Sự hồi sinh của yếu tố kì ảo trong
văn xuôi đương đại Việt Nam
1. Vấn đề về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực đã được đề cập
đến từ lâu. Nếu ví cuộc sống là "chất liệu" còn văn học là "sản phẩm" thì
thực tiễn văn học từ sau 1986 đến nay là một trong những minh chứng
sống động. Sự chuyển tiếp từ thời chiến sang thời bình với những quy luật
bình thường của nó, ảnh hưởng của công cuộc đổi mới tư duy mà Đảng
khởi xướng, những vấn đề bức thiết cộm lên trong lịch sử dân tộc thời hậu
chiến, thời xây dựng và một độ lùi thời gian tương đối thích hợp là những
nguyên nhân cơ bản dẫn đến những thay đổi quan trọng của văn học.
Khách quan mà nói, một trong những vai trò có tính chất "bà đỡ" của
đổi mới đối với văn học là đã góp phần củng cố mối dây liên hệ giữa nhà
văn và bạn đọc nhờ sự ra đời đúng lúc của những sáng tác mang đầy hơi
thở của cuộc sống và con người hiện đại. Về phía người viết, để làm được
điều đó, trước hết họ phải tự làm mới chính mình; cùng với một quan niệm
mới mẻ về hiện thực là một văn phong táo bạo, đầy "ma lực" mà "những
trang viết lạ" gắn với yếu tố kì ảo xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống
văn học hôm nay là một biểu hiện của nỗ lực giàu tính nhân văn ấy. Hành
trình từ âm thầm lặng lẽ đến sôi nổi, ồn ào có phần thái quá để rồi trở lại
trạng thái bình thường vốn có của dòng chảy kì ảo cũng góp phần phản ánh
sự phức tạp và không kém phần sinh động của thực tiễn văn học gần hai
mươi năm qua.
2. Sự chuyển biến của một giai đoạn, thời kì văn học, theo Bakhtin,
được đặc trưng bởi sự thay đổi của đời sống thể loại. Thế nhưng, thể loại
đang sống trong hiện tại bao giờ cũng nhớ đến quá khứ của nó bởi "đằng
sau mỗi một loại văn học đều có một truyền thống lớn lao tuy ẩn mà hiện:
truyền thống này bằng cách gánh vác chung để cùng hưởng chung một nền
văn hóa”
(1)
. Nghệ thuật biểu hiện của dòng truyện hiện đại có yếu tố kì ảo
không đơn giản chỉ là những kì hoa dị thảo đột ngột xuất hiện như một sự

Sự thay đổi trong cơ chế quản lí văn hoá văn nghệ khiến người ta mạnh
dạn truyền bá loại sáng tác văn học kỳ ảo, nhất là đối với các tác phẩm có
giá trị nghệ thuật cao của các nhà văn thế giới. Tâm nguyện của những
người bắc nhịp cầu văn học ở đây không gì khác hơn ngoài việc góp phần
thay đổi diện mạo văn học nước nhà như Lời giới thiệu trong Truyện ngắn
Edgar Poe sau đây: "Xuất bản tập sách nhỏ của Edgar Poe không chỉ đơn
thuần giới thiệu khuôn mặt văn học - cho dù đó là gương mặt của một nhà
văn lớn - mà xa hơn nữa, trong quá trình đổi mới tư duy, phải chăng cần
tránh lối suy nghĩ đơn giản, một chiều, cần tiếp cận với những gì phức tạp
hơn, đa dạng hơn"
(3)
. Việc tiếp thu các nền văn nghệ đi trước để phát triển
văn nghệ dân tộc, theo Phương Lựu, là "quy luật phổ biến vô cùng quan
trọng", bởi "sự tiếp thu đích thực không bao giờ là sự sao chép nô lệ, mà là
một sáng tạo"
(4)
. Riêng đối với đội ngũ sáng tác, việc xuất hiện rầm rộ kèm
theo sự chào đón nồng nhiệt và thái độ trân trọng của độc giả dành cho bộ
phận văn học độc đáo này chắc chắn sẽ gợi lên ở họ những suy nghĩ, nhận
thức và tìm tòi, khám phá mới.
