TẬP HUẤN
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT” TRONG DẠY
HỌC CÁC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI, KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC

Huế, tháng 10-2015
Tài liệu lưu hành nội bộ


MỤC LỤC
MỤC LỤC........................................................................................................................................................2
PHẦN 1.............................................................................................................................................................4
NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA PHƯƠNG PHÁP ..........................................................................4
“BÀN TAY NẶN BỘT”...................................................................................................................................4
1.1 Mục tiêu:....................................................................................................................................................4
1.2 Phương pháp tiếp cận.................................................................................................................................4
1.3 Học liệu.....................................................................................................................................................4
1.4 Tiến trình hoạt động...................................................................................................................................4
PHẦN 2.............................................................................................................................................................5
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT” .................................................................................5
TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở TIỂU HỌC...........................................................5
2.1 Mục tiêu.....................................................................................................................................................5
2.2 Phương pháp tiếp cận.................................................................................................................................5
2.3 Học liệu.....................................................................................................................................................5
2.4 Tiến trình hoạt động...................................................................................................................................5
PHẦN 3.............................................................................................................................................................6
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT” .................................................................................6
TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC...............................................................................6
3.1 Mục tiêu.....................................................................................................................................................6
3.2 Phương pháp tiếp cận.................................................................................................................................6
3.3 Học liệu.....................................................................................................................................................6
3.4 Tiến trình hoạt động...................................................................................................................................6


1.3.2 Mục tiêu sau tiến trình .....................................................................................................................14
1.3.3 Đồ dùng dạy học...............................................................................................................................14
1.3.4 Thời gian dự kiến: 35 phút................................................................................................................15
1.3.5 Tiến trình .........................................................................................................................................15
Bài 2: Bộ xương (TN và XH lớp 2)................................................................................................................17
2.1 Xác định vị trí của bài học trong chương trình.........................................................................................17
2.2 Địa chỉ áp dụng phương pháp BTNB trong bài học: Cả bài.....................................................................17
2.3 Tiến trình tham khảo................................................................................................................................17
2.3.1 Tên tiến trình: Bộ xương của em......................................................................................................17
2.3.2 Mục tiêu sau tiến trình: ...................................................................................................................17
2.3.3 Đồ dùng dạy học:..............................................................................................................................17
2.3.4 Thời gian dự kiến: 35 phút ...............................................................................................................17
2.3.5 Tiến trình tham khảo.........................................................................................................................17
PHỤ LỤC 3....................................................................................................................................................21
CÁC BÀI TRONG MÔN TN-XH, KHOA HỌC CÓ THỂ ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN
BỘT”...............................................................................................................................................................21
3.1 LỚP 1.......................................................................................................................................................21
3.2 LỚP 2.......................................................................................................................................................22
3.3 LỚP 3.......................................................................................................................................................23
3.4 LỚP 4.......................................................................................................................................................24
3.5 LỚP 5.......................................................................................................................................................25
PHỤ LỤC 4....................................................................................................................................................26
VÍ DỤ MINH HỌA TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO PP-BTNB TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA
HỌC Ở TIỂU HỌC.......................................................................................................................................26
BÀI 53: CÂY CON MỌC LÊN TỪ HẠT (Khoa học lớp 5).......................................................................26
4.1 Xác định vị trí của bài học trong chương trình.........................................................................................26
4.2 Địa chỉ áp dụng phương pháp BTNB trong bài học.................................................................................26
4.3 Tiến trình tham khảo................................................................................................................................26
4.3.1 Tên tiến trình: Hạt mọc thành cây như thế nào ?..............................................................................26

•

Phương pháp BTNB là gì ?
Thế nào là giảng dạy khoa học dựa trên sự tìm tòi nghiên cứu ?
Các nguyên tắc của phương pháp BTNB.
Tiến trình của phương pháp BTNB.

Hoạt động 2: Báo cáo viên hệ thống hóa cơ sở lý luận của phương pháp BTNB,
đối chiếu với một số phương pháp dạy học tích cực khác.

