ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
---------------------

HOÀNG THỊ DIỆU LINH

QUẢN LÝ NỢ CÔNG CỦA TRUNG QUỐC
VÀ MỘT SỐ GỢI Ý CHO VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ
CHƢƠNG TRÌNH ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

Hà Nội – 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
---------------------

HOÀNG THỊ DIỆU LINH

QUẢN LÝ NỢ CÔNG CỦA TRUNG QUỐC
VÀ MỘT SỐ GỢI Ý CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành

: Kinh tế Quốc tế

Mã số : 60 31 01 06

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ

PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................... 1
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ
LUẬN VỀ QUẢN LÝ NỢ CÔNG ................................................................... 5
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .............................................................. 5
1.1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài ............................................ 5
1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước ............................................. 6
1.1.3. Vấn đề đặt ra .................................................................................... 9
1.2. Cơ sở lý luận về nợ công ........................................................................ 9
1.2.1. Nợ công và các khái niệm liên quan ................................................ 9
1.2.2. Phân loại nợ công .......................................................................... 11
1.2.3. Bản chất của nợ công ..................................................................... 15
1.2.4. Vai trò của nợ công ........................................................................ 15
1.2.5. Nguyên nhân dẫn đến nợ công ....................................................... 17
1.2.6. Hậu quả của mất kiểm soát nợ công .............................................. 21
1.3. Cơ sở lý luận về quản lý nợ công ......................................................... 26
1.3.1. Khái niệm quản lý nợ công ............................................................ 26
1.3.2. Vai trò của quản lý nợ công ........................................................... 27
1.3.3. Công cụ quản lý nợ công................................................................ 28
1.3.4. Nội dung của quản lý nợ công ....................................................... 29
1.3.5.Đánh giá quản lý nợ công ( phương pháp HIPCs) ......................... 29
CHƢƠNG 2: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................................ 33
2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu ...................................................................... 33


2.2. Các phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................... 33
2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu........................................................ 33
2.2.2 Phương pháp xử lý dữ liệu .............................................................. 35
2.2.3 Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình ............................. 36
2.2.4 Phương pháp phân tích – tổng hợp ................................................. 36
CHƢƠNG 3: PHÂN TÍCH QUẢN LÝ NỢ CÔNG TẠI TRUNG QUỐC ... 38

4.3. Một số kiến nghị về quản lý nợ công tại Việt Nam trong giai đoạn tới73
4.3.1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý nợ công ........................ 74
4.3.2. Thay đổi cơ cấu nợ công ................................................................ 74
4.3.3. Hoàn thiện công tác quản lý huy động và sử dụng vốn ................. 74
4.3.4. Hoàn thiện công tác quản lý trả nợ ............................................... 75
4.3.5. Xây dựng hệ thống thông tin để phục vụ việc theo dõi, giám sát và
đánh giá bền vững về nợ công.................................................................. 76
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 77
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................ 79


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

STT

Từ viết tắt

Nghĩa Tiếng Anh

Nghĩa Tiếng Việt

1

ASXH

An sinh xã hội

2

DNNN


USD

Kinh tế xã hội
Official Development
Assistance

Hỗ trợ phát triển chính thức
Đô la Mỹ

U.S dollar

i


DANH MỤC CÁC BẢNG

STT

Số hiệu

Nội dung

1

Bảng 1.1

2

Bảng 1.2 Ngƣỡng nợ trong nƣớc theo phƣơng pháp HIPCs

theo tiêu chuẩn của HIPCs

ii

Trang
31
32
38

53
54
63
64


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
STT

Số hiệu

Nội dung

1

Hình 1.1

Phân loại nợ công

12


Hậu quả của mất kiểm soát nợ công

22

6

Hình 3.1

Biến động tình hình GDP và nợ công Trung
Quốc giai đoạn 2009 – 2014

39

7

Hình 3.2

Biến động tốc độ tăng nợ công và dƣ nợ công/GDP
của Trung Quốc giai đoạn 2009 – 2014

39

8

Hình 3.3

Quản lý quá trình vay nợ của Trung Quốc giai
đoạn 2009 – 2014

43

Hình 4.2

Hệ thống các tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá đƣợc hiệu
quả quản lý nợ công của Việt Nam theo phƣơng
pháp HIPCS

61

13

Hình 4.3

Một số kiến nghị về quản lý nợ công tại Việt
Nam giai đoạn tới

73

iii

Trang


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Năm 2014 đƣợc xem là năm đánh dấu chấm dứt giai đoạn phát triển kinh
tế cao độ của Trung Quốc sau một giai đoạn dài hơn tới ba mƣơi năm. Nhiều
chuyên gia tài chính ví Trung Quốc nhƣ một cơ thể cƣờng tráng nhƣng tiềm
ẩn đủ các bệnh tật bên trong. Giới phân tích tài chính đều thấy đƣợc rằng,
Trung Quốc hiện có một nền kinh tế thiếu cân đối và tồn tại quá nhiều khuyết
điểm, đặc biệt là vấn đề chênh lệch giàu nghèo, ô nhiễm môi trƣờng một cách

mình trên trƣờng quốc tế, Việt Nam hiện nay vẫn còn dựa nhiều vào các dự
án đầu tƣ công. Điều này khiến nợ công của Việt Nam cũng tăng lên trong
những năm gần đây. Cụ thể: Từ năm 2001 đến năm 2014, tỷ lệ nợ công của
Việt Nam có xu hƣớng ngày càng tăng qua các năm từ năm 2001 là 31,6%
GDP đến năm 2014 là đã hơn 60%. Trƣớc tình trạng này, việc giải bài toán về
kiểm soát nợ công nhƣ đã đề cập ở trên đặt ra những câu hỏi lớn cho đất nƣớc
Việt Nam. Trung Quốc là một nền kinh tế lớn trên thế giới, là nƣớc láng giềng
của Việt Nam. Những biến động của nền kinh tế cũng nhƣ những chính sách
kinh tế mà Trung Quốc áp dụng ảnh hƣởng không nhỏ đến những hoạt động
kinh tế của Việt Nam.
Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của việc kiểm soát, đảm bảo an toàn nợ
công, cũng nhƣ nhìn nhận thực tế khách quan tại Trung Quốc, tầm ảnh hƣởng
của kinh tế Trung Quốc tới kinh tế Việt Nam, mong muốn tìm ra những bài
học kinh nghiệm cho Việt Nam, tác giả lựa chọn đề tài ‟ Quản lý nợ công
của Trung quốc và một số gợi ý cho Việt Nam ˮ làm đề tài luận văn thạc sĩ
chuyên ngành kinh tế đối ngoại.
Đây là đề tài phù hợp với chuyên ngành đào tạo, đồng thời cũng mang
tính cập nhật cao với tình hình kinh tế thế giới và khu vực hiện nay. Đề tài sẽ
trả lời câu hỏi nghiên cứu chính là : ‟ Thực trạng quản lý nợ công tại Trung

2


Quốc thời gian qua diễn ra như thế nào ? Việt Nam có thể học tập được
những bài học gì qua kinh nghiệm của Trung Quốc ?ˮ.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ nguyên nhân của việc nợ công
tăng cao, mất kiểm soát tại Trung Quốc từ năm 2009 đến nay (2014). Từ đó,
đề tài đặt ra một số vấn đề về quản lý nợ công, tránh để mức nợ công vƣợt
quá cao tại Việt Nam trong những năm tới.

- Phân tích thực trạng quản lý nợ công tại Trung Quốc giai đoạn 20092014 cũng nhƣ thực trạng nợ công tại Việt Nam giai đoạn 2001-2014.
- Phân tích các chính sách quản lý nợ công của Trung Quốc, rút ra bài
học cho các chính sách quản lý và sử dụng nợ công cho Việt Nam. Từ đó rút
ra một số điểm hạn chế và bất cập còn tồn tại.
- Đề xuất một số kiến nghị cho việc quản lý và sử dụng nợ công của Việt
nam trong giai đoạn tới.
5. Kết cấu của luận văn
Ngoài Lời mở đầu, Kết luận, và các danh mục, mục lục, đề tài có kết cấu
04 chƣơng. Nội dung cụ thể của các chƣơng :
Chương 1 : Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về nợ công
và quản lý nợ công
Chương 2 : Phƣơng pháp nghiên cứu
Chương 3: Phân tích quản lý nợ công tại Trung Quốc.
Chương 4 : Một số gợi ý cho Việt Nam trong việc quản lý nợ công từ
kinh nghiệm của Trung Quốc.

4


CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ
QUẢN LÝ NỢ CÔNG
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Nợ công là đề tài có tính thời sự thời gian gần đây. Do tầm quan trọng
của nợ công và quản lý nợ công trong nền kinh tế, quản lý nợ công nói chung
và quản lý nợ công tại Việt Nam nói riêng là vấn đề nhận đƣợc nhiều sự quan
tâm từ các học giả, chuyên gia trong và ngoài nƣớc.
1.1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
Về các công trình nghiên cứu liên quan đến nợ công ở ngoài nƣớc, số
lƣợng các công trình nghiên cứu là rất lớn và trong phạm vi đề tài, tác giả

nghiên cứu điển hình nhƣ sau :
- Nguyễn Thu Hiền, Viện nghiên cứu Trung Quốc (23/05/2014) trong
báo cáo ‟ Kinh tế Trung Quốc năm 2013 và triển vọng năm 2014 ˮ đã chỉ ra
những vấn đề nổi bật trong kinh tế Trung Quốc năm 2013 nhƣ : (1) Tăng
trƣởng kinh tế suy giảm, kết cấu về đầu tƣ - tiêu dùng tiếp tục mất cân đối, (2)
Vấn đề dƣ thừa sản lƣợng vẫn nổi cộm - Chính phủ Trung Quốc tăng cƣờng
mức độ đào thải ngành sản xuất lạc hậu, dƣ thừa sản lƣợng, (3) Thu ngân sách
giảm, vấn đề mâu thuẫn trong thu chi ngân sách địa phƣơng càng nổi bật, (4)
Nhấn mạnh đô thị hóa kiểu mới, (5) Xuất hiện hiện tƣợng khan hiếm tiền mặt
ở các ngân hàng vào tháng 6 và tháng 12 -2013. Bên cạnh đó, báo cáo này
cũng đề cập đến các chính sách kinh tế mới của thủ tƣớng Lý Khắc Cƣờng
cũng nhƣ các nội dung liên quan đến triển vọng kinh tế Trung Quốc trong
năm 2014. Theo đó, Trung tâm Nghiên cứu khoa học dự báo, Viện Khoa học
Trung Quốc công bố "Dự báo kinh tế Trung Quốc năm 2014", trong đó dự
báo năm 2014 GDP tăng trƣởng khoảng 7,6%; chỉ số giá tiêu dùng CPI tăng
khoảng 3,1%; cả năm tăng trƣởng xuất nhập khẩu khoảng 8,2%; 2014 tiếp

6


tục là năm thứ 11 tăng sản lƣợng lƣơng thực; giá nhà thƣơng mại trên cả nƣớc
tăng 7,6%, trong đó các thành phố cấp 1 sẽ tăng đến 10,2%.
- PGS.TS. Nguyễn Kim Bảo và ThS. Hà Hồng Vân (2012) với đề tài cấp
Bộ ‟ Sự trỗi dậy của kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2011 – 2020 và những vấn
đề đặt ra đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam ˮ từ Viện khoa học xã hội
Việt Nam và Viện Nghiên cứu Trung Quốc đã tìm hiểu và nghiên cứu các vấn
đề nổi bật trong nền kinh tế Trung Quốc từ năm 2011 đến nay và nhìn nhận
triển vọng cho giai đoạn 2013 đến 2020, trong đó đề tài đã nêu ra đƣợc mối
liên hệ với sự phát triển kinh tế của Việt Nam, từ đó có những định hƣớng
phát triển kinh tế xã hội nƣớc ta phù hợp và hiệu quả hơn.

đề xuất chiến lƣợc vay trả nợ nƣớc ngoài dài hạn ở Việt Nam đến 2020.
- GS. TSKH. Võ Đại Lƣợc (2002 – 2005) trong đề tài nghiên cứu cấp
Nhà nƣớc ‟ Quá trình gia nhập WTO của Trung Quốc và những bài học kinh
nghiệm cho Việt Nam ˮ Viện Nghiên cứu Chính Trị và Kinh tế Thế giới đã
tổng hợp lại quá trình gia nhập WTO của Trung Quốc và nêu ra những bài
học kinh nghiệm cho Việt Nam có thể ứng dụng cho giai đoạn chuẩn bị và
thực hiện gia nhập WTO.
- Đỗ Đình Thu (2007) đã hệ thống hoá những vấn đề lý luận chung về
quản lí vay, trả nợ trong và ngoài nƣớc của Chính phủ, phân tích mối tƣơng
quan giữa vay nợ với phát triển kinh tế - xã hội, phân tích, đánh giá thực trạng
về quản lí vay, trả nợ của Chính phủ Việt Nam từ năm 1999 đến năm 2007 và
đƣa ra các giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý vay và trả nợ của Chính phủ
Việt Nam trong điều kiện hiện nay.
- Lê Thị Diệu Huyền (2012) trong luận án tiến sĩ kinh tế ‟ Hoàn thiện
cơ chế quản lý nợ công của Việt Nam ˮ Học viện Ngân hàng, đã tiến hành
nghiên cứu cơ sở lý luận về nợ công và cơ chế quản lý nợ công, sau đó phân
tích thực trạng nợ công và cơ chế quản lý nợ công của Việt Nam, từ đó đề
xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý nợ công của
Việt Nam trong thời gian tới.

8


- Lê Viết Tùng (2013) trong báo cáo khoa học ‟ Khủng hoảng nợ công
châu Âu và bài học cho Việt Nam ˮ Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng đã
đƣa ra những kiến thức tổng hợp về cuộc khủng hoảng nợ công ở các nƣớc
châu Âu, nguyên nhân chính dẫn đến cuộc khủng hoảng này và rút ra một số
bài học cho Việt Nam, cụ thể : (1) Tiếp tục hoàn thiện thể chế, luật pháp, (2)
Tạo lập môi trƣờng cạnh tranh bình đẳng, (3) Thực hiện tốt một số giải pháp
nhằm kiềm chế nợ công.

Theo quan điểm của Quỹ tiền tệ thế giới IMF, nợ công lại đƣợc hiểu là :
‟ Nợ công được bao gồm nợ của khu vực tài chính công và nợ của khu
vực phi tài chính công ˮ. [Lê Thị Diệu Huyền, 2012, trang 3]
Nhiều quốc gia khác cũng đƣa ra nhiều quan điểm khác nhau về nợ
công, ví dụ nhƣ tại Thái Lan, nợ công không tính nợ của các NHTM Nhà
nƣớc hoặc các định chế tài chính Nhà nƣớc, các nƣớc Liên Xô cũ không tính
nợ của các DNNN vào nợ công, hoặc Bungari, Macedonia coi nợ công không
bao gồm nợ của NHTW. [Lê Thị Diệu Huyền, 2012, trang 3]
Tại Việt Nam, theo Luật quản lý nợ công số 29/2009/QH12 ban hành
năm 2009, nợ công đƣợc hiểu nhƣ sau :
‟ Nợ công được quy định trong Luật này bao gồm:
a) Nợ chính phủ;
b) Nợ được Chính phủ bảo lãnh;
c) Nợ chính quyền địa phương ˮ. [Luật quản lý nợ công số
29/2009/QH12, Khoản 2, Điều 1]
Trong đó :
‟ Nợ chính phủ là khoản nợ phát sinh từ các khoản vay trong nước,
nước ngoài, được ký kết, phát hành nhân danh Nhà nước, nhân danh Chính
phủ hoặc các khoản vay khác do Bộ Tài chính ký kết, phát hành, uỷ quyền
phát hành theo quy định của pháp luật. Nợ chính phủ không bao gồm
khoản nợ do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành nhằm thực hiện

10


chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ ˮ. [Luật quản lý nợ công số
29/2009/QH12, Khoản 2, Điều 3]
‟ Nợ được Chính phủ bảo lãnh là khoản nợ của doanh nghiệp, tổ chức
tài chính, tín dụng vay trong nước, nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh ˮ.
[Luật quản lý nợ công số 29/2009/QH12, Khoản 3, Điều 3]


- Nợ trực tiếp
- Nợ dự phòng

- Nợ có lãi suất cố định
- Nợ có lãi suất thả nổi

Căn cứ vào loại tiền vay

Căn cứ loại đồng tiền nhận nợ

- Nợ bằng đồng nội tệ
- Nợ bằng đồng ngoại tệ

- Nợ bằng đồng Đô La
- Nợ bằng đồng Yên Nhật….

Hình 1.1. Phân loại nợ công
Nguồn : Lê Thị Diệu Huyền, (05/05/2012), Luận án tiến sĩ kinh tế ‟ Hoàn
thiện cơ chế quản lý nợ công của Việt Nam ˮ, Học viện Ngân hàng, trang 4
Việc phân loại nợ công có ý nghĩa rất quan trọng trong việc quản lý và
sử dụng nợ công. Khi đã phân loại nợ công, tƣơng ứng với mỗi loại nợ sẽ có
giải pháp quản lý bảo đảm quy mô nợ phù hợp, qua đó sẽ chủ động tăng hay
giảm nợ để tạo nguồn thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.
Theo đó, nợ công đƣợc phân loại căn cứ theo sáu tiêu chí. Ở mỗi tiêu chí
phân thành hai loại khác nhau, ngoại trừ căn cứ theo loại đồng tiền nhận nợ phân
thành nhiều loại hình khác nhau, dựa theo số lƣợng các đồng tiền nhận nợ.
Căn cứ theo kỳ hạn nợ, nợ công đƣợc chia thành nợ ngắn hạn và nợ trung,
dài hạn. Tùy theo từng quốc gia mà thời gian nợ đƣợc coi là ngắn hạn, trung hạn
và dài hạn sẽ là khác nhau. Tại Việt Nam, nợ ngắn hạn là khoản tiền mà ngƣời đi

trách nhiệm
đối với chủ nợ

Căn cứ theo
phƣơng thức
huy động vốn

- Nợ công phải trả.
- Nợ công bảo lãnh.

- Nợ công từ thỏa
thuận trực tiếp.
- Nợ công từ công
cụ nợ.

Căn cứ theo
tính chất ƣu
đãi khoản vay

- Nợ công từ vốn vay
ODA.
- Nợ công từ vốn vay ƣu
đãi.
- Nợ TM thông thƣờng.

Hình 1.2. Phân loại nợ công theo một số tiêu chí về cấp quản lý nợ, trách
nhiệm đối với chủ nợ, phƣơng thức huy động vốn và tính chất ƣu đãi
khoản vay
Nguồn : Phạm Thị Thanh Bình (chủ biên), (2013), “Vấn đề nợ công ở một số
nước trên thế giới và hàm ý chính sách đối với Việt Nam”, NXB Khoa học Xã hội


14


1.2.3. Bản chất của nợ công
Về bản chất, nợ công chính là các khoản vay để trang trải thâm hụt ngân
sách của Nhà nƣớc.
Cụ thể : Các khoản nợ công, hay các khoản vay này là các khoản phải
hoàn trả gốc và lãi khi đến hạn, nhà nƣớc đi vay sẽ phải thu thuế tăng lên đề
bù đắp các khoản này. Nhƣ vậy, kết quả cuối cùng, nợ công chính là sự lựa
chọn thời gian đánh thuế, có thể là hôm nay, ngày mai, ngắn hạn, dài hạn
hoặc thậm chí vào những thế hệ sau. Bản chất của nợ công là việc đánh thuế
dần dần, đƣợc hầu hết chính phủ các nƣớc sử dụng để tài trợ cho các hoạt
động chi ngân sách.
Theo đó, ‟ tỷ lệ nợ công/GDP chỉ phản ảnh một phần nào đó về mức độ
an toàn hay rủi ro của nợ công. Mức độ an toàn hay nguy hiểm của nợ công
không chỉ phụ thuộc vào tỷ lệ nợ/GDP mà quan trọng hơn, phụ thuộc vào tình
trạng phát triển của nền kinh tế ˮ. [Phạm Thị Thanh Bình, 2013]
1.2.4. Vai trò của nợ công
Vai trò của nợ công đƣợc tác giả tổng hợp trong hình 1.3 dƣới đây :

15