Sự mở rộng trong quan niệm về hiện thực và đối tượng phản
ánh của văn học
Nguyên nhân chủ yếu của sự chuyển biến trong quan niệm về hiện
thực, tính hiện thực của văn học hôm nay xuất phát từ phía đội ngũ nhà
văn. Với họ, hiện thực lúc này không đồng nghĩa với tính có thật, giống như
thật, mà cao hơn thế, nó là "vẻ đẹp huyền thoại của sự tái hiện tự nhiên
theo cách nhìn độc đáo của nhà văn về sự vật"
(5)
. Phản ánh hiện thực
không phải là sự sao chép hiện thực mà là sự sáng tạo của người nghệ sĩ

lưu lạc: "Khốn nạn, nhiều khi cái dị dạng, không phải quy luật lại chi phối
cuộc sống mới trớ trêu chứ". Bức tranh cuộc sống không phải lúc nào cũng
ánh sắc hồng, và chân dung con người chưa hẳn mọi lúc, mọi nơi đều "vui
vẻ trẻ trung" mà đôi khi "trầm hóa" bởi sự phức hợp nhiều sắc độ. Nói như
Ma Văn Kháng thì đó là "một kết cấu của cả cái tốt lẫn cái xấu, cái thiện và
cái ác" (Bồ nông ở biển), cũng như "trên cơ sở những điều dự tính được lẫn
những yếu tố bất ngờ kì quái" (Người đánh trống trường). "Bên cạnh Chúa
có Quỷ, bên cạnh Phật có Ma. Ma quỷ cũng dự phần bất tử để làm mặt đối
lập, để thế giới này tiếp tục vận động và tồn tại" (Nguyễn Khải - Thời gian
của người). Từ hiện thực kháng chiến hào hùng, tràn ngập âm hưởng sử
thi, con người bước vào một mặt trận mới vắng xa tiếng súng nhưng cũng
không kém phần dằng dai, khốc liệt: Cuộc chiến đấu chống tiêu cực xã hội,
và một cuộc chiến khác cũng hết sức cam go để chống lại chính "ma quỷ
trong lòng ta" với những nỗ lực, quyết tâm mới: "phê phán cái sai", "lên án
cái xấu", "tích cực cổ vũ cho cái mới thắng lợi" Điều đó đặt nhà văn trước
những trách nhiệm, thử thách mới, với sự ý thức mới về thiên chức của
người nghệ sĩ: "Nghệ thuật cũng sẽ không là gì nếu không ôm hết cái dữ
dằn, đanh đá của cuộc sống, cả cuộc chết nữa! Sẽ chẳng đi đến đâu một
thứ nghệ thuật không thấy hết, không nói hết cái bờ bên kia của hiện thực"
(Trương Vũ Thiên An - Nước mắt Chí Phèo).
Việc thay đổi trong quan niệm về hiện thực đã dẫn đến sự bùng phát
về đề tài trong văn học, phá vỡ cái gọi là "chủ nghĩa đề tài" của văn xuôi
giai đoạn trước như nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra. Sự bùng nổ đề tài
như vậy giúp nhà văn có điều kiện khám phá mọi phương diện của cuộc
sống, đi sâu vào những góc khuất của hiện thực khách quan và hiện thực
tâm hồn với bao chiêm nghiệm và dự cảm về nhân thế, mở ra một chân trời
thoáng rộng cho sự liên tưởng và suy ngẫm của người đọc.
Sự mở rộng trong quan niệm về phương pháp sáng tác và tiếp
cận hiện thực
Trước sự chuyển mình của thời đại, văn học đã thực sự bắt gặp một

nay, sự chuyển biến này thể hiện rất rõ, đặc biệt đối với những thế hệ
trưởng thành từ sau thời bao cấp và đổi mới - một lực lượng hùng hậu
đang chiếm lĩnh văn đàn. Ít hoặc không bị "đóng gông" trong những
phương pháp sáng tác đã trở thành điển phạm, lại nhạy bén với cái mới,
thích thử nghiệm và phiêu lưu mạo hiểm, đội ngũ này đã mang lại cho văn
xuôi những cách nhìn mới mẻ, đầy cá tính trong phản ánh hiện thực bộc lộ
cụ thể trên trang viết cũng như những phát ngôn khi đàm đạo về văn
chương. Hoà Vang, cây bút từng gây được sự chú ý của độc giả với những
truyện ngắn và tiểu thuyết có cách viết và những ý tưởng mới lạ, độc đáo
như Nhân Sứ, Sự tích những ngày đẹp trời, Hiện tượng HVEYA thì quan
niệm: "Tôi cho rằng phản ánh cái cõi đời, cõi người này mà chỉ dùng cái
công cụ hiện thực thôi thì không đủ". Quan niệm này gián tiếp cắt nghĩa
nguyên nhân của việc xuất hiện với tần số cao những yếu tố kì ảo, huyền
thoại trong nhiều tác phẩm gây tiếng vang trong dư luận của anh. Với Ngô
Tự Lập, người say mê sáng tác và sưu tầm, nghiên cứu những chuyện có
tính chất thần kì, linh dị thì sôi nổi đến mức thái quá khi cho rằng: "Ngày
nay có lẽ chẳng có người cầm bút nào không cảm thấy trong mình ít nhiều
phẩm chất có tên là kì ảo". Còn Đoàn Lê, lí giải cho cách viết nửa thực nửa
hư trong Nghĩa địa xóm Chùa, Lên ruồi, Nhân bản ngoài cái "gu" riêng
của mình còn là bởi nhờ nó mà "có lẽ cuộc sống hiện ra ở một góc nhìn hơi
bất ngờ". Nói cách khác, chính những yếu tố huyền hoặc này đã đảm nhiệm
chức năng nghệ thuật quan trọng là "lạ hoá" cuộc sống, tạo ra ấn tượng
thẩm mĩ mạnh mẽ ở người đọc.
Trong số những nhà văn chiếm được nhiều cảm tình của công chúng
hiện nay, Hồ Anh Thái nổi lên như một "hiện tượng" độc đáo. Ngoài sự
sung sức trong sáng tạo, tác phẩm của anh còn tạo ấn tượng đối với độc
giả bởi luôn luôn tìm tòi để không ngừng đổi mới về phong cách. Với liên
tiếp những sáng tác gây tiếng vang trong dư luận như Trong sương hồng
hiện ra, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Tự sự 265 ngày, Cõi người rung
chuông tận thế nhà văn này đã dần dần khẳng định vị thế của mình trên

Công khai ý định "theo gót họ Bồ", tự nhận là "người viết truyện ma", nhưng
với phương châm "trung thành với sự thật", "đơn thuần chỉ thuật lại một
cách trung thực" những kì sự, kì tích, kì nhân, các sáng tác của Thái Bá
Tân đã cuốn hút người đọc bằng một lối dẫn truyện dung dị, đầy lôi cuốn,
khiến chúng ta thật sự xúc động trước tình quê thiết tha, sự đồng cảm, trân
trọng của nhà văn đối với lịch sử dân tộc, với những thân phận bất hạnh
trong đời thực và cả trong quá khứ. Hiện tượng Thái Bá Tân cũng là ví dụ
tiêu biểu cho sự hòa hợp giữa kì ảo và chủ nghĩa hiện thực, giữa cái bình
thường và cái kì diệu trong văn học: Tưởng tượng kì ảo là đôi cánh nâng
tính hiện thực thăng hoa tới những tầng cao mới.
Trong cảm quan của đội ngũ nhà văn thiên về lối viết theo sự gợi ý
của trực giác, linh cảm, cảm nhận đời sống theo "mệnh lệnh trái tim" này,
người ta chẳng khó khăn gì cũng có thể đọc thấy quan niệm cho rằng càng
trung thành với nguyên mẫu ngoài đời bao nhiêu, đôi cánh tưởng tượng
càng bị vặt trụi lông bấy nhiêu. Dường như ở đây có sự gặp gỡ trong tư
duy nghệ thuật của họ với quan niệm của triết gia Ấn Độ - Vivekananda:
"Thế giới này nhỏ bé lắm, người ta phải thêm vào đó một chút tưởng
tượng"; hoặc của Aimatốp, nhà văn Nga từng nổi tiếng với những sáng tác
huyền thoại như Con tàu trắng, Và một ngày dài hơn thế kỉ: "Chúng ta chỉ
nhận thấy hiện thực tuyệt vời của chúng ta, sự nghiệp của chúng ta, lịch sử
của chúng ta, cuộc sống của chúng ta. Nhưng theo tôi, cách nhìn nhận hời
hợt trong văn học lỗi thời rồi, cần phải có một cách nhìn bổ sung, cách nhìn
"từ phía bên", cách nhìn sâu thẳm, cách nhìn của quá khứ. Tất cả những
cái đó gộp lại làm cho sức mạnh của hình tượng nghệ thuật thêm cô đọng.
Truyền thuyết, huyền thoại, bài ca, toàn bộ kết cấu của chúng đã giúp tôi
trong việc tìm kiếm tính nhiều bình diện và tính nhiều chiều như vậy"
(11)
.
Không ồn ào, sôi nổi như lớp đàn em, sự thay đổi trong quan niệm
sáng tác ở các bậc đàn anh trong văn giới diễn ra thâm trầm hơn, nhưng

chung một cách rất khó hiểu với những câu chuyện được viết theo cách
truyền thống xưa cũ" - về tình hình văn học hôm nay đã bộc lộ khá rõ tinh
thần ấy: "Cùng với việc sáng tạo ra một quan niệm mới để miêu tả một hiện
thực đã quen nhàm khiến nó trở nên lạ lẫm khác thường, thì việc miêu
thuật một lĩnh vực chưa mấy người, chưa ai đụng bút tới cũng là một việc
cần thiết để tạo nên một lực hút mới chứ sao; nhất là trong tình hình sáng
tác truyện ngắn hiện nay, nhiều lúc có cảm giác tác giả cứ luẩn quẩn ở các
cốt truyện na ná giống nhau, nói đi nói lại những điều người trước đã nói rồi
mà lại nói không hay bằng người ta"
(12)
.
Phương pháp mới bao giờ cũng mang lại những kết quả mới. Riêng
trong lĩnh vực văn học, một quan điểm nghệ thuật bao giờ cũng dẫn đến
một phong cách nghệ thuật riêng của nó. Những trăn trở, tìm tòi của người
viết nhằm phát hiện những phương thức phù hợp để tiếp cận cái hiện thực
"cùng thời" đầy đa tạp và biến ảo hôm nay, trong đó có thái độ trân trọng
đối với những thủ pháp nghệ thuật sử dụng những yếu tố có tính chất kì lạ,
khó tin cũng không nằm ngoài quy luật đó. Có thể xem sự chuyển biến này
là những tiếng sấm đầu tiên báo hiệu cho sự tái sinh rầm rộ của văn xuôi có
yếu tố kì ảo; và sự xuất hiện của bộ phận văn học ngỡ như quen mà lạ này,
đến lượt nó, sẽ góp phần không nhỏ để làm phong phú đời sống văn học
đương đại.
Từ truyền thống văn hoá, văn học dân tộc
Sự thực là yếu tố kì ảo không hề xa lạ với độc giả Việt Nam. Ngay từ
lúc mới chào đời, văn học Việt Nam đã gắn liền với kì ảo: "Kì ảo là một
trong những đặc trưng của truyện dân gian, không có kì ảo thì không thể có
truyện dân gian vậy"
(13)
. Khả năng tiềm tàng của thần thoại, cổ tích, nói như
Aimatốp, là dưỡng chất nuôi dưỡng nền văn hóa hiện đại. Với tư cách là

chân và ảo, v.v là một loạt những cặp phạm trù có thể được nhìn dưới
quan điểm biến dịch. Chính là nhờ hai học thuyết này, cộng với văn hoá
dân gian mà đời sống văn học của phương Đông thời trung đại giữ được
thế quân bình cần thiết giữa một bên là cách nhìn hiện thực - thực dụng,
khô khan của nhà nho và một bên là trí tưởng tượng bay bổng qua các
truyện truyền kì, các truyện ngụ ngôn kì ảo. Điều đó lí giải vì sao trong
không ít sáng tác của các đệ tử Khổng - Mạnh vẫn ngang nhiên tồn tại yếu
tố kì ảo như là một sự thách thức lại những tín điều của Nho gia. Trong
thực tế, văn học chính thống chủ yếu nhấn mạnh tác dụng giáo hoá, còn
những tác phẩm văn học loại này lại gia tăng về phương diện thẩm mĩ,
nghệ thuật. Nó biểu hiện ý thức "trước thư lập ngôn" của tác giả. Bằng cách
khai thác tối đa thế mạnh từ đặc trưng của yếu tố kì ảo, những sáng tác
ngôn từ của họ xứng đáng được gọi là những "kì văn". Với đặc trưng nhận
thức và phản ánh cuộc sống bằng những yếu tố thần kì, linh dị, kì ảo dễ
dàng giúp tầng lớp nho sĩ - vốn chịu không ít sự kìm toả đến bức bối của
"tam cương, ngũ thường" - tìm được con đường để giải thoát những ẩn ức
dồn nén đồng thời thông qua đó bộc lộ những suy tư, chiêm nghiệm về
cuộc đời. Đằng sau những câu chuyện có phần hoang đường, kì quái, mục
tiêu của họ không phải chỉ là để mua vui, giải trí đơn thuần, mà như sự hé
lộ của tác giả Lĩnh Nam chích quái: "Chỉ cốt khuyên điều thiện, răn điều ác,
bỏ giả theo thật để khuyến khích phong tục mà thôi"
(15)
. Quá trình đi tìm sự
thăng bằng, quân bình như thế đã lặp lại trong văn học Việt Nam những
năm gần đây; khi mà quan niệm thô sơ, giản đơn về chủ nghĩa hiện thực đã
bộc lộ những hạn chế nhất định của nó thì lập tức xuất hiện bộ phận văn
học có yếu tố kì ảo, sáng tác theo thi pháp huyền thoại dần trở nên phổ
biến. Hiện tượng có tính quy luật của văn học đương đại này đã có được
sự hậu thuẫn đắc lực của những nhân tố chính trị, văn hoá, xã hội mà
chúng tôi đã phần nào đề cập ở trên.

tính chất tâm linh vào những lực lượng thần bí, siêu nhiên này đã góp phần
tạo thành dòng tín ngưỡng "bàng thống" tồn tại lâu bền bên cạnh "chính
thống", ghi dấu ấn đậm sâu vào mọi hoạt động của con người, đặc biệt là
hoạt động sáng tạo nghệ thuật.
Nghĩa là, trong mỗi con người Việt Nam hiện đại vẫn còn tươi nguyên
một tâm hồn phương Đông cổ xưa; và theo như quan niệm của lí luận văn
học hiện đại, đây chính là cơ sở tạo ra "tầm đón đợi" thuận lợi đối với bộ
phận văn học tiếp cận cuộc sống bằng những yếu tố kì lạ, siêu nhiên nói
trên. Đó cũng là nhân tố quan trọng khiến cho văn xuôi có yếu tố kì ảo
đương đại - cũng giống như bất cứ tác phẩm kì ảo khác trong lịch sử văn
học dân tộc, dẫu chịu sự hấp dẫn và tác động mạnh mẽ của văn học hiện
đại phương Tây với những bộ y phục bắt mắt, vẫn không ngừng bám chặt
để hút dưỡng chất từ truyền thống. Đặc trưng này khiến cho chúng một mặt
không bị xem là những "quái thai của thời đại", mặt khác lại không quá
nhàm chán, lỗi thời với thị hiếu, nhu cầu của công chúng văn học đương
đại. Đông đảo độc giả vẫn có thể "tiêu thụ" và chuộng kì ảo. Bộ phận văn
học này đã tỏ ra phù hợp với xã hội tiêu thụ hiện nay. Đến lượt mình, sự
mới lạ, hấp dẫn của truyện kì ảo thế giới đã tác động tích cực đến đời sống
văn hoá, văn học dân tộc. Trong giao lưu văn hoá, "sự tiếp thu được những
"gien" văn hoá mới, thích đáng, "có ưu thế lai" có tác động tích cực tới bản
sắc dân tộc, nó càng phát triển mạnh mẽ hơn, càng bền vững và ổn định
hơn"
(18)
. Khách quan mà nói, yếu tố kì ảo trong truyền thống văn học dân
tộc như một dòng chảy mạnh mẽ ở bề sâu và cơn gió của thời đại, của văn
học kì ảo hiện đại phương Tây như là ngoại lực từ bên trên tạo ra những
ngọn sóng lừng có khả năng vỗ vách thời gian. Sự tiếp nhận ở đây chủ yếu
được lựa chọn theo tiêu chuẩn của truyền thống, khiến cho cái hiện đại
ngoại nhập tự thay đổi để thích nghi với phong thổ, khí chất Việt Nam. Nói
khác đi, những nhân tố truyền thống giữ vai trò "điểm tựa và là yếu tố thuộc

nó nhằm tìm ra những góc độ thích hợp để tiếp cận đặc thù của văn xuôi
thời kỳ đổi mới.