TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

======

NGUYỄN VĂN TUẤT

SỬ DỤNG MỘT SỐ DI TÍCH LỊCH SỬ
Ở HÀ NỘI TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11 THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử

Người hướng dẫn khoa học
TS. HOÀNG THANH TÚ

HÀ NỘI - 2016


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành được khóa luận này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi xin
bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới cô – TS Hoàng Thanh Tú, người đã trực tiếp
hướng dẫn và giúp đỡ em trong quá trình làm và hoàn thành khóa luận này.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo của trường
Đại học Sư phạm Hà Nội 2 nơi đã đào tạo tôi trong suốt 4 năm qua.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đinh, bạn bè, người thân đã
động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này.
Hà Nội, 03 ngày 05 tháng năm 2016
Sinh viên
Nguyễn Văn Tuất



PPDHLS

Phương pháp dạy học lịch sử

SGK

Sách giáo khoa

THPT

Trung học phổ thông


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................................................................. 5
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................ 5
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 6
6. Đóng góp của đề tài....................................................................................... 6
7. Cấu trúc của đề tài. ........................................................................................ 7
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC
DI TÍCH LỊCH SỬ Ở HÀ NỘI TRONG DẠY HỌC ....................................... 8
LỊCH SỬ VIỆT NAM ....................................................................................... 8
1.1. Cơ sở lý luận .............................................................................................. 8
1.1.1. Các khái niệm liên quan .......................................................................... 8
1.1.2. Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng các di tích lịch sử ở Hà Nội trong
dạy học lịch sử Việt Nam lớp 11....................................................................... 9

2.5.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm ........................................................... 40
2.5.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm .............................................................. 43
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................ 48
PHỤ LỤC ............................................................................................................


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đường lối phát triển GD&ĐT của Đảng và Nhà nước ta đã xác định
rõ: “Giáo dục và đào tạo là nhân tố quyết định để phát huy tiềm năng trí tuệ
và năng lực sáng tạo của con người Việt Nam, là động lực quan trọng để đẩy
mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đưa nước ta tiến
nhanh và vững, hội nhập với quốc tế thắng lợi. Sánh vai với các cường quốc
tiên tiến trên thế giới”.[3.tr6]
Tuy nhiên, cho đến nay nền giáo dục và đạo tạo nước ta còn tồn tại
nhiều hạn chế. Cho nên giáo dục cần phải đổi mới và “Đổi mới mang tính
cách mạng”, cần phải đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và lấy đổi mới
phương pháp dạy và học làm giải pháp then chốt cho mục tiêu giáo dục lấy
người học làm trung tâm, nhằm phát huy khả năng độc lập về suy nghĩ và tính
sáng tạo của học sinh, thực hiện nguyên lý, học đi đôi với hành, giáo dục kết
hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết
hợp với giáo dục gia đình và xã hội.
Trong hướng dẫn thực hiện kế hoạch THPT năm học 2014 – 2015 của
bộ GD&ĐT có nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học,
nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho HS. Tăng cường kỹ năng
thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Đa dạng hóa các hình thức học tập, chú trọng các hoạt động trải nghiệm
sáng tạo, nghiên cứu khoa học của học sinh. Đẩy mạnh ứng dụng của công
nghệ nthông tin và truyền thông trong dạy học”.
Dạy học Lịch sử không nằm ngoài sự đổi mới của nền giáo dục. Việc

tham quan các bảo tàng, di tích.
Tuy nhiên, trên thực tế, các trường phổ thông, nhất là các trường ở
vùng xa thủ đô, học sinh còn ít được tham gia các hoạt động ở các di tích dù

2


chỉ một lần để phục vụ cho việc dạy và học Lịch sử. Nguyên nhân là do các di
tích ở xa trường học nên việc tổ chức đi lại đến di tích của trường sẽ gặp
nhiều khó khăn. Mặt khác tổ chức các buổi hoạt động ngoại khóa hay đi tham
quan thực tế các di tích thì việc duy trì, bao quát lớp và nhắc nhở HS là điều
không dễ dàng đối với người GV, đòi hỏi GV phải là người có kinh nghiệm,
chủ động và linh hoạt mới làm được điều đó.
Việc đưa các học sinh đến tham quan ở du lịch được thì rất tốt, và việc
học tập rất cao, không chỉ nâng cao tính tích cực chủ động trong học tập mà
còn tạo cho các em một khoảng không gian, thời gian thật ý nghĩa và vui tươi
bởi các em được tham gia học tập và tham gia những trò chơi ở đây (vừa học
vừa chơi).
Khác với những hình thức dạy học khác, hình thức dạy học bằng các
di tích lịch sử còn khá mới mẻ, học tại di tích lịch sử học sinh sẽ được tận mắt
chứng kiến và quan sát những di tích đó như thế nào. Khi đó trong đầu các em
mường tượng ra được năm xưa nơi đây lịch sử nó được diễn ra như thế nào,
từng chi tiết sự kiện dần xuất hiện trong đầu các em, việc học tập trở nên sinh
động hơn. Chính vì vậy, chúng tôi đã quyết định tiến hành thực hiện đề tài:
“Sử dụng một số di tích Lịch sử ở Hà Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp
11 THPT” với mong muốn nâng cao tính chủ động của học sinh trong học tập
và tạo cho các em hứng thú hơn khi học bộ môn này.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Các nhà giáo dục đã sớm biết khai thác và sử dụng di tích vào dạy học
Lịch sử thông qua các nghiên cứu tiêu biểu như sau:

Chu Ngọc Quỳnh với đề tài “Tổ chức hoạt động ngoại khóa lịch sử
tại bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho học sinh lớp 10 THPT” (Khóa luận tốt
nghiệp, Đại học Giáo dục – ĐHQGHN, 2013), nội dung của khóa luận đã đi

4


sâu nghiên cứu, đánh giá thực trạng, vai trò của việc sử dụng bảo tàng trong
dạy học môn Lịch sử.
Nhìn chung, tất các công trình nghiên cứu về sử dụng các di tích lịch sử
trong dạy học thì rất ít, và nếu có cũng chỉ nghiên cứu sâu về việc tổ chức tại
bảo tàng, còn di tích thì không có nhiều. Chính vì thế mà tôi đã quyết định
chọn đề tài “Sử dụng một số di tích ở Hà Nội trong dạy học Lịch sử Việt Nam
lớp 11 trung học phổ thông”.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: sử dụng các di tích lịch sử ở Hà Nội trong dạy
học lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT.
- Phạm vi khảo sát, thực nghiệm: Học sinh THPT các trường THPT trên
địa bàn Hà Nội như trường: THPT Xuân Giang, THPT Đa Phúc, trung tâm
GDTX Sóc Sơn (Sóc Sơn – Hà Nội).
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích:
+ Trên cơ sở khẳng định vai trò của việc sử dụng di tích lịch sử trong
DHLS nói chung, đề tài nghiên cứu đề xuất các hình thức và biện pháp sử
dụng di tích ở Hà Nội trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 trung học phổ
thông.
- Để thực hiện mục đích đề ra, đề tài xác định sẽ tiến hành và hoàn thành
các nhiệm vụ sau:
+ Nghiên cứu cơ sở lý luận về sử dụng một số di tích ở Hà Nội trong dạy
học lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT.


6


7. Cấu trúc của đề tài.
Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệu tham
khảo và phụ lục, khóa luận gồm có 2 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc sử dụng các di
tích lịch sử ở Hà Nội trong dạy học Lịch sử lớp 11 THPT.
Chương 2: Một số biện pháp sử dụng các di tích ở Hà Nội trong dạy
học lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT. Thực nghiệm sư phạm.

7


Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG
CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ Ở HÀ NỘI TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ VIỆT NAM
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Các khái niệm liên quan
Di tích lịch sử là những sản phẩm lao động sáng tạo của con người, sản
phẩm của văn hóa, văn minh trong các thời kì lịch sử. Trong di tích lịch sử có
nhiều loại di tích phản ánh cuộc đấu tranh cách mạng dưới sự lãnh đạo của
Đảng. Di tích bao gồm những hiện vật, vật chất như nhà cửa, thành quách, y
phục, công cụ lao động... Như trong quá trình của lịch sử con người đã sáng
tạo ra những sản phẩm văn hóa đặc trưng cho thời đại mình hoặc người đời
sau tạo dựng nên nhằm tưởng niệm những gì đã qua. Những sản phẩm của
lịch sử đó còn lưu lại đến nay cũng được coi là di tích lịch sử, mang tính chất
bằng chứng của lịch sử: “Bằng chứng là những dấu vết của dĩ vãng còn để
lại, nhằm mục đích bảo tồn quá khứ hoặc chỉ dẫn cho hậu thế về những việc

hình thức này, không chỉ truyền tải cho HS một khối lượng kiến thức cần
thiết. Mặt khác, nói cũng tạo sự hứng thú cho HS, vì chúng có thể trực tiếp
tham gia vào bài học.
- Ý nghĩa:
+ Về cung cấp kiến thức: với hình thức này, đem lại cho HS một vốn
kiến thức căn bản về các di tích lịch sử. Đồng thời, thấy được vai trò và ý
nghĩa của các di tich đó trong sự nghiệp phát triển của lịch sử nước ta. Các di
tích lịch sử cung cấp tư liệu kiến thức về các thời kì đã qua của lịch sử thông
qua các hình ảnh, hiện vật, bia tượng và các thước phim tư liệu.
Ví dụ: Với hình ảnh và những thước phim về ga Hà Nội đã cung cấp
cho HS một nguồn tư liệu quý để từ đó HS thấy được sự chuyển biến mạnh
mẽ của nước ta khi Pháp tiến hành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất.

9


+ Về phát triển kỹ năng: hình thức dạy học có sử dụng một số di tích
lịch sử ở Hà Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT hiệu quả thì
yêu cầu người GV cần sử dụng đa dạng các kỹ năng dạy học để đem lại hiệu
quả cho bài giảng. Vì thế, nó rèn cho HS kỹ năng thuyết trình, thảo luận
nhóm, phân tích, so sánh…
Ví dụ: tại nhà tù Hỏa Lò GV cho HS tham quan di tích trước sau đó
yêu cầu HS. Hãy nhập vai làm một hướng dẫn viên của nhà tù giới thiệu cho
du khách và bạn bè trong lớp về nhà tù Hỏa Lò thông qua các nguồn tư liệu
và các hiện vật có còn được giữ tại đây. Từ đó nó sẽ rèn cho HS rất nhiều kỹ
năng từ thuyết trình cho đến ứng xử, làm việc nhóm, HS tự tin hơn nhiều…
+ Về giáo dục thái độ: Với việc nhận biết được nội dung về các di tích
lịch sử trong dạy học lịch sử. Để từ đó hình thành ở HS lòng yêu quê hương,
đất nước. Tự hào dân tộc, biết ơn các anh hùng đã hi sinh vì đất nước, thái độ
tôn trọng sự thật lịch sử…

Sử dụng có cách chọn lọc những di tích tiêu biểu nổi bật để làm sáng
tỏ nội dung mà bài học yêu cầu. Nội dung nói về di tích thì phải phù hợp với
nội dung bài học yêu cầu.
Sử dụng một cách khoa học tránh việc đi diễn tả, giới thiệu sâu về các
di tích mà làm cho nội dung kiến thức của bài học không được truyền tải hết
cho học sinh, ảnh hưởng đến thời gian của tiết dạy.
Ví dụ: Khi học về nội dung “Phong trào kháng chiến ở Bắc Kì trong
những năm 1873 – 1874”, nằm trong bài 20 “Chiến sự lan rộng ra cả nước.
Cuộc kháng chiến của nhân dân ta từ năm 1973 đến năm 1884. Nhà Nguyễn
đầu hàng”,GV sẽ sử dụng di tích “Ô Quan Chưởng” để nói về sự đấu tranh
của nhân dân Hà Nội tại đây đấu trả chống Pháp khi Pháp tiến đánh bắc Kì
lần 1. Khi nói thì chúng ta không cần phải đi sâu về sự hình thành của “Ô
Quan Chưởng” qua các giai đoạn lịch sử, mà chúng ta chỉ cần nhấn nhắc
đến những vẫn đề nổi bật và nổi trội mà thôi như: giải thích cho học sinh

11


biết tại sao trước kia của ô này có tên là “cửa Ô Thanh Hà”, hay nói đây là
của ô chính còn sót lại cho đến ngày nay, tại đây diễn ra chiến đấu của 100
binh sĩ triều đình như thế nào. Nếu học sinh đến được tận nơi thì chúng ta có
thể sử dụng bằng cách là chia học sinh thành các nhóm đống vai là người
hướng dẫn viên du lịch để giới thiệu cho khách du lịch về “Ô Quan
Chưởng”.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Thực trạng của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông
Dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là quá trình sư phạm phức tạp.
Quá trình đó là tổng hợp của nhiều yếu tố tạo thành như mục tiêu, nội dung,
chương trình, SGK, phương tiện dạy học, phương pháp dạy học, hoạt động
của thầy và trò, môi trường dạy học, kiểm tra đánh giá. Mỗi yếu tố đó có vị

gia hoạt động, nhưng bên cạnh đó cũng có một vài học sinh cá biệt không
chú ý đến bài học. Những học sinh này thường tập trung ở những dãy bàn
cuối lớp, trong giờ không làm việc riêng thì mất trật tự nói chuyện, nói tự do
trong giờ học. Có khi còn lợi dụng những lúc thảo luận nhóm để nói chuyện
với bạn bè. Có những học sinh do ham chơi hoặc do bận công việc gia đình
không chuẩn bị bài trước, cho nên giáo viên đặt câu hỏi hoặc đặt vấn đề nào
đó cho giải quyết thì các em lúng túng, không trả lời được làm ảnh hưởng
đến thời gian tiết học. Hay giáo viên có hỏi tất các nôi dung trong SGK, học
sinh biết nhưng không giờ tay phát biểu. Khi hỏi các em lý do thì bảo chán
không muốn học không muốn giơ tay. Trên đây là thực trạng của việc dạy và
học môn Lịch sử hiện nay.
Hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học
Lịch sử nói riêng trong trường phổ thông không chỉ là phong trào mà còn là
một yêu cầu bắt buộc đối với giáo viên. Nhưng trên thực tế, kết quả khảo sát
và điều tra xã hội học cho thấy tỷ lệ giáo viên thực hiện được các yêu cầu
này chưa nhiều và họ gặp nhiều khó khăn, trong đó khó khăn lớn nhất là do

13


các thói quen đọc chép, thuyết giảng, lệ thuộc sách giáo khoa. Điều này tạo
ra thói quen thụ động của trò. Để chống lại thói quen này, nhiều giáo viên đã
chủ động trong việc tìm tòi những cách thức mới trong truyền đạt kiến thức,
song do nhận thức chưa đầy đủ nên việc đổi mới phương pháp chưa hiệu
quả. Ví dụ: Nhằm mục đích phát huy tính tích cực của học sinh, trong nhiều
tiết học từ đầu tới cuối chỉ thấy giáo viên hỏi, học sinh trả lời, hoặc cả tiết
học, học sinh không ghi được gì ngoài các tiêu đề chính. Lại cũng có giáo
viên sử dụng máy tính, máy chiếu đa năng, song lại không chú ý xem có cần
thiết, phù hợp với bài học không... và coi đó là đổi mới phương pháp dạy
học.

giáo viên và học sinh tại các trường THPT nói trên.
1.2.1.2. Nội dung điều tra
Nội dung điều tra, khảo sát tập trung ở các vấn đề cơ bản sau:
Đối với GV: Nội dung điều tra tập trung về việc thực trạng, mức độ và
cách thức sử dụng một số di tích ở Hà Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp
11. Ưu, nhược điểm của việc sử dụng một số di tích ở Hà Nội trong dạy học
lịch sử Việt Nam. Quan niệm của GV về vấn đề sử dụng một số di tích ở Hà
Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 11. Cuối cùng là, khảo sát vấn đề GV
có cách đánh giá và đề xuất một số biện pháp để sử dụng các di tích trong dạy
học hiệu quả hơn.
Đối với học sinh, nội dung điều tra tập trung ý kiến của học sinh về
việc sử dụng một số di tích lịch sử ở Hà Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam
lớp 11. Mặt khác, cũng tập trung vào điều tra mức độ hứng thú của học sinh
khi giáo viên đưa việc sử dụng các di tích ở Hà Nội, vận dụng vào dạy học
Lịch sử. Ý kiến của học sinh khi đươc giáo viên sử dụng các di tích trong quá
trình dạy học.
1.2.1.3. Kết quả điều tra

15


Đối với GV: Các thầy cô ở 3 trường trên điều tra về quan niệm của giáo
viên đổi mới phương pháp dạy học và áp dụng những phương pháp mới vào
dạy học lịch sử cho thấy. Đa số các giáo viên cũng đã bước đầu quan tâm và
chú trọng đến bài giảng của mình, bằng việc làm mới bài giảng bằng việc sử
dụng nhiều phương pháp như : sử dụng công nghệ thông tin, sử dụng kiến
thức văn học, tài liệu gốc, sử dụng các đồ dùng trực quan… Tuy nhiên, việc
sử dụng các di tích có thật thì lại chưa hề có, trong tất cả các SGK, sách
chuyên ngành lịch sử… các nhà nghiên cứu có đề cập đến các di tích lịch sử
tại Hà Nội. Nhưng ở trong các trường học thì hầu như các di tích đó nó mới

em học sinh được đi tham quan theo hình thức một buổi ngoại khóa thì lại
chưa bao giờ có. Bởi hiện nay, các di tích đã dần bị lãng quên bởi những
trung tâm thương mại với nhiều trò chơi giải trí, chính vì lẽ đó mà các khu di
tích chủ yếu cho những người trung niên, và một vài bạn thanh thiếu niên đam
mê, yêu thích lịch sử. Còn đại đa số là vắng bóng học sinh ở các khu di tích.
Khi lấy ý kiến của các em học sinh về việc sử dụng một số di tích lịch sử
trong dạy học đem lại hiệu quả hơn, thì có em Nguyễn Đức Trung, học sinh
lớp 11E, trường THPT Xuân Giang, “Em rất đồng tình với việc đưa các di
tích lịch sử trong dạy học và em cũng hi vọng vấn đề nghiên cứu của đề tài
nhanh chóng được thực hiện để cho em và các bạn học sinh lớp 11 sẽ được
học môn Lịch sử vui hơn, thú vị và hấp dẫn hơn”. Điều đó cho thấy, không
phải tất cả HS đều quay lưng với môn lịch sử của chúng ta, mà HS đang quay
lưng với chính phương pháp dạy học lịch sử của chúng ta. Khảo sát về việc sử
dụng một số di tích ở Hà Nội trong dạy học lịch sử có cần thiết không, thì đa
số học sinh cho là việc sử dụng này là rất cần thiết và cần thiết, chiếm 90,5%,
còn lại rơi vào những học sinh các biệt không quan trọng tất cả các môn. Vì
vậy có 9,5% HS cho là có cũng được, không cũng được. Khảo sát về hình
thức dạy học ngoại khóa có sử dụng các di tích lịch sử ở Hà Nội thì đa số

17


chiếm đến 100% HS cho là việc sử dụng như vậy sẽ rất hấp dẫn đối với bài
học lịch sử.

18


TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Việc giáo viên thay đổi hình thức học tập cho học sinh trong giờ dạy

Lịch sử là bản thân cuộc sống mà loài người phải trải qua. Hiện thực LS là
khách quan, chỉ có một nhưng nhận thức LS lại có nhiều, tùy theo trình độ, tính
yêu cầu, quyền lợi, con người tìm hiểu LS. Trong những nhận thức khác nhau về
LS chỉ có một nhận thức đúng, đó là nhận thức phản ánh LS khách quan đúng như
nó nội tại trên cơ sở Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm
đường lối của Đảng cộng sản.
Sử dụng các di tích lịch sử vào bài học nó cần phải đảm bảo đúng nội
dung trong SGK, sử dụng phải đảm bảo đủ thời gian hợp lý cho bài dạy. Tất cả
những nội dung GV cung cấp cho học sinh về di tích đó cần phải xác thực tránh
lệch lạc, xuyên tạc lịch sử hay bịa lịch sử. Nội dung nói về các di tích cần bố trí
khoa học, quan trọng thì nói tranh trường hợp nói miên man học sinh không hiểu
bài. Luôn luôn đổi mói hình thức dạy để cho bài học phong phú hơn.
2.1.2. Đảm bảo phù hợp với mục tiêu nội dung, bài học
Đây là một nguyên tắc hàng đầu và không thể thiếu khi sử dụng kiến
thức văn học. Mỗi chương, bài đều có những nhiệm vụ nhận thức nhất định,
đều phải đạt được yêu cầu cụ thể về giáo dục, giáo dưỡng và phát triển. Do
đó, mỗi nội dung nói về di tích đó cần phải cung cấp đầy đủ kiến thức mà
người GV cần truyền đạt cho HS. Tuy nhiên, có không ít di tích đã đi vào quá
khứ rất ít người biết đến. Vì vậy, cần đòi hỏi giáo viên phải nghiên cứu kỹ,
đọc nhiều tài liệu có liên quan để đảm bảo tài liệu đó phù hợp với mục, bài cụ
thể.

20