BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
____________________

Lê Thùy Dung

YẾU TỐ KÌ ẢO
TRONG VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
(THẾ KỈ XV ĐẾN THẾ KỈ XIX)

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
____________________

Lê Thùy Dung

YẾU TỐ KÌ ẢO
TRONG VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
(THẾ KỈ XV ĐẾN THẾ KỈ XIX)
Chuyên ngành : Văn học Việt Nam
Mã số
: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1.2. Cơ sở hình thành các yếu tố kì ảo trong văn học trung đại ............................21
1.2.1. Văn học trung đại mang đậm dấu ấn văn học dân gian ...........................21
1.2.2. Văn học trung đại chịu ảnh hưởng của các tư tưởng Nho - Phật - Đạo ...25
1.2.3. Văn học trung đại gắn liền với tín ngưỡng dân gian người Việt ..............27
Chương 2 : NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI ............................................31
2.1. Cốt truyện kì ảo ..............................................................................................31
2.1.1. Cốt truyện bắt nguồn từ các môtip kì ảo ..................................................31
2.1.2. Cốt truyện bắt nguồn từ các tình huống kì ảo ..........................................41
2.2. Nhân vật kì ảo .................................................................................................44
2.2.1. Nhân vật có yếu tố kì ảo ...........................................................................45
2.2.2. Nhân vật kì ảo...........................................................................................52
2.3. Không gian, thời gian kì ảo ............................................................................63
2.3.1. Không gian kì ảo ......................................................................................64
2.3.2. Thời gian kì ảo ..........................................................................................72
Chương 3 : GIÁ TRỊ THẨM MĨ CỦA YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI ..........................................81
3.1. Cái kì ảo là yếu tố phản ánh hiện thực và phản ánh nhận thức, tư tưởng về
cuộc sống ...............................................................................................................81
3.1.1. Phản ánh hiện thực cuộc sống ..................................................................81


3.1.2. Phản ánh nhận thức, tư tưởng về cuộc sống .............................................91
3.2. Kì ảo có ý nghĩa như một thủ pháp nghệ thuật có sức hấp dẫn riêng.............94
3.2.1. Kích thích trí tưởng tượng ........................................................................94
3.2.2. Khơi dậy sự ham muốn khám phá ............................................................98
KẾT LUẬN ............................................................................................................102
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................105



suốt như pha lê đã bị thực tại đen tối phá vỡ. Yếu tố kì ảo đã đem đến cảm
giác mới lạ cho người đọc, mở ra một chân trời mới của sức tưởng tượng bay
bổng. Mặt khác, nó khiến con người không quay đi với đời sống thực tại mà
luôn sẵn sàng đối diện thẩm định nhận thức cuộc sống một cách sâu sắc hơn.
Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài luận văn: “Yếu tố kì ảo trong văn
xuôi trung đại (thế kỉ XV đến thế kỉ XIX)”. Tìm hiểu yếu tố kì ảo trong văn
xuôi trung đại sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn sâu sắc hơn về thế giới nghệ thuật
của các nhà văn cũng như có những nhìn nhận, đánh giá xác đáng hơn về quá
trình vận động của văn xuôi giai đoạn này.
2. Lịch sử vấn đề
Xung quanh đề tài luận văn “Yếu tố kì ảo trong văn xuôi trung đại”,
trong phạm vi tư liệu sưu tầm được, chúng tôi điểm qua một số bài nghiên
cứu sau:
Về yếu tố kì ảo, vấn đề này đã nhận được sự quan tâm của rất nhiều
nhà nghiên cứu từ những thập niên đầu của thế kỉ XIX. Có thể kể ra một số
công trình nghiên cứu đáng chú ý: Hợp tuyển văn chương kì ảo, Từ truyện
thần tiên đến truyện khoa học kì ảo của Cailois, Dẫn nhập văn học kì ảo của
Todorov, Cái kì ảo trong văn học của Rabkin … Ở Việt Nam, yếu tố kì ảo chỉ
được bàn luận vào sau những năm 1975 và thực sự sôi nổi vào những năm
đầu thế kỉ XXI. Có thể kể đến bài viết Về khái niệm cái kì ảo và văn học kì ảo
trong nghiên cứu văn học của Lê Nguyên Long. Bài viết đã bước đầu thể hiện
sự quan tâm đến văn học kì ảo và khái niệm cái kì ảo. Trong bài viết này, tác
giả đã tổng hợp nhiều quan niệm về thuật ngữ kì ảo và văn học kì ảo của các
tác giả nước ngoài. Từ đó tác giả đưa ra ý kiến của mình: “cái kì ảo là cái
không thể cắt nghĩa được bằng lý tính từ điểm nhìn của chúng ta với tầm


nhận thức hiện tại. Chính sự không cắt nghĩa được bằng lý tính ấy đã tạo nên
một “sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vũ trụ”(Rogee Caillois), gây ra tâm
trạng hoang mang cho người nào đối diện với nó”. Hay trong bài nghiên cứu

nghiêng nhiều về nghiên cứu lý luận. Còn nghiên cứu về thực tiễn sáng tác thì
chủ yếu gắn với văn học hiện đại Việt Nam như Nghệ thuật kì ảo trong văn
xuôi đương đại Việt Nam, Yếu tố kì ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam
của Bùi Thanh Truyền, Yếu tố huyền ảo trong văn xuôi nghệ thuật Việt Nam
sau 1975 của Hoàng Thị Văn, Vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện Việt Nam
sau 1975 của Nguyễn Văn Kha, Vai trò của cái kì ảo trong truyện và tiểu
thuyết Việt Nam của Đặng Anh Đào… Thực tế cho thấy chưa có nhiều bài
viết về yếu tố kì ảo trong văn xuôi trung đại, nếu có thì chỉ ở vài tác phẩm
riêng lẻ hoặc chỉ ở dạng phác họa, điểm qua. Chúng tôi tìm thấy có những bài
viết như: Cái kì trong tiểu thuyết truyền kì của Đinh Phan Cẩm Vân, Những
biến đổi của yếu tố kì và thực trong truyện ngắn truyền kì Việt Nam của Vũ
Thanh, Yếu tố kì ảo trong Thánh Tông di thảo của Lê Nhật Ký, Thể loại
truyện kì ảo Việt Nam thời trung đại của Vũ Thanh, Tìm hiểu khuynh hướng
sáng tác trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ của Nguyễn Phạm Hùng,
Vũ Trinh và Lan Trì kiến văn lục trong dòng truyện truyền kì Việt Nam của
Trần Thị Băng Thanh… Các bài viết trên đã đưa ra những nhận định, phân
tích, lý giải yếu tố kì ở những góc nhìn khác nhau.
Vì những nguyên nhân khách quan và năng lực chủ quan, chúng tôi rất
lấy làm tiếc khi chưa thể tiếp cận và thống kê thật đầy đủ các bài viết, công
trình nghiên cứu về yếu tố kì ảo trong văn học đã được công bố. Trong phạm
vi của một luận văn chúng tôi rất trân trọng những ý kiến, quan điểm, đánh
giá, nhận xét của các nhà khoa học đã đề xuất. Những ý kiến quý báu đó sẽ
giúp chúng tôi có những định hướng đúng đắn, vững chắc về mặt phương


pháp luận và phương pháp nghiên cứu, cũng như về mặt tư liệu tham khảo để
có thể hoàn thành mục tiêu đề ra của luận văn.
3. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận văn là khảo sát, phân tích lý giải những biểu hiện
của yếu tố kì ảo trong văn xuôi trung đại Việt Nam (thế kỉ XV đến hết thế kỉ

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được tổ
chức thành ba chương:
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỂ CHUNG
1.1.Các khái niệm
1.2. Cơ sở hình thành các yếu tố kì ảo trong văn học trung đại
Chương 2: NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
2.1. Cốt truyện kì ảo
2.2. Nhân vật kì ảo
2.3. Không gian, thời gian kì ảo
Chương 3: GIÁ TRỊ THẨM MĨ CỦA YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
3.1. Cái kì ảo là yếu tố phản ánh hiện thực và phản ánh nhận thức, tư tưởng về
cuộc sống
3.2. Kì ảo có ý nghĩa như một thủ pháp nghệ thuật có sức hấp dẫn riêng


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1.1. Các khái niệm
1.1.1.Văn xuôi trung đại
1.1.1.1. Thời kì trung đại trong văn học Việt Nam
“Trung đại” là một thuật ngữ của khoa học lịch sử phương Tây để chỉ
một thời đại nằm giữa thời cổ đại và thời cận đại, có nghĩa là giai đoạn lịch sử
gắn liền với chế độ phong kiến. Thời trung đại được xem là thời đại văn hóa
lớn trong lịch sử nhân loại. Đó cũng là thời đại hình thành các giá trị văn hóa
truyền thống có ảnh hưởng đến ngày nay. Đối với Việt Nam, thời trung đại là
thời hình thành toàn bộ di sản văn hóa thành văn của dân tộc.
Thời trung đại chuyển sang thời hiện đại thông qua thời kì quá độ là
thời cận đại. Xét về mặt lịch sử, thời cận đại ở nước ta được đánh dấu bằng sự

và nhân đạo có những biểu hiện khác nhau.
Đã trở thành qui luật, nền văn học trung đại của dân tộc nào cũng được
xây dựng trên cơ sở nền văn hóa, văn học dân gian của dân tộc đó. Văn học
dân gian Việt Nam là nền tảng hình thành nền văn học viết trên nhiều phương
diện. Tiếp thu nguồn mạch văn học dân gian, văn học viết có cơ sở vững chắc
để phát triển. Từ những tác phẩm văn xuôi thành văn đầu tiên: Việt điện u
linh, Lĩnh Nam chích quái... ra đời trên cơ sở sưu tầm ghi chép các truyền
thuyết dân gian đến những tác phẩm có qui mô lớn như Đại Việt sử kí toàn
thư cũng sử dụng nhiều yếu tố của văn học dân gian. Cũng không ai có thể


phủ nhận ảnh hưởng đậm đà của văn học dân gian về văn liệu, thi liệu, bút
pháp… đối với những tác phẩm truyền kì như Thánh Tông di thảo, Truyền kì
mạn lục, thơ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương… Khẳng định giá trị và tìm hiểu
đặc điểm của văn học viết trung đại cũng đồng thời là sự đánh giá cao vai trò,
vị trí của văn học dân gian – nguồn mạch nuôi dưỡng văn học viết.
Trong thời kì trung đại, sự giao lưu ảnh hưởng của các nền văn học lâu
đời (Trung Hoa, Ấn Độ…) với các nền văn học hình thành sau (Nhật Bản,
Triều Tiên…) là một tất yếu khách quan. Ở Việt Nam mặc dù đã trải qua hàng
ngàn năm Bắc thuộc, nền văn hóa văn học dân tộc vẫn không bị đồng hóa. Sự
tiếp thu ảnh hưởng văn học Trung Hoa không làm mất đi bản sắc dân tộc mà
càng làm cho nền văn học thêm phong phú đậm đà bản sắc. Đặc biệt trên
phương diện thể loại, sự tiếp thu đã diễn ra một cách toàn diện. Tuy nhiên con
đường phát triển của văn học dân tộc vừa là tiếp thu vừa Việt hóa những yếu
tố Hán song song với việc sáng tạo những yếu tố hình thức mang tính dân tộc.
Sự tiếp thu một cách chủ động tinh hoa văn học Trung Quốc trên tinh thần
dân tộc vừa làm giàu có cho nền văn học, vừa thể hiện ý thức dân tộc mạnh
mẽ của cha ông ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa của dân tộc mình.
Cũng như văn học viết trung đại các nước trên thế giới, văn học Việt
Nam thế kỉ X – XIX chịu sự qui định của thi pháp văn học trung đại nói

Trung Quốc thịnh hành vào đời Minh Thanh, loại này ở Việt Nam thời trung
đại không nhiều. Ta có thể kể ra những tác phẩm như: Nam triều công nghiệp
diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái),
Tây Dương Gia Tô bí lục (Phạm Ngộ Hiên)… Các tác phẩm hoàn toàn theo
mô hình chương hồi Trung Quốc, quy mô lớn. Mỗi tác phẩm viết về một vấn
đề trọn vẹn và dài trên trăm trang. Đó là đề tài về lịch sử - lịch sử đương đại
nên tính thời sự chính trị của chúng rất cao.


