và dân chủ trong
nhà nước pháp quyền [41]…
Đi sâu bàn luận về dân chủ cơ sở đã có rất nhiều công trình nghiên cứu từ
các góc độ khác nhau, trong đó phải kể đến các công trình sau:
- Mối quan hệ giữa các yếu tố tâm lý xã hội với quá trình thực hiện quy chế
dân chủ ở cơ sở nông thôn hiện nay, của Trần Ngọc Khuê [68]. Đề tài đã phân tích
làm rõ sự tác động qua lại của một số yếu tố tâm lý xã hội cơ bản với việc thực
hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ hiện nay; đánh giá

Văn Sáu, Hồ Văn Thông [117]. Nội dung của cuốn sách cho thấy cách nhìn sinh
động trong việc thực Quy chế dân chủ ở cơ sở và xây dựng chính quyền cấp xã
trên một số hoạt động như quản lý xã hội, kinh tế, quản lý tài chính, thực hiện
chương trình xóa đói giảm nghèo, nhằm phát triển nông thôn Việt Nam trong giai
đoạn mới.
- Hỏi đáp về dân chủ ở cơ sở, của Nguyễn Bắc Son [118]. Cuốn sách gồm 3
phần, trong đó phần I đề cập đến thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Bao
gồm những quy định chung trong thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; Những
nội dung công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quyết định;


12
những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền bàn và
quyết định; những nội dung nhân dân giám sát. Sách được kết cấu dưới dạng hỏi đáp, được sắp xếp theo từng vấn đề, dễ nhớ, dễ thuộc và dễ tra cứu. Các câu hỏi và
đáp án trả lời trong cuốn sách đã khái quát và cụ thể hóa những quy định pháp lý
cơ bản nhất trong lĩnh vực dân chủ ở cơ sở: quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ
chức, cá nhân trong hoạt động dân chủ ở xã, phường, thị trấn.
- Đỗ Tiến Sâm, Vấn đề thực hiện dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc
[115]. Trong công trình này, tác giả nghiên cứu hệ thống chính quyền cơ sở, tổ
chức tự quản ở nông thôn Trung Quốc và vấn đề thực hiện dân chủ cơ sở ở nông
thôn Trung Quốc. Trên cơ sở đánh giá những thành tựu, hạn chế, các vấn đề đặt ra
và phương hướng giải quyết, tác giả rút ra những bài học kinh nghiệm có thể tham
khảo trong thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã tại Việt Nam.
- Vũ Văn Hiền, Dân chủ ở cơ sở qua kinh nghiệm ở Thụy Điển và Trung
Quốc [52]. Cuốn sách tập hợp các bài viết của các nhà khoa học nghiên cứu về
vấn đề bảo đảm quyền dân chủ của người dân ở cơ sở trên tất cả các lĩnh vực của
đời sống xã hội qua kinh nghiệm thực hành dân chủ ở Thụy Điển và Trung Quốc.
- Viện Chính sách công và Pháp luật - Viện Nhà nước và pháp luật (Đồng
chủ biên): Đào Trí Úc và các cộng sự, Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ
trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam [150]. Cuốn sách gồm tập hợp

sở nông thôn ở nước ta hiện nay, những kết quả bước đầu, một số hạn chế và
nguyên nhân.
- Nguyễn Thọ Khang, Thực hiện dân chủ ở cấp xã và vấn đề đặt ra đối với
báo chí ở nước ta hiện nay [65]. Bài viết nhấn mạnh vai trò của việc thực hiện dân
chủ ở cấp xã trong phát huy quyền làm chủ, sức sáng tạo của nhân dân ở xã,
phường, thị trấn, động viên sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn của nhân dân
trong phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội, tăng cường đoàn kết toàn dân,
cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí, xây dựng Đảng bộ, chính quyền và các đoàn
thể ở xã trong sạch, vững mạnh; trên cơ sở đó, bài viết cho rằng các loại hình báo
chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phổ biến, tuyên truyền Pháp lệnh
Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và nêu một số giải pháp nhằm nâng cao
chất lượng, hiệu quả tuyên truyền của báo chí về thực hiện dân chủ ở cấp xã.
- Ngoài ra, có thể điểm danh một danh mục lớn các sách chuyên khảo, các
bài báo và các luận án, luận văn nghiên cứu tập trung về dân chủ cơ sở như:


15
Dương Xuân Ngọc, Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - Một số vấn đề lý luận
và thực tiễn [90]; Lương Gia Ban, Dân chủ và việc thực hiện Quy chế dân chủ ở
cơ sở [3]; Đặng Đình Tân, Đặng Minh Tuấn, Tiếp tục thực hiện tốt Quy chế dân
chủ ở cơ sở [122]; Trần Bạch Đằng, Dân chủ ở cơ sở - một sức mạnh truyền
thống của dân tộc Việt Nam [40]; Lê Quang Minh, Để thực hiện dân chủ sở cơ
sở [76]; Phạm Ngọc Quang, Thực hiện dân chủ ở cơ sở trong quá trình đổi mới thành tựu, vấn đề và giải pháp [104]; Hoàng Trọng Chính, Nâng cao hiệu quả
hoạt động quy chế dân chủ ở cơ sở [10]; Nguyễn Kim Thanh, Một vài suy nghĩ
về kết quả 10 năm xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở [129]; Trần
Quốc Huy, Hoàn thiện quy chế thực hiện dân chủ cơ sở cấp xã ở Việt Nam hiện
nay [61]; Vũ Thị Nhung, Hoàn thiện tổ chức thực hiện dân chủ ở cấp xã trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh [95]…
1.1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu trực diện về cơ chế pháp lý và
cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

tra, giám sát xã hội ở nước ta; đánh giá những ưu điểm và thực trạng cơ chế giám
sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước cũng như thực
trạng thiết chế hệ thống chính trị ở nước ta; xây dựng và đề xuất mô hình nội dung
và hình thức giám sát của nhân dân đối với hoạt động của Đảng và Nhà nước…
Trong quá trình phân tích các nội dung của cuốn chuyên luận, các tác giả đã thể
hiện quan điểm khoa học về “cơ chế” “cơ chế giám sát của nhân dân”.
- Kiểm soát quyền lực nhà nước - một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt
Nam hiện nay, của Trịnh Thị Xuyến [160]. Nội dung của cuốn sách chỉ tập trung
chủ yếu vào vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước trên cả hai phương diện lý luận
và thực tiễn, phạm vi nghiên cứu trên bình diện tổ chức quyền lực nhà nước trung
ương giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp và kiểm soát xã hội đối với hoạt động
quyền lực nhà nước, thông qua đó góp phần làm sáng tỏ một phần kiểm soát
quyền lực Nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Ở mức độ nhất định, cuốn chuyên khảo
cũng chú ý luận bàn về cơ chế pháp lý của kiểm soát quyền lực nhà nước, tập
trung là cơ chế pháp lý của giám sát xã hội.
- Nghiên cứu về đổi mới hệ thống chính trị, có công trình của Trần Đình
Hoan về Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam giai


17
đoạn 2005-2020 [55]. Khi luận bàn về đổi mới hệ thống chính trị, công trình này
tiếp cận từ góc độ cơ chế, quy chế phối hợp giữa các thiết chế trong hệ thống
chính trị trên cơ sở làm rõ chức năng của tổ chức Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ
quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Theo đó, nội hàm của “cơ chế” được hiểu
với các phạm vi rộng, hẹp khác nhau.
- Tương tự như trên, công trình nghiên cứu Đổi mới tổ chức và hoạt động
của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta hiện nay, của
Thang Văn Phúc, Nguyễn Minh Phương [102] đã tập trung phân tích luận giải tính
phổ biến và tính đặc thù của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị
ở nước ta, vai trò của xã hội dân sự trong xây dựng và phát triển dân chủ xã hội

chế pháp lý giám sát hoạt động tư pháp ở Việt Nam [19];…
Tiếp thu quan niệm về cơ chế pháp lý, đã có một số công trình đi sâu
nghiên cứu riêng biệt từng yếu tố cụ thể hợp thành nội hàm cơ chế pháp lý thực
hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam. Phần lớn trong số đó tiếp cận từ góc độ xây dựng
và thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở. Đáng chú ý là một số công trình sau:
- Các đoàn thể nhân dân với việc bảo đảm dân chủ ở cơ sở hiện nay, của
Phan Xuân Sơn [119]. Cuốn sách đã phân tích vai trò của các đoàn thể nhân dân
như là một thiết chế quan trọng trong cơ chế đảm bảo dân chủ ở cơ sở. Theo đó,
cuốn sách đã đề cập hệ thống các giải pháp nâng cao vai trò của đoàn thể nhân dân
trong thực hiện dân chủ ở cơ sở.
- Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong điều kiện xây dựng Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam (từ thực tiễn của tỉnh Thái Bình), của
Nguyễn Hồng Chuyên [13]. Nội dung cuốn sách đã phân tích, góp phần làm rõ cơ
sở lý luận của việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong điều kiện xây dựng
nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; khảo sát đánh giá thực trạng thực hiện
pháp luật về dân chủ ở cấp xã cả về những điểm thành công cũng như hạn chế và
nguyên nhân của thực trạng đó qua thực tiễn tỉnh Thái Bình; trên cơ sở đó đề xuất
và luận giải một số quan điểm, giải pháp nhằm đẩy mạnh và nâng cao hơn nữa
hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà
nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
- Phản biện xã hội và phát huy dân chủ pháp quyền, của Hồ Bá Thâm,
Nguyễn Tôn Thị Tường Vân [125]. Cuốn sách chỉ rõ việc thực hiện chức năng


19
phản biện xã hội của các tổ chức xã hội dân sự, đặc biệt là của Mặt trận và tổ chức
CT-XH, xã hội nghề nghiệp đối với các cấp chính quyền và cả cấp ủy đảng ở nước
ta nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Theo đó, để thực hiện dân chủ
thực sự, tránh hình thức, các cơ quan lãnh đạo, quản lý cần tạo điều kiện để nhân
dân thực hiện vai trò phản biện xã hội mà thực chất là thực hiện quy trình “dân

hội lên một tầm cao mới; Bài báo “Một số vấn đề đặt ra trong quá trình thực thi
Pháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn”, của Chu Thị Trang Vân [153]. Nội
dung bài viết xác định việc thực hiện và phát huy dân chủ cơ sở là một chủ trương
lớn của Đảng ta, trách nhiệm của hệ thống chính trị cơ sở trong việc thực hiện
Pháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của tổ
chức đảng, chính quyền và đặc biệt là trưởng thôn trong thực hiện Pháp lệnh dân
chủ ở xã, phường, thị trấn; từ đó chỉ ra những khó khăn, vướng mắc trong quá
trình thực hiện Pháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn và hướng giải quyết; Bài
báo “Luật tục và việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở ở Tây Nguyên thực trạng và
những vấn đề đặt ra”, của Nguyễn Văn Nam [87] đề cập vai trò của các thiết chế
xã hội truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên có tác động
đến quá trình tổ chức và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở. Theo tác giả, để thực
hiện tốt Quy chế dân chủ ở cơ sở, cần phải khai thác các mặt tích cực của thiết chế
xã hội và tín ngưỡng truyền thống để xây dựng và phát triển kinh tế, chính trị - xã
hội, văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kết hợp vận dụng những ưu điểm
của luật tục vào quá trình triển khai thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở; Bài báo
“Vấn đề xây dựng và hoàn thiện pháp luật dân chủ cơ sở ở nước ta hiện nay”, của
Quách Sĩ Hùng [58]. Nội dung bài viết đã góp phần làm rõ khái niệm dân chủ và
dân chủ cơ sở. Dân chủ cơ sở được xem là hình thức phương pháp dân chủ trực
tiếp của nhân dân trong việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân. Dân chủ cơ sở
bao gồm các nội dung mà nhân dân được biết được bàn để nhà nước quyết định,
hoặc nhân dân quyết định, các nội dung nhân dân được giám sát kiểm tra;…
- Cũng đã có một số luận văn, luận án tiếp cận nghiên cứu dân chủ cơ sở từ
góc nhìn của cơ chế pháp lý như: Đỗ Minh Khôi “Mối quan hệ giữa dân chủ và
pháp luật trong điều kiện Việt Nam hiện nay” [67]; Đỗ Văn Dương, Thực hiện
pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn trên địa bàn các tỉnh Tây nguyên [21];
Nguyễn Hồng Chuyên “Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây
dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [14]; Nguyễn Tiến