MỤC LỤC


DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH ẢNH
Đồ thị 3.1. Biểu diễn kết quả phân phối tần suất theo điểm số của 2 lần kiểm
tra................................................. Error: Reference source not found
Đồ thị 3.2. Biểu diễn kết quả phân phối tần suất theo xếp loại trình độ HS
qua 2 bài kiểm tra.........................Error: Reference source not found
Hình 3.1.Trang chủ của Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc
phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 NC-THPT.....Error:
Reference source not found
Hình 3.2. Hình ảnh mô tả sự tiến hóa của hệ tuần hoàn giữa các lớp trong
ngành động vật có xương sống.....Error: Reference source not found
Hình 3.3. Các doạn phim mô tả cơ chế hình thành điện thế nghỉ, điện thế hoạt
động và quá trình truyền xung thần kinhError: Reference source not
found
Hình 3.4. Đoạn phim mô tả hướng dẫn thao tác thí nghiệm mổ ếch thực hành
“Bài 21: Tìm hiểu hoạt động của tim ếch”. Error: Reference source
not found


PHẦN I: MỞ ĐẦU
1.

Lí do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thời đại của hai cuộc cách mạng: cách mạng

khoa học – kỹ thuật (CMKH-KT) và cách mạng xã hội. Những cuộc cách
mạng này đang phát triển như vũ bão với nhịp độ nhanh chưa từng có trong
lịch sử, tạo những bước tiến mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực và mở ra nhiều
triển vọng lớn lao khi loài người dần trải qua những thập kỉ đầu tiên của thế

chuẩn bị giáo án. Quá trình tìm kiếm nguồn tư liệu, phim, hình ảnh tốn thời
gian hơn so với soạn một giáo án thông thường nên một số giáo viên còn ngại
ứng dụng.
Đặc biệt, nội dung chương trình môn Sinh học 11 Nâng cao (NC) phần
“Sinh học cơ thể động vật” đi sâu vào cơ chế hoạt động của các quá trình sinh
lý của cơ thể động vật, nhiều nội dung mang tính chất khái quát và trừu tượng
khá cao, bên cạnh đó có nhiều kiến thức liên quan mật thiết trực tiếp đến cơ thể
con người. Nếu việc thực hiện dạy học được đầu tư tốt thì sẽ giúp học sinh hiểu
sâu, rộng và một cách chắc chắn, hoàn thiện kiến thức.
Để hỗ trợ giáo viên phổ thông có thể dễ dàng hơn trong quá trình tìm
kiếm nguồn tư liệu, phim, hình ảnh phục vụ giảng dạy hiệu quả và giúp học
sinh có thể làm quen với một số kiến thức mới trước khi lên lớp cũng như
củng cố những kiến thức đã học, chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng bộ tư
liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động
vật” - Sinh học 11 Nâng cao-THPT.”
2.

Mục tiêu nghiên cứu:
- Xây dựng bộ tư liệu gồm hình ảnh, video, giáo án, câu hỏi trắc nghiệm

nhằm hỗ trợ cho giáo viên phổ thông và sinh viên sư phạm trong thiết kế, tổ
chức các hoạt động nhận thức cho học sinh góp phần nâng cao hiệu quả trong
dạy học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật”, chương trình
Sinh học 11 Nâng cao - THPT và có thể áp dụng cả với chương trình Sinh học
11 Cơ bản – THPT.


5

- Qua quá trình nghiên cứu đề tài giúp bản thân củng cố những kiến thức



6

- Đề xuất một số phương án sử dụng bộ tư liệu theo hướng tích cực hóa
hoạt động học tập của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh
học ở bậc THPT.
- Xác định hiệu quả của việc sử dụng bộ tư liệu vào dạy - học các kiến
thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 Nâng cao-THPT.


7

PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT vào dạy học
1.1.1. Trên thế giới
Thế giới có những bước chuyển mình nhờ những thành tựu của CNTT.
CNTT đã góp phần quan trọng cho việc tạo ra những nhân tố năng động mới,
cho quá trình hình thành nền kinh tế tri thức và xã hội thông tin.
Cũng như tất cả các lĩnh vực khác, giáo dục cũng không ngoại lệ. Vai trò, tầm
quan trọng và hiệu quả của ứng dụng CNTT trong dạy học đã được chứng
minh bằng thực tiễn giáo dục ở tất cả các nước trên thế giới những năm qua,
nó cho thấy việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong giảng dạy và
học tập là xu thế tất yếu của giáo dục [5].
Không chỉ ở các nước có nền giáo dục tiên tiến từ lâu đã ứng dụng
những thành tựu của CNTT vào trong giảng dạy mà hiện nay hầu hết các
trường học nói chung và trường phổ thông nói riêng đều đã được trang bị
những phương tiện kĩ thuật, máy móc hiện đại phục vụ cho quá trình dạy học.
HS được tiếp xúc nhiều hơn với các phương tiện trực quan giúp quá trình học

khẳng định phải “Đổi mới phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối
truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học.
Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào
quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho
HS,…”
Trong “Chiến lược phát triển giáo dục – đào tạo đến năm 2010” của Bộ
Giáo dục – Đào tạo đã yêu cầu ngành giáo dục phải từng bước phát triển giáo
dục dựa trên CNTT, vì “CNTT và đa phương tiện sẽ tạo ra những thay đổi
lớn trong quản lý hệ thống giáo dục, trong chuyển tải nội dung chương trình
đến người học, thúc đẩy cuộc cách mạng về phương pháp dạy và học”
Thực hiện và quản lý các hệ thống thông tin quản lý giáo dục trực tuyến và cơ
sở dữ liệu của ngành.Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy và


9

học các môn học khác. Quy định chuẩn kiến thức về công nghệ thông tin đối
với giáo viên, sinh viên và học sinh [3].
Trong các nhiệm vụ trọng tâm Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn việc
triển khai nhiệm vụ công nghệ thông tin (CNTT) cho năm học 2012- 2013:
Triển khai chương trình công nghệ giáo dục và e-Learning và Ứng dụng
CNTT trong đổi mới phương pháp dạy và học. Bộ Giáo dục cũng đã yêu
cầu:“Đẩy mạnh việc ứng dụng CNTT trong trường phổ thông nhằm đổi mới
phương pháp dạy và học theo hướng giáo viên tự tích hợp CNTT vào từng
môn học thay vì học trong môn tin học. Giáo viên các bộ môn chủ động tự
soạn và tự chọn tài liệu và phần mềm (mã nguồn mở) để giảng dạy ứng dụng
CNTT”[14].
Các sở GDĐT chỉ đạo, tổ chức hướng dẫn cụ thể cho giáo viên các môn
học tự triển khai việc tích hợp, lồng ghép việc sử dụng các công cụ CNTT vào
quá trình dạy các môn học của mình nhằm tăng cường hiệu quả dạy học qua

phần mềm Ms. Powerpoint; MS. Frontpage; Acrobat profeesional (Môn công
nghệ); các VCD, các đoạn phim được sử dụng làm tư liệu minh hoạ cho môn
học. Trong các sản phẩm đó, bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương trình Sinh học
THPT được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục chú trọng phát triển, đặc biệt là
sau khi bộ Giáo dục và Đào tạo tiến hành cải cách theo chương trình giáo dục
mới. Trong thời gian dài trước đây đã có nhiều nghiên cứu xây dựng bộ tư
liệu để cung cấp nguồn tư liệu cho giáo viên và học sinh [4][7][17].
Và gần đây, đã có nhiều nghiên cứu xây dựng bộ tư liệu hình ảnh và đặc biệt
là “Xây dựng các bài hướng dẫn thí nghiệm thực hành trong chương trình
Sinh học phổ thông bằng phương pháp hiện thực ảo[8][19].
Có thể thấy với sự cố gắng của nhà quản lí giáo dục cũng như đội ngũ
giáo viên sư phạm, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học ở nước
ta. Với sự bùng nổ công nghệ thông tin như hiện nay thì việc tiếp cận vời
những phương pháp dạy học hiện đại không còn khó khăn, mà còn có thể phát
huy không ngừng tính sáng tạo của cả người dạy lẫn người học. Giáo viên có
thể dễ dàng tìm thấy những tư liệu để có thể phục vụ cho bài giảng của mình


11

trên mạng Internet, trên các phương tiện đại chúng. Tuy nhiên, để có những tư
liệu mang tính chính xác, cũng như thực hiện tốt các mục tiêu giảng dạy
không hề đơn giản và không phải ai cũng thực hiện được. Hiện nay, việc xây
dựng những bộ tư liệu cung cấp một cách tương đối đầy đủ cũng như những
hướng dẫn cần thiết để giúp cho cả người dạy và người học có thể tiếp cận
một cách dễ dàng là hết sức cần thiết.
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1.Cơ sở lí luận của phương tiện dạy học
1.2.1.1. Khái niệm phương tiện dạy học và phương tiện trực quan trong
dạy học

GV sử dụng trong giờ học để trình bày kiến thức, rèn luyện kỹ năng cho HS.
Đó có thể là: máy chiếu, máy ghi âm, máy quay phim, các tài liệu in (SGK,
sách bài tập…), tranh vẽ, bản đồ, đồ thị, các mô hình, vật mẫu…
- Phương tