TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ
CHUYÊN NGÀNH KINH TẾ ĐỐI NGOẠI
-------***-------

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP
Đề tài:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG
HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ CỦA
CÁC THƯƠNG NHÂN VIỆT NAM

Sinh viên thực hiện
Lớp
Khoá
Giáo viên hướng dẫn

: Nguyễn Như Trang
: Anh 7
: 43B - KT&KDQT
: ThS. Phan Thị Thu Hiền

Hà Nội– Tháng 06/2008


MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ................................................................................................... - 1 CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỂ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO TRONG
HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ ................................... - 4 1.1. Hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế...................................................................... - 4 1.1.1. Khái niệm hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế ........................... - 4 1.1.2. Đặc điểm của hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế ..................... - 4 1.1.3. Vai trò của hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế trong nền kinh tế
quốc dân. ................................................................................................ - 5 1.2. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế .............................................. - 7 1.2.1. Rủi ro trong kinh doanh ................................................................ - 7 1.2.2. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế ...................... - 16 1.3. Quản trị rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế ............................ - 19 1.3.1. Khái niệm quản trị rủi ro ............................................................ - 19 1.3.2. Vai trò của quản trị rủi ro với hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế ... - 20 CHƯƠNG II: RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA
QUỐC TẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM ............................ - 26 2.1. Tổng quan về hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế của các doanh
nghiệp Việt Nam ..................................................................................... - 26 2.2. Tình hình rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam. - 30 2.2.1. Nguy cơ rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế của Việt Nam .. - 30 2.2.2. Một số rủi ro thường gặp trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
của Việt Nam ........................................................................................ - 35 2.3. Hoạt động quản trị rủi ro trong mua bán hàng hóa quốc tế tại các doanh

Nam đã và đang đạt được những thành tựu to lớn, các mặt hàng mua bán ngày
một đa dạng, phong phú, các thị trường được mở rộng ra hầu khắp các nước
trên thế giới, góp phần không nhỏ vào sự tăng trưởng của nền kinh tế.
Tuy nhiên, hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế không chỉ mang lại lợi
ích kinh tế mà còn làm phát sinh những nguy cơ có thể gây ra rủi ro, tổn thất,
ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến hiệu quả kinh tế - xã hội của các doanh
nghiệp cũng như toàn bộ nền kinh tế quốc dân, thậm chí có thể dẫn đến sự

-1-


phá sản của một doanh nghiệp hoặc một ngành sản xuất, kinh doanh. Đặc biệt
là trong một nền kinh tế mở, việc giao lưu, buôn bán với các đối tác nước
ngoài tiềm ẩn những rủi ro phức tạp trong khi Việt Nam lại chưa có nhiều
kinh nghiệm trong kinh doanh thương mại quốc tế thì những rủi ro này lại
càng đa dạng và khó lường hơn. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa
quốc tế đã và đang làm cản trở hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam,
làm cho hoạt động này tăng trưởng chưa xứng đáng với tiềm năng phát triển
của nước ta. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để có thể phòng ngừa và giảm thiểu
những rủi ro này nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động mua bán hàng hóa
quốc tế, góp phần vào tăng trưởng kinh tế. Muốn vậy, chúng ta cần phân tích
và nghiên cứu những rủi ro có khả năng xảy ra đối với các doanh nghiệp tham
gia hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam, từ đó có các biện pháp
phòng ngừa và hạn chế rủi ro. Đây là một việc làm rất có ý nghĩa đối với hoạt
động mua bán hàng hóa quốc tế trong điều kiện chúng ta đang phải đối mặt
với nhiều nguy cơ rủi ro cao như hiện nay. Đây cũng chính là lý do tôi chọn
đề tài: “Một số giải pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động mua bán hàng

hóa quốc tế của các thương nhân Việt Nam ” là đề tài khóa luận tốt
nghiệp của mình.


CHƯƠNG I
NHỮNG VẤN ĐỂ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO
TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ
1.1. Hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
1.1.1. Khái niệm hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
Hoạt động mua bán hàng quốc tế là một bộ phận quan trọng trong hoạt
động thương mại quốc tế.
Theo khoản 8 điều 3 Luật Thương mại Việt Nam 2005:
Mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại, trong đó bên bán có nghĩa
vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh
toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và chuyển
quyền sở hữu hàng hóa theo thỏa thuận.
Vậy thế nào là mua bán hàng hóa quốc tế?
Theo Công ước Viên 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế, mua bán hàng
hóa quốc tế là hoạt động mua bán hàng hóa giữa các bên có trụ sở thương mại
tại các quốc gia khác nhau. Và tại khoản 1 điều 27, Luật Thương mại Việt
Nam 2005 các hình thức mua bán hàng hóa quốc tế đã được liệt kê, bao gồm:
xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và chuyển khẩu.
1.1.2. Đặc điểm của hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
Trong phạm vi khóa luận, người viết nghiên cứu về hoạt động mua bán
hàng hóa hữu hình. Xét về mặt đặc điểm, ngoài những đặc điểm cơ bản, hoạt
động mua bán hàng hóa quốc tế khác với hoạt động mua bán hàng hóa trong
nước ở những điểm sau đây:
- Hàng hóa được di chuyển qua biên giới quốc gia. Ngày nay biên giới
này được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là biên giới cứng mà còn bao gồm
biên giới mềm. Ví dụ như: hoạt động mua bán hàng hóa diễn ra giữa một

-4-


-5-


về nguồn lực giữa các quốc gia cũng như sự khác nhau trong tỷ lệ các yếu tố
sản xuất được sử dụng để sản xuất ra các hàng hóa. Khi các quốc gia tận dụng
được những lợi thế này, năng suất lao động của quốc gia sẽ cao hơn, giá thành
các sản phẩm cũng sẽ thấp hơn. Nhờ đó khi tham gia trao đổi mua bán với các
quốc gia khác - xuất khẩu các sản phẩm có lợi thế, nhập khẩu những sản
phẩm kém lợi thế - họ sẽ có lợi.
Thứ hai, hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế giúp mở rộng khả năng
sản xuất của mỗi quốc gia thông qua thị trường quốc tế rộng lớn. Nhờ có thị
trường tiêu thụ, các nhà sản xuất trong nước không ngừng đầu tư để phát triển
sản xuất, từ đó không những mở rộng quy mô sản xuất mà còn góp phần nâng
cao năng suất lao động cá biệt, hạ giá thành và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Thứ ba, hoạt động này giúp tạo vốn và kỹ thuật từ bên ngoài. Việc tăng
cường xuất khẩu để tự cân đối ngoại tệ trong cán cân thương mại, tạo nguồn
cung cấp tài chính cho nhập khẩu kỹ thuật công nghệ, máy móc, thiết bị hiện
đại từ bên ngoài đã góp phần thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển. Đây là
điều kiện vật chất rất quan trọng cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa
đất nước.
Thứ tư, hoạt động xuất khẩu có tác dụng kích thích đổi mới trang thiết
bị, công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, qua đó kích thích lực
lượng sản xuất phát triển. Để đáp ứng yêu cầu cao của thị trường thế giới về
quy cách, phẩm chất của sản phẩm, một mặt doanh nghiệp phải đổi mới trang
thiết bị công nghệ, mặt khác phải nâng cao trình độ tay nghề của người lao
động, học hỏi kinh nghiệm sản xuất và bản thân người quản lý phải không
ngừng học tập nâng cao sự hiểu biết và trình độ quản lý.
Thứ năm, hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế đã góp phần giải quyết
công ăn việc làm và nâng cao mức sống cho người lao động. Thông qua hoạt
động xuất khẩu, các quốc gia tăng cường đầu tư phát triển sản xuất, từ đó tạo

ra những khái niệm khác nhau về rủi ro.
Inrving Pferfer (Mỹ) cho rằng : “Rủi ro là tổng hợp của những sự ngẫu
nhiên có thể đo lường được bằng xác suất”[4]. Theo nhà kinh tế này, rủi ro

-7-


gắn liền với sự hiện diện ngẫu nhiên của sự vật, hiện tượng có thể đo lường
được bằng xác suất, có nghĩa là rủi ro là sự cố ngẫu nhiên không phụ thuộc
vào ý chí của con người.
Marilu Hurt MrCarthy thuộc viện khoa học kỹ thuật Georgia (Mỹ) lại
cho rằng: “Rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai
có thể xác định được”[4]. Theo đó, kinh nghiệm của một công ty có thể cung
cấp chứng cứ về tần số của các biến cố riêng biệt trong quá khứ, do đó cho
phép các nhà quản trị xác định phân bổ xác suất xuất hiện của các biến cố
tương lai. Tuy vậy, sự xuất hiện của các biến cố còn bị ảnh hưởng bởi những
yếu tố tác động hiện tại.
Theo Từ điển kinh tế học hiện đại, “Rủi ro là hoàn cảnh trong đó một sự
kiện xảy ra với một xác suất nhất định hoặc trong trường hợp quy mô của sự
kiện đó có một phân phối xác suất”[4].
Còn trong tác phẩm: “Phương pháp mạo hiểm và phòng ngừa rủi ro
trong kinh doanh”, tác giả Nguyễn Hữu Thân, có viết: “Rủi ro là sự bất trắc
gây ra mất mát, thiệt hại”[4]. Bất trắc chính là những điều không lường trước
được. Như vậy theo khái niệm này thì, rủi ro phải là bất trắc gây ra hậu quả
cho con người, còn những bất trắc không gây ra tổn thất không phải là rủi ro.
Như vậy, đa số các nhà kinh tế và học giả đều cho rằng: rủi ro là những
điều không chắc chắn về những gì xảy ra trong tương lai nhưng có thể đo
lường được, xác định được ở một mức độ nào đó. Điều này có nghĩa là con
người có thể lường trước được những rủi ro có khả năng xảy ra và phòng
ngừa, hạn chế được những rủi ro ở mức tối đa.

là những nhân tố thuộc môi trường kinh tế tác động và nằm ngoài sự kiểm
soát của doanh nghiệp.
- Môi trường tự nhiên: Môi trường tự nhiên vừa là tiền đề cho sự phát
triển kinh tế nhưng đôi khi lại là nhân tố tác động làm gia tăng nguy cơ rủi ro
trong kinh doanh thông qua các hiện tượng tự nhiên bất lợi như bão lụt, động
đất, núi lửa… Môi trường tự nhiên cũng là nhân tố làm giảm sút giá trị sử
dụng và giá trị thương mại của hàng hóa qua đó làm hoạt động sản xuất kinh

-9-


doanh trở nên khắc nghiệt, khó khăn hơn. Sự tác động của môi trường tự
nhiên bất lợi làm cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đầy bất định và
chứa nhiều rủi ro hơn.
- Môi trường chính trị: Sự ổn định chính trị là điều kiện vô cùng quan
trọng đảm bảo cho một quốc gia phát triển và thịnh vượng. Kinh doanh trong
một môi trường chính trị ổn định là điều kiện cần cho sự thành công của các
doanh nghiệp. Với một môi trường chính trị bất định, doanh nghiệp sẽ thường
xuyên gặp phải những rủi ro không lường trước được. Hậu quả của những
loại rủi ro này sẽ rất nghiêm trọng đối với doanh nghiệp bởi vì rủi ro chính trị
thường là nguyên nhân của nhiều rủi ro khác và tạo ra chuỗi rủi ro.
- Môi trường kỹ thuật: Kỹ thuật là nhân tố nền tảng quyết định sản xuất,
quyết định phát triển năng suất lao động trong mọi hoạt động sản xuất kinh
doanh. Xét về phương diện nào đó, phát triển khoa học kỹ thuật cũng tạo ra
những rủi ro trong cuộc sống cũng như trong kinh doanh. Mặt khác, trong
kinh doanh, khi khoa học mới ra đời và nhanh chóng được áp dụng sẽ là nguy
cơ rủi ro trong đầu tư cho nhiều doanh nghiệp đang áp dụng kỹ thuật cũ. Để
phòng chống rủi ro loại này, nhiều doanh nghiệp phải mua quyền sử dụng các
phát minh, sáng chế nhằm tiếp cận kỹ thuật mới trong quá trình hoạt động
kinh doanh của mình.

nhuận trong kinh doanh. Cạnh tranh có thể kích thích sản xuất phát triển bằng
cách nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí, mang lại nhiều lợi ích cho xã
hội nhưng cũng không tránh khỏi những biện pháp thiếu lành mạnh, cá lớn
nuốt cá bé dẫn đến tiêu diệt lẫn nhau. Nếu như doanh nghiệp không xác định
cho mình một chỗ đứng, không có chiến lược kinh doanh tốt, sách lược mềm
dẻo, không ngừng cải tiến chất lượng sản phẩm, nâng cao năng suất lao động,
giảm giá thành sản phẩm… thì không có khả năng cạnh tranh trong một nền
kinh tế mở và tất nhiên sẽ thất bại trên thương trường.
- Lạm phát: Lạm phát được biểu hiện qua sự mất giá của đồng tiền trước
khả năng thanh toán. Lạm phát ngoài tầm kiểm soát của chính phủ sẽ có ảnh

- 11 -


hưởng xấu đến môi trường kinh doanh, làm cho hoạt động kinh doanh không
có hiệu quả, làm tăng mức độ rủi ro trong đầu tư, khi doanh nghiệp bỏ một
lượng vốn rất lớn nhưng sau một thời gian kinh doanh không thu hồi được
vốn tính theo giá trị cũ. Nếu lạm phát quá nhanh, mọi người sẽ đầu cơ nhiều
hàng hóa, từ đó hạn chế lưu thông , trao đổi hàng hóa, đương nhiên sản xuất
cũng không thể phát triển.
- Cung cầu và giá cả hàng hóa: Sự biến đổi của giá cả hàng hóa là do tác
động giữa cung và cầu trên thị trường, là một trong những nhân tố thường
nằm ngoài tầm kiểm soát của các cá nhân và tổ chức. Nằm ngoài ý chí của
con người, giá cả có thể làm cho các cá nhân, tổ chức này gặp may mắn
nhưng cũng có thể làm cho các cá nhân, tổ chức khác gặp rủi ro.
- Tỷ giá hối đoái: Tỷ giá hối đoái là sự thể hiện một đơn vị tiền tệ này
đổi được bao nhiêu đơn vị tiền tệ khác. Sự biến đổi tỷ giá hối đoái ảnh hưởng
rất lớn đến lợi nhuận của các doanh nghiệp. Khi xuất khẩu nếu tỷ giá giảm
hoặc khi nhập khẩu nếu tỷ giá tăng thì sẽ làm giảm lợi nhuận trong kinh
doanh.

Trình độ, năng lực quản lý của các nhà quản trị chưa tương xứng với trách
nhiệm được phân công, với quy mô của tổ chức, trình độ năng lực chuyên
môn của các chuyên gia, chuyên viên, đội ngũ hành chính… chưa đáp ứng
được yêu cầu, trình độ tay nghề của công nhân không đảm bảo cho sản xuất
luôn là nguyên nhân gây ra rủi ro cho doanh nghiệp, sự thành bại của các
doanh nghiệp phần lớn phụ thuộc vào năng lực quản trị, trình độ chuyên môn
và tay nghề của người lao động.
- Thiếu đạo đức trong kinh doanh: Tinh thần trách nhiệm, đạo đức nghề
nghiệp… của mọi thành viên tổ chức không theo chuẩn mực chung luôn đe
dọa đến mọi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Thiếu tinh thần trách
nhiệm thường không hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, gây trở ngại đến
công việc chung, làm mất uy tín cho doanh nghiệp. Không có đạo đức dẫn
đến biển thủ, lừa đảo, chiếm dụng, vi phạm cam kết trong hoạt động kinh
doanh.

- 13 -


1.2.1.4. Phân loại rủi ro:
Trên thực tế tồn tại rất nhiều loại rủi ro. Ở mỗi lĩnh vực khác nhau,
ngoài những rủi ro chung còn gặp phải những rủi ro riêng. Trong hoạt động
kinh doanh cũng như trong đời sống kinh tế xã hội, việc phân loại rủi ro là hết
sức cần thiết để hiểu và nắm bắt được rủi ro, từ đó có thể đưa ra những
phương pháp quản trị rủi ro tốt nhất. Có nhiều tiêu thức để phân loại rủi ro.
Dưới đây là một số cách phân loại chủ yếu:
a) Căn cứ vào tính chất của rủi ro
Theo căn cứ này, có hai loại rủi ro: rủi ro thuần túy và rủi ro suy đoán.
- Rủi ro thuần túy: là rủi ro chỉ mang lại những thiệt hại, mất mát, nguy
hiểm như: mất cắp, hỏa hoạn, tai nạn giao thông,… làm phát sinh một khoản
chi phí để bù đắp thiệt hại nên cần phải phòng tránh hoặc hạn chế.

hiểu biết về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lối sống, nghệ thuật, đạo đức…
của các dân tộc khác cũng như việc không nắm được sự thay đổi các chuẩn
mực giá trị, hành vi của con người, cấu trúc xã hội, các định chế,… từ đó dẫn
đến cách hành xử không phù hợp, gây thiệt hại, mất mát, mất cơ hội kinh
doanh cũng như giảm uy tín của doanh nghiệp trên thương trường.
- Rủi ro do môi trường chính trị - pháp luật: Môi trường chính trị - pháp
luật có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp,
nếu môi trường này ổn định sẽ giúp giảm thiểu rất nhiều rủi ro cho các doanh
nghiệp. Chỉ có những doanh nghiệp biết nghiên cứu kỹ, nắm vững và có
chiến lược, sách lược phù hợp với môi trường chính trị - pháp luật mình đang
kinh doanh thì mới có cơ hội thành công.
- Rủi ro do môi trường kinh tế: Mọi hiện tượng diễn ra trong môi trường
kinh tế như: tốc độ phát triển kinh tế, khủng hoảng, lạm phát,… đều ảnh
hưởng trực tiếp hoạt động của doanh nghiệp, gây ra những rủi ro, bất ổn. Đặc
biệt các hiện tượng như: tỷ giá hối đoái thay đổi, giá cả hàng hóa biến động…
sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp.
- Rủi ro do môi trường hoạt động của doanh nghiệp: Rủi ro có thể phát
sinh ở cả môi trường hoạt động bên trong như tổ chức bộ máy, văn hóa doanh

- 15 -


nghiệp, tuyển dụng, đãi ngộ nhân viên, tâm lý của người lãnh đạo…hay bên
ngoài doanh nghiệp như quan hệ với khách hàng (cả nhà cung cấp đầu vào lẫn
người tiêu thụ đầu ra), đối thủ cạnh tranh…
1.2.2. Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
1.2.2.1. Đặc điểm riêng của rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế
Ngoài những đặc điểm chung đã nêu ở trên, rủi ro trong hoạt động mua
bán hàng hóa quốc tế còn có những điểm khác biệt cơ bản sau đây:
- Tần suất rủi ro: Trong quá trình kinh doanh mua bán hàng hóa quốc tế,