4


PHẦN 2
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT”
TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở TIỂU HỌC
2.1 Mục tiêu
- Hiểu tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB thông qua phân tích một bài
học cụ thể thuộc môn Tự nhiên và xã hội (TN-XH) ở tiểu học.
- Vận dụng được tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB để thiết kế 01 kế
hoạch dạy học thuộc chương trình TN-XH ở tiểu học.
2.2 Phương pháp tiếp cận
- Học viên tự học có hướng dẫn.
- Vấn đáp.
- Hoạt động nhóm.
2.3 Học liệu
2.3.1 Phụ lục 2
2.3.2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), Phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học
Tự nhiên và xã hội, khoa học ở trường tiểu học, NXB Lao động, Hà Nội.
(Phụ lục 3)

3.2 Phương pháp tiếp cận
- Học viên tự học có hướng dẫn
- Vấn đáp
- Hoạt động nhóm
3.3 Học liệu
3.3.1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), Phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học Tự
nhiên và xã hội, khoa học ở trường tiểu học, NXB Lao động, Hà Nội.(Phụ lục 3)
3.3.2 Phụ lục 4
3.4 Tiến trình hoạt động
Hoạt động 1:
- BCV tóm tắt về chương trình dạy học môn Khoa học ở tiểu học, giới thiệu các
mô đun kiến thức có thể áp dụng phương pháp BTNB trong chương trình Khoa học ở
tiểu học.
- BCV đề nghị chia nhóm học viên, thành lập trưởng nhóm, thư ký.
- Nhóm HV nghiên cứu phụ lục 4 về một tiến trình dạy học minh họa các bước
của phương pháp BTNB, sử dụng SGK để theo dõi và phân tích cơ sở khoa học của
các bước trong tiến trình minh họa.
- BCV cùng HV thảo luận và liệt kê các vấn đề cần quan tâm khi áp dụng phương
pháp BTNB vào thiết kế tiến trình dạy học ở Việt Nam.
- BCV cung cấp thêm các ví dụ minh họa và sản phẩm của tiến trình dạy học theo
phương pháp.
Hoạt động 2:
- HV nhớ lại các bước của tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB. (P.lục 3)
- Nhóm HV thực hành thiết kế tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB cho
một bài học ở chương trình Khoa học ở tiểu học.
- Nhóm học viên trình bày ý tưởng
- Báo cáo viên cùng học viên trao đổi, kết luận.

6


khuyến khích giáo viên ở các trường mầm non áp dụng phương pháp này trong các tiết
dạy của mình về khoa học. Việc phát triển và ứng dụng PP-BTNB xuyên suốt qua các
bậc học từ Mầm non, tiểu học đến THCS giúp học sinh làm quen với phương pháp học
tập khoa học, chịu khó suy nghĩ tìm tòi, mang lại một không khí mới cho việc giảng
dạy và học tập khoa học tại các trường học ở Pháp.
1.2 Thế nào là giảng dạy khoa học dựa trên cơ sở tìm tòi-nghiên cứu
Giảng dạy theo PP-BTNB hoàn toàn khác nhau giữa các lớp, phụ thuộc vào trình
độ của học sinh. Giảng dạy theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải năng động,
không theo một khuôn mẫu nhất định. Giáo viên được quyền đề xuất một tiến trình
giảng dạy của mình phù hợp với tưng đối tượng học sinh, từng lớp học.
Tuy nhiên, để giảng dạy theo PP-BTNB cũng cần phải đảm bảo các nguyên tắc
cơ bản sau:

8


1.2.1 Tự làm thí nghiệm là cốt lõi của việc tiếp thu kiến thức khoa học
Học sinh cần thiết phải tự thực hiện và điều khiển các thí nghiệm của mình phù
hợp với hiện tượng, kiến thức mà học sinh quan tâm nghiên cứu. Đây là yếu tố quan
trọng của việc tiếp thu kiến thức, là cơ sở cho việc phát hiện, hiểu các khái niệm và
thông qua các thí nghiệm, học sinh có thể tự hình thành kiến thức liên quan đến thế
giới xung quanh mình.
Trước khi được học kiến thức, học sinh đến lớp với những suy nghĩ ban đầu của
mình về các kiến thức, sự vật, hiện tượng theo cách suy nghĩ và quan niệm riêng của
các em thông qua vốn sống và vốn kiến thức thu nhận được ngoài trường học. Các
quan niệm này có thể đúng hoặc sai.
Các thí nghiệm trong PP-BTNB là những thí nghiệm đơn giản, với các vật liệu
dễ kiếm, gần gũi với học sinh. Học sinh không cần thiết phải đi ra khỏi lớp để thực
hiên các thí nghiệm, không nhất thiết cần phải có phòng thực hành bộ môn riêng biệt
cho các thí nghiệm. Để thiết kế và chuẩn bị cho những thí nghiệm như vậy đòi hỏi giáo

ra. Tất nhiên việc định hướng, gợi ý của giáo viên cần phải đưa ra đúng thời điểm,
trước tiên phải yêu cầu học sinh xác định vấn đề cần quan sát và tự định hướng một
quan sát có chủ đích.
1.2.4 Học khoa học không chỉ là hành động với các đồ vật, dụng cụ thí
nghiệm mà học sinh còn cần phải biết lập luận, trao đổi với các học
sinh khác, biết viết cho mình và cho người khác hiểu.
Để các thí nghiệm được thực hiện đúng và thành công, đưa lại kết luận mới về
kiến, học sinh phải suy nghĩ và hiểu những gì mình đang làm, đang thảo luận với học
sinh khác. Các ý tưởng, dự kiến, dự đoán, các khái niệm, kết luận cần được phát biểu
rõ ràng bằng lời hay viết ra giấy để chia sẻ và thảo luận với các học sinh khác.
Việc trình bày ý tưởng, dự đoán kết quả, kết luận của học sinh có thể kết hợp cả
trình bày bằng lời và viết, vẽ ra giấy (trong trường hợp cần phải có sơ đồ minh họa
hoặc kênh hình giúp học sinh biểu đạt tốt hơn). Đôi khi trình bày và biểu đạt ý kiến của
mình cho người khác sẽ giúp học sinh nhận ra mình đã thực sự hiểu được vấn đề hay
chưa. Nếu chưa thực sự hiểu vấn đề, học sinh sẽ lúng túng khi trình bày và rất khó để
diễn đạt trôi chảy, lô-gic vấn đề mình muốn nói. Phần lớn học sinh thích trình bày bằng
lời khi muốn giải thích một vấn đề hơn là viết ra giấy. Việc trình bày bằng lời hay yêu
cầu viết ra giấy cần phải được sử dụng linh hoạt, phù hợp với từng hoạt động, thời gian
(viết sẽ tốn thời gian nhiều hơn trình bày bằng lời). Đây cũng là một yếu tố quan trọng
để giáo viên rèn luyện ngôn ngữ nói và viết cho học sinh trong quá trình dạy học khoa
học.
1.2.5 Dùng tài liệu khoa học để kết thúc quá trình tìm tòi-nghiên cứu
Mặc dù cho rằng làm thí nghiệm trực tiếp là quan trọng nhưng không thể bỏ qua
việc nghiên cứu tài liệu khoa học. Với các thí nghiệm đơn giản, không thể đáp ứng hết
nhu cầu về kiến thức cần tìm hiểu của học sinh và chuyển tải hết nội dung của bài học.
Có nhiều nguồn tài liệu tài liệu khoa học như sách giáo khoa, thông tin trên
Internet, báo chí chuyên ngành, tranh, ảnh, phim khoa học mà giáo viên chuẩn bị … để
hỗ trợ cho học sinh nghiên cứu tìm ra kiến thức. Tuy nhiên, nguồn tài liệu quan trọng,
phù hợp và gần gũi nhất đối với học sinh là sách giáo khoa. Đối với một số kiến thức
có thể khai thác thông qua tài liệu, giáo viên có thể cho học sinh đọc sách giáo khoa và

tra sự đúng đắn và tính hiệu lực của nó.
Mỗi học sinh bắt buộc có một quyển vở thí nghiệm do chính các em ghi chép
theo cách thức và ngôn ngữ của chính các em. Đây là một đặc trưng quan trọng của
PP-BTNB. Thông qua vở thí nghiệm, giáo vên có thể tìm hiểu sự tiến bộ trong nhận
thức hay biết mức độ nhận thức của học sinh để điều chỉnh hoạt động dạy học, hàm
lượng kiến thức cho phù hợp. Ghi chép trong vở thí nghiệm không những giúp học
sinh làm quen với công tác nghiên cứu khoa học mà còn giúp học sinh rèn luyện ngôn
ngữ.

11


5 bước trong tiến trình sư phạm của PP-BTNB
1.3.1 Bước 1: Tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề.
Tình huống xuất phát hay tình huống nêu vấn đề là một tình huống do giáo viên
chủ động đưa ra như là một cách dẫn nhập vào bài học. Tình huống xuất phát phải
ngắn gọn, gần gũi dễ hiểu đối với học sinh. Tình huống xuất phát nhằm lồng ghép câu
hỏi nêu vấn đề. Tình huống xuất phát càng rõ ràng thì việc dẫn nhập vào câu hỏi nêu
vấn đề càng dễ dàng. Tuy nhiên có trường hợp không nhất thiết phải có tình huống
xuất phát mới đề xuất câu hỏi nêu vấn đề (tùy từng kiến thức và từng trường hợp cụ
thể).
Câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi lớn của bài học (hay mô-đun kiến thức mà học
sinh sẽ được học). Câu hỏi nêu vấn đề cần đảm bảo yêu cầu phù hợp với trình độ, gây
mâu thuẫnn nhận thức và kích thích tính tò mò, thích tìm tòi, nghiên cứu của học sinh
nhằm chuẩn bị tâm thế cho học sinh trước khi khám phá, lĩnh hội kiến thức. Giáo viên
phải dùng câu hỏi mở, tuyệt đối không được dùng câu hỏi đóng đối với câu hỏi nêu
vấn đề. Nếu càng đáp ứng các yêu cầu nêu trên thì ý đồ dạy học của giáo viên càng dễ
thực hiện thành công.
1.3.2 Bước 2: Bộc lộ suy nghĩ, nhận thức ban đầu
Đây là bước quan trọng, đặc trưng của PP-BTNB. Bước này khuyến khích học

tương ứng với hoạt động.
Tiến hành thí nghiệm tương ứng với mô-đun kiến thức. Làm lần lượt các thí
nghiệm nếu có nhiều thí nghiệm. Mỗi thí nghiệm thực hiện xong nên dừng lại để học
sinh rút ra kết luận (tìm thấy câu trả lời cho các vấn đề đặt ra tương ứng).
Giáo viên lưu ý học sinh ghi chép vào vở thí nghiệm: vật liệu thí nghiệm, cách
bố trí và thực hiện thí nghiệm (mô tả bằng lời hay vẽ sơ đồ), ghi chú lại kết quả thực
hiện thí nghiệm, kết luận sau thí nghiệm.
1.3.5 Bước 5: Kết luận kiến thức
Sau khi thực hiện thí nghiệm tìm tòi-nghiên cứu, các câu hỏi dần dần được giải
quyết, kiến thức được hình thành, tuy nhiên vẫn chưa có hệ thống hoặc chưa chuẩn xác
một cách khoa học.
Giáo viên có nhiệm vụ tóm tắt, kết luận và hệ thống lại để học sinh ghi vào vở
coi như là kiến thức của bài học.
Trước khi kết luận chung, giáo viên nên yêu cầu một vài học sinh cho kết luận
sau khi thực hiện thí nghiệm. Giáo viên khắc sâu kiến thức cho học sinh bằng cách cho
học sinh nhìn lại, đối chiếu lại với các ý kiến ban đầu trước khi học kiến thức. Như
vậy, từ những quan niệm ban đầu sai lệch, sau quá trình tìm tòi-nghiên cứu, chính học
sinh tự phát hiện ra mình sai hay đúng mà không do giáo viên nhận xét hay áp đặt.
Chính học sinh tự phát hiện những sai lệch trong nhận thức và tự sửa chữa, thay đổi
một cách chủ động. Những thay đổi này sẽ giúp học sinh ghi nhớ lâu hơn, khắc sâu
kiến thức.

13


PHỤ LỤC 2
VÍ DỤ MINH HỌA TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO PP-BTNB
TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở TIỂU HỌC
Bài 1: Cơ quan vận động (TN-XH lớp 2)
1.1 Xác định vị trí của bài học trong chương trình

14


1.3.4 Thời gian dự kiến: 35 phút
1.3.5 Tiến trình
Tiến trình
Bước 1
Tình huống
xuất phát
và câu hỏi

Bước 2
Biểu tượng
ban đầu

Bước 3
Tìm tòi
nghiên cứu

Thời
Mục tiêu Ngôn ngữ
Hoạt động khám phá
gian
(nói và viết) của HS
5’ GV mang đến 1 con rối, GV biểu diễn một
số động tác cử động chân và tay con rối cho
Hs quan sát. Hỏi Hs nhờ đâu mà con rối cử
động được?
Em làm các cử động giống con rối được
không? Yêu cầu HS thực hiện các cử động


15


5’

Bước 4
Hệ thống
hóa kiến
thức và ghi
chú

Dấu ấn cá nhân
HS viết, vẽ giải thích vào vở cá nhân những
nhận định làm nên sự chuyển động của cơ
thể.

Nhớ lại được những công
việc đã thực hiện, Vẽ, viết
có chú thích theo ý đồ của
HS sau khi được giáo viên
hướng dẫn.

10’

Mỗi nhóm HS thảo luận thống nhất ý kiến
để trình bày trước lớp những hiểu biết và kết
luận của mình.
- Gv gợi ý để HS tóm tắt vấn đề và hỗ trợ
HS bằng việc cho HS xem một đoạn phim

thể. Xác định được vị trí một số khớp cơ bản.
* Diễn tả được ý tưởng của cá nhân về bộ xương bằng lời, chữ viết, hình ảnh.
Mục tiêu của GV:
* Xác định được quan niệm ban đầu của HS về bộ xương, tìm phương án
định hướng giúp HS xác định mối tương quan về vị trí, cấu tạo và chức
năng của xương.
* Điều chỉnh ngôn ngữ nói và viết khoa học của học sinh.
2.3.3 Đồ dùng dạy học:
- Mô hình bộ xương;
- Hình dáng của cơ thể;
- Etiket (nhãn) bộ xương và hình dáng của cơ thể;
- Phim chụp X- quang về bộ xương (nếu có);
2.3.4 Thời gian dự kiến: 35 phút
2.3.5 Tiến trình tham khảo
Tiến trình
Bước 1
Tình huống
xuất phát

Thời
Hoạt động khám phá
gian
5’
GV Giúp HS gợi nhớ buổi học trước (bên
trong cái đùi gà) về thành phần của hệ vận
động trong đó có xương.

Mục tiêu Ngôn ngữ
(nói và viết) của HS


vào vở cá nhân
Nhóm 1: - Nhóm tìm hiểu về phim chụp Xquang, ghép các mảnh phim thành một cơ
thể để biết vị trí sắp xếp của xương trên cơ
thể.
Quan sát và phát hiện sự
Nhóm 2: Quan sát bộ xương mô hình, xác tương thích trong cấu tạo
định vị trí của các khớp, tìm hiểu hoạt động của xương để sắp xếp phù
của các khớp
hợp
Nhóm 3: Sử dụng hình dán để sắp xếp các
xương lên cơ thể
- Gọi tên các xương, khớp
Mỗi nhóm HS thảo luận thống nhất ý kiến
để trình bày trước lớp những hiểu biết và kết
luận của mình.
- GV sử dụng mô hình bộ xương cùng chơi
với HS trò chơi “Hãy làm theo tôi” (GV sử - Viết lại những gì đã được
dụng Bộ xương như con rối để thực hiện nghe
một số động tác vẹo lưng, mang vác một vật
nặng...HS làm theo đồng thời quan sát
những thay đổi của bộ xương qua các động
tác và rút ra nhận xét những động tác nào
không nên làm thường xuyên ảnh hưởng xấu
đến bộ xương.
Cá nhân HS tự hệ thống hóa lại kiến thức và
viết lại vào vở cá nhân, hoàn thành thông tin
điền khuyết về tên và vị trí của các xương,
khớp chính trên cơ thể.
Viết, chú thích những gì đã
Mở rộng: về nhà thảo luận cùng bố mẹ, anh hiểu rõ về bộ xương.


1

1

22

Cây rau

2

1

23

Cây hoa

3

1

24

Cây gỗ

4

1

25


1

31

Thực hành: quan sát bầu trời

9

1

32

Gió

STT

LỚP

BÀI

1

2

2

Bộ xương

2


6

2

25

Một số loài cây sống trên cạn

7

2

26

Một số loài cây sống dưới nước

8

2

27

Loài vật sống ở đâu?

9

2

28


33

Mặt trăng và các vì sao

3.2 LỚP 2
TÊN BÀI DẠY

22


3.3 LỚP 3
STT

LỚP

BÀI

TÊN BÀI DẠY

1

3

1

Hoạt động thở và cơ quan hô hấp

2


6

3

7

3

8

3

41+42 Thân cây

9

3

43+44 Rễ cây

10

3

45

Lá cây

11


15

3

51

Tôm, cua

16

3

52

Cá

17

3

53

Chim

18

3

58


63

Ngày và đêm trên trái đất

13+14 Hoạt động thần kinh
40

Thực vật

23


3.4 LỚP 4
STT

LỚP

BÀI

TÊN BÀI DẠY

1

4

2+3

Trao đổi chất ở người

2


6

4

27

Một số cách làm sạch nước

7

4

30

Làm thế nào để biết có không khí?

8

4

31

Không khí có những tính chất gì?

9

4

32


41

Âm thanh

14

4

42

Sự lan truyền âm thanh

15

4

45

Ánh sáng

16

4

46

Bóng tối

17


60

Nhu cầu không khí của thực vật

23

4

61

Trao đổi chất ở thực vật

24

4

62

Động vật cần gì để sống

25

4

64

Trao đổi chất ở động vật

50+51 Nóng lạnh và nhiệt độ

30

Cao su

3

5

31

Chất dẻo

4

5

35

Sự chuyển thể của chất

5

5

36

Hỗn hợp

6


53

Cây con mọc lên từ hạt

11

5

54

Cây con có thể mọc lên từ một số bộ phận của cây mẹ

25