ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN

PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM
VIỆT NAM TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ
TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1965

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 62 22 03 13

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. LÊ CUNG

HUẾ - NĂM 2016
i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, số liệu và kết quả
nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ
công trình nào khác.
Tác giả luận án

Nguyễn Thị Thanh Huyền

ii



Chính quyền Sài Gòn

ĐTMN

Đô thị miền Nam

HLĐGP

Hội Lao động giải phóng miền Nam Việt Nam

LSQS

Lịch sử quân sự

NCLS

Nghiên cứu Lịch sử

NXB

Nhà xuất bản

PTT

Phủ Tổng thống

TPHCM

Thành phố Hồ Chí Minh


Chương 2. PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM
(1954-1960) ..............................................................................................................23
2.1. Khái quát truyền thống đấu tranh của công nhân miền Nam trước năm
1954 .......................................................................................................................23
2.2. Chính sách của Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đối với công nhân ở
các đô thị miền Nam (1954-1960) .......................................................................27
2.2.1. Khái quát về tình hình miền Nam Việt Nam (1954-1960) ......................27
2.2.2. Chính sách của Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đối với công nhân ở
các đô thị miền Nam ..........................................................................................29
2.2.2.1. Về tư tưởng - chính trị.......................................................................29
2.2.2.2. Về kinh tế ..........................................................................................33
2.2.2.3. Về văn hoá - xã hội ...........................................................................34
2.3. Đội ngũ và đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam (1954-1960) .......36
v


2.3.1. Đội ngũ công nhân ở các đô thị miền Nam .............................................36
2.3.2. Đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam............................................38
2.3.2.1. Thời gian và điều kiện lao động ........................................................38
2.3.2.2. Tình trạng thất nghiệp .......................................................................40
2.3.2.3. Lương công nhân ..............................................................................43
2.4. Diễn biến phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1960....46
2.4.1. Chủ trương của Đảng ...............................................................................46
2.4.2. Diễn biến phong trào ..............................................................................50
2.4.2.1. Phong trào công nhân vì mục tiêu dân sinh ......................................50
2.4.2.2. Phong trào công nhân vì mục tiêu dân chủ .......................................64
TIỂU KẾT................................................................................................................73
Chương 3. PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1961-1965)..75
3.1. Chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đối với công nhân ở các đô
thị miền Nam (1961-1965) ...................................................................................75

công nhân đô thị với công nhân đồn điền cùng giai cấp nông dân và các tầng
lớp nhân dân miền Nam ...................................................................................133
4.3. Ý nghĩa của phong trào ..............................................................................137
4.3.1. Phong trào chứng minh tinh thần đấu tranh bất khuất của công nhân ở
các đô thị miền Nam trong tinh thần đấu tranh dân tộc ...................................137
4.3.2. Phong trào chứng minh tính đúng đắn của phương châm đấu tranh “hai
chân, ba mũi”, “ba mũi giáp công”, “ba vùng chiến lược” trong cách mạng
miền Nam .........................................................................................................138
4.3.3. Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam góp phần làm rối loạn hậu
phương của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, tạo điều kiện cho cách mạng miền
Nam phát triển .................................................................................................140
4.3.4. Phong trào góp phần làm phong phú thêm những bài học kinh nghiệm
đối với sự nghiệp giữ nước và dựng nước của dân tộc ....................................142
4.3.4.1. Mục tiêu và khẩu hiệu đấu tranh cụ thể ..........................................142
4.3.4.2. Sự đoàn kết, thống nhất, kiên trì đấu tranh .....................................143
4.3.3.3. Những bài học kinh nghiệm rút ra từ hạn chế của phong trào ........145
TIỂU KẾT..............................................................................................................146
KẾT LUẬN ............................................................................................................147
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ .............................................151
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................153
PHỤ LỤC ...................................................................................................... 180

vii


MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam hiện đại, phong trào công nhân ở các đô
thị miền Nam (ĐTMN) (1954-1975) là bộ phận của phong trào ĐTMN, của phong
trào cách mạng Việt Nam, góp phần quan trọng trong sự nghiệp giải phóng miền

nghiên cứu khá đầy đủ, có tính hệ thống, còn lại một mảng trống phong trào công
nhân ở các ĐTMN Việt Nam (1954-1975) vẫn chưa được giới sử học Việt Nam quan
tâm nghiên cứu. Vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu phong trào công nhân ở các
ĐTMN (1954-1975), trước hết là giai đoạn từ sau Hiệp định Genève (21-7-1954) đến
thời điểm cuộc “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ bị phá sản ở miền Nam (6-1965) là rất
cần thiết, vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn. Với lý do đó, chúng tôi
chọn đề tài: “Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam Việt Nam trong kháng
chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965” làm đề tài nghiên cứu cho luận án Tiến
sĩ, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.
Về ý nghĩa khoa học, luận án góp phần làm rõ hơn, đầy đủ hơn về các giai
đoạn lịch sử hết sức vẻ vang của dân tộc trong sự nghiệp giải phóng miền Nam,
thống nhất đất nước; về bản chất của CQSG do Mỹ điều khiển trong tham vọng tiêu
diệt phong trào kháng chiến của nhân dân miền Nam; về những chủ trương của
Đảng các cấp trong việc lãnh đạo phong trào công nhân ở các ĐTMN; về tính đúng
đắn và sáng tạo của Đảng với phương châm đấu tranh “hai chân, ba mũi”, “ba mũi
giáp công”, “ba vùng chiến lược” trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975);
hiểu được bản chất của phong trào công nhân ở các ĐTMN, một phong trào diễn ra
trong điều kiện chiến tranh giải phóng dân tộc, thông qua đó thấy được tính đa
dạng, phong phú về hình thức và biện pháp đấu tranh của phong trào; về những kết
quả đạt được của phong trào trên các lĩnh vực dân sinh, dân chủ; hiểu hơn về phong
trào công nhân ở từng ngành, sự phối hợp chung của công nhân trong toàn ngành,
cũng như sự liên kết giữa phong trào công nhân ở các ĐTMN với phong trào đấu
tranh của các tầng lớp nhân dân.
Về ý nghĩa thực tiễn, hiện nay trong sự nghiệp đổi mới đất nước do Đảng
khởi xướng, trong đó công nghiệp hóa, hiện đại hóa giữ vị trí then chốt. Vì vậy,
luận án góp thêm một số kinh nghiệm cho các nhà chính trị - xã hội vận dụng vào
việc hoạch định những chính sách đối với công nhân. Mặt khác, luận án góp phần
2



3


3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
3.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận án là tái hiện bức tranh lịch sử về phong trào công nhân ở
các ĐTMN trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965 một cách có
hệ thống. Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần cung cấp những luận cứ cho các
nhà chính trị - xã hội trong việc hoạch định chính sách đối với công nhân hiện nay.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Một là, làm rõ những chính sách của Mỹ và CQSG, đời sống công nhân ở
các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965, từ đó lý giải nguồn gốc của phong trào.
Hai là, trình bày và phân tích những chủ trương của Đảng các cấp đối với
công nhân ở các ĐTMN. Quá trình đấu tranh, mục tiêu, hình thức và biện pháp của
phong trào công nhân ở các ĐTMN qua các giai đoạn: 1954-1960, 1961-1965.
Ba là, phân tích, làm rõ một số tính chất, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của
phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965.
4. NGUỒN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
4.1. Nguồn tài liệu
Luận án chủ yếu được xây dựng trên cơ sở các nguồn tài liệu sau đây:
- Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, các tác phẩm của các đồng chí
lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam viết về cách mạng giải phóng dân tộc, về cuộc
kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, về công nhân và phong trào công nhân. Những
tài liệu này cung cấp cho tác giả cơ sở lý luận để thực hiện luận án.
- Các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của
Viện Sử học, Viện Lịch sử Đảng, Viện Lịch sử quân sự và các chuyên khảo của tập
thể các nhà nghiên cứu hoặc riêng từng nhà nghiên cứu.
- Các tài liệu lưu trữ liên quan tới cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và
phong trào công nhân miền Nam hiện đang lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ (TTLT)
Quốc gia II tại thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), TTLT của các thành phố Biên

động trên toàn miền.
Bốn là, luận án nêu bật tính chất, đặc điểm cùng những đóng góp của phong
trào công nhân ở các ĐTMN trong sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất
nước; chỉ rõ phong trào công nhân ở các ĐTMN là một bộ phận của phong trào
ĐTMN dưới sự lãnh đạo Đảng, rộng hơn là một bộ phận của phong trào cách mạng
miền Nam. Luận án còn góp phần giáo dục truyền thống đấu tranh yêu nước, nâng
5


cao niềm tự hào cho giai cấp công nhân hiện nay, kết quả nghiên cứu của luận án có
thể cung cấp nguồn tư liệu tương đối hoàn chỉnh về phong trào công nhân ở các
ĐTMN (1954-1965).
6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu (6 trang), kết luận (3 trang), tài liệu tham khảo (26
trang), nội dung luận án gồm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan (17 trang)
Chương 2: Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam giai đoạn
1954-1960 (51 trang).
Chương 3: Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam giai đoạn
1961-1965 (46 trang).
Chương 4: Tính chất, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của phong trào công nhân
đô thị miền Nam từ năm 1954 đến năm 1965 (27 trang).

6


Chương 1
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Vấn đề công nhân nói chung, phong trào công nhân ở các ĐTMN trong cuộc

luôn thể hiện tinh thần bất khuất, kiên cường trong đấu tranh, khẳng định được vai
trò, vị trí của giai cấp mình trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc.
Hoàng Quốc Việt (1959), Những nét sơ lược về lịch sử phong trào công
nhân và công đoàn Việt Nam 1860-1945, NXB Lao Động, Hà Nội. Công trình
nghiên cứu một cách có hệ thống về lịch sử phong trào công nhân và công đoàn
Việt Nam từ năm 1860 đến năm 1945 và chỉ rõ qua từng giai đoạn lịch sử, phong
trào công nhân và công đoàn Việt Nam đã có những bước phát triển vững mạnh
và đóng vai trò quan trọng đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam.
Võ Nguyên (1961), Phong trào công nhân miền Nam, NXB Sự Thật, Hà Nội.
Công trình nghiên cứu về cuộc đấu tranh chống Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm
(CQNĐD) của giai cấp công nhân miền Nam từ tháng 7-1954 đến tháng 7-1961,
trong đó có các nội dung chính như: sự bần cùng hóa giai cấp công nhân miền Nam
dưới chế độ Mỹ và CQNĐD như nạn thất nghiệp tràn lan, đồng lương rẻ mạt, điều
kiện lao động khắc nghiệt. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến phong trào đấu tranh
của công nhân miền Nam. Công trình khẳng định, phong trào công nhân miền Nam
phát triển được trong giai đoạn 1954-1961 là do gắn liền với những điều kiện tiên
quyết như giai cấp công nhân miền Nam ngày càng trưởng thành và phát huy được
truyền thống giai cấp mình, mặt khác đó còn là sự phối hợp đấu tranh của các tầng
lớp nhân dân yêu nước ở miền Nam, là sự hỗ trợ của miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Khi
đánh giá về vai trò của giai cấp công nhân miền Nam giai đoạn 1954-1961, tác giả
khẳng định: “Trong sự nghiệp cách mạng chung của nhân dân miền Nam 7 năm qua,
lực lượng có tổ chức và phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân miền Nam đã
giữ một vị trí vô cùng quan trọng. Trong những điều kiện cực kỳ khó khăn, giai cấp
công nhân miền Nam đã tiến hành một cuộc đấu tranh anh dũng, đầy tinh thần chống
Mỹ - Diệm và đã thu được những thành tích lớn, góp phần xứng đáng đưa cách mạng
miền Nam tiến lên” [178; tr. 3].
Trần Văn Giàu (1962), (1963), Giai cấp công nhân Việt Nam từ Đảng Cộng
sản thành lập đến cách mạng thành công (1930-1945), (3 tập), NXB Sử Học, Hà
8


Riềng, đồng thời cũng là người lãnh đạo cuộc đấu tranh của 5.000 công nhân Phú
9


Riềng, tác giả đã đặc tả lại tình cảnh công nhân cao su đồn điền Phú Riềng dưới chế
độ thực dân Pháp; những phản kháng của công nhân trong những ngày tháng đầu
tiên đến sống và làm việc ở đồn điền; những hành động đấu tranh đòi quyền dân
chủ của công nhân với giới chủ như cấm đánh đập, cấm cúp phạt, miễn sưu thuế, trả
lương cho nữ công nhân khi nghỉ sinh, ngày làm 8 giờ, bồi thường cho công nhân
khi bị tai nạn lao động.
Lê Duẩn (1968), Vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam và nhiệm vụ của
công đoàn trong giai đoạn trước mắt, NXB Sự Thật, Hà Nội. Bàn về sự hình thành
giai cấp công nhân Việt Nam, tác giả chỉ rõ: “Nó sinh ra và lớn lên không phải từ
khi có thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa của giai cấp tư sản dân tộc, mà ngay từ
khi có sự khai thác đầu tiên của tư bản nước ngoài trên đất nước ta” [82; tr. 26].
Đặc biệt, công trình đi sâu phân tích vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam,
nhiệm vụ của công đoàn trong công cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Ban Sử cận hiện đại, Viện Sử học (1974), Một số vấn đề về lịch sử giai cấp
công nhân Việt Nam, NXB Lao Động, Hà Nội. Đây là một công trình nghiên cứu
với nhiều bài viết bàn về sự hình thành giai cấp công nhân và đặc điểm của giai
cấp công nhân Việt Nam, đáng chú ý là các bài viết: Sự hình thành người công
nhân và đặc điểm lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam của Vũ Huy Phúc;
Tình hình công nhân Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến chiến tranh thế giới thứ
nhất của Dương Kinh Quốc.
Văn Tạo - Đinh Thu Cúc (1974), Giai cấp công nhân miền Bắc Việt Nam
1955-1960, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội. Đây được xem là công trình nghiên
cứu chuyên sâu về công nhân miền Bắc trong thời kỳ khôi phục, cải tạo và phát
triển kinh tế, phát triển văn hóa từ năm 1955 đến năm 1960, với các nội dung chính
như: Sự phát triển đội ngũ công nhân miền Bắc trong thời kỳ khôi phục và cải tạo
kinh tế; quá trình đào tạo, bồi dưỡng văn hóa, kỹ thuật cho giai cấp công nhân; đời

đoàn vùng giải phóng (1978), NXB Lao Động, Hà Nội. Có thể coi đây là công trình
nghiên cứu khá đầy đủ về đội ngũ công nhân lao động miền Nam và công đoàn
vùng giải phóng. Nét nổi bật là công trình đã nêu rõ truyền thống đấu tranh bất
khuất của giai cấp công nhân lao động miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu
nước (1954-1975); những hoạt động của công đoàn vùng giải phóng.
Ngô Văn Hoà, Dương Kinh Quốc (1978), Giai cấp công nhân Việt Nam
trước khi thành lập Đảng, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội. Công trình tập trung
11


phân tích vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, của giai cấp công nhân
Việt Nam đối với sự nghiệp cách mạng. Vai trò của phong trào công nhân với tư
cách là một trong ba yếu tố dẫn đến sự thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương.
Những đặc điểm của quá trình phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam từ tự
phát đến tự giác.
Lê Sắc Nghi (1980), Đất đỏ miền Đông, NXB Công ty cao su Đồng Nai.
Thành Nam (1982), Phong trào đấu tranh cách mạng của công nhân cao su
miền Đông Nam Bộ, NXB Lao Động, Hà Nội. Ngoài nội dung trình bày về lịch sử
hình thành cây cao su và đời sống vật chất, tinh thần của công nhân miền Đông Nam
Bộ, cả hai công trình đã tái hiện phong trào đấu tranh của công nhân cao su miền Đông
Nam Bộ diễn ra sôi động, hòa trong phong trào đấu tranh chung của giai cấp công nhân
và nhân dân cả nước trong suốt 2 thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945-1954) và
chống Mỹ, cứu nước (1954-1975).
Nguyễn Hữu Hợp - Phạm Quang Toàn (1987), Giai cấp công nhân Việt Nam
thời kỳ 1945-1954, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội. Đây là công trình nghiên cứu có
tính hệ thống về sự phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam từ 1945-1954, trong
đó tập trung trình bày cấu trúc của giai cấp công nhân trước khi kháng chiến toàn
quốc bùng nổ, sự phát triển đội ngũ công nhân vùng tự do, chất lượng đội ngũ công
nhân vùng tự do; nguồn gốc và sự phát triển của đội ngũ công nhân vùng địch tạm
chiếm. Đặc biệt, phần 2 của công trình đã đi sâu phân tích phong trào công nhân

vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Liên đoàn lao động Quảng Nam - Đà Nẵng (1996), Lịch sử phong trào đấu
tranh cách mạng của công nhân lao động và hoạt động công đoàn Quảng Nam - Đà
Nẵng (1954-1975), NXB Đà Nẵng. Công trình đã tái hiện lại phong trào của công nhân
và lao động tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975).
Mặc dầu, trong quá trình đấu tranh, công nhân và lao động Quảng Nam - Đà Nẵng
gặp không ít khó khăn như bị Mỹ và CQSG mua chuộc, dụ dỗ, đàn áp và khủng
bố,... nhưng phong trào của công nhân lao động Quảng Nam - Đà Nẵng vẫn diễn ra
mạnh mẽ, tạo được những dấu ấn đậm nét trong phong trào cách mạng giải phóng
dân tộc (1954-1975). Công trình khẳng định, phong trào công nhân và lao động
Quảng Nam - Đà Nẵng thiết thực góp phần vào sự nghiệp giải phóng miền Nam,
thống nhất đất nước.
13