Về truyện và kí, thời trung đại, hai thể loại này thật khó tách bạch đâu
là truyện đâu là kí. Ngoài một số đặc điểm về cốt truyện, nhân vật, thời gian
không gian, đặc biệt là tính chất hư cấu – yếu tố giúp tách truyện ra khỏi các
hình thức ghi chép khác như lục, kí, chí thì thái độ người cầm bút, sự thể hiện
cái tôi cá nhân của tác giả là dấu hiệu làm nên sự phân biệt giữa kí với truyện.
Nhưng không chỉ có thế, ở nhiều tác phẩm văn xuôi trung đại, khái niệm
truyện và tiểu thuyết cũng gần như không có sự phân biệt. Chính vì vậy việc
tách biệt thể loại tác phẩm của văn học trung đại là điều khó khăn. Đó là lí do
lâu nay người ta chấp nhận những cách gọi khác nhau tên nhiều tác phẩm tự
sự: truyện văn xuôi chữ Hán; truyện ngắn, kí, tiểu thuyết chương hồi, tiểu
thuyết chữ Hán; truyện ngắn truyền kì; tiểu thuyết truyền kì…
Truyện Việt Nam thời trung đại có một tỉ lệ lớn truyện truyền kì.
Truyền kì được hiểu là truyền đi một sự lạ. Truyền kì có tính chất là những
truyện kì lạ được lưu truyền lại. Truyện truyền kì có nguồn gốc trong văn học
Trung Quốc. Nó thúc đẩy sự ra đời của thể loại truyền kì trong văn học vùng
Đông Á trong đó có Việt Nam. Truyền kì trở thành một thể loại truyện mang
tính chất “kì văn dị sự” – một bộ phận tạo nên diện mạo nền văn xuôi trung
đại Việt Nam. Trên bước đường mười thế kỉ hình thành và phát triển, văn
xuôi trung đại đã để lại rất nhiều những tác phẩm đậm chất kì ảo, hoang
đường. Yếu tố kì ảo trong văn xuôi trung đại gắn liền với thể loại truyện
truyền kì. Những cái kì lạ, phi thường, siêu nhiên trong truyện truyền kì đã tạo

chuyển tải nội dung, truyện truyền kì có sức hấp dẫn mọi lứa tuổi, mọi thời
đại. Từ đầu thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX, giai đoạn này đánh dấu sự trưởng
thành của nền văn học trung đại và về cơ bản, các hình thức tự sự bằng văn
xuôi như truyện ngắn, kí, tiểu thuyết chương hồi đều được hoàn thiện. Thành


tựu phong phú nhất thuộc về thể truyện, kí với các tác giả tác phẩm như:
Công dư tiệp kí (Vũ Phương Đề), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), Lan
Trì kiến văn lục (Vũ Trinh), Tang thương ngẫu lục (Phạm Đình Hổ)…
1.1.2. Yếu tố kì ảo
1.1.2.1. Yếu tố kì ảo
Mấy chục năm gần đây, cái kì ảo trong văn học nghệ thuật đã trở thành
đối tượng hấp dẫn, lôi cuốn giới nghiên cứu và phê bình văn học. Kì ảo vốn là
một khái niệm xuất phát từ thời cổ đại. Cách hiểu về nó cũng thay đổi theo
thời gian. Theo từ điển ngôn ngữ Pháp, “kì ảo” là tính từ, bắt nguồn từ tiếng
Hy Lạp“Phantastitos”, tiếng La tinh“Phantasticus” để chỉ những gì được tạo
nên bởi trí tưởng tượng chứ không tồn tại trong thực tế. Các từ ngữ Hy Lạp và
La Tinh trên đều có liên quan với từ “Phantasia” (tiếng Pháp: “Fantasie”,
tiếng Anh: “Fantasy”) có nghĩa là trí tưởng tượng phóng túng. Trong Hán
ngữ đại tự điển, “kì” là “khác thường”, còn “ảo” là “không thực”. Nó thiên về
tính chất li kì, hiếm thấy. Trong tiếng Việt,“kì ảo” là từ Hán Việt, “kì” là “lạ
lùng”, “ảo”là không có thật. Cái kì ảo là cái lạ lùng, không có thật, không thể
bắt gặp trong thực tế. Theo định nghĩa của “Từ điển tiếng Việt” (Hoàng Phê,
nxb Đà Nẵng, 1998) thì “ Kì ảo là kì lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong
tưởng tượng”. Và tất nhiên, một tác phẩm văn chương kì ảo phải có những
yếu tố siêu nhiên, kì lạ, hư ảo, huyễn hoặc trong nhân vật, cốt truyện, chủ đề
tạo nên những phản ứng nhận thức của người tiếp nhận một cách mạnh mẽ.
Trên thế giới, người đầu tiên đề cập đến thuật ngữ cái kì ảo là một học
giả người Anh tên là Joseph Addison (1672-1719). Theo ông, những sáng tác
kì ảo “tạo ra một khoái cảm về nỗi sợ hãi trong tâm trí độc giả và làm thoả

nào đối diện với nó, bởi theo Vax, khi con người không còn xem mê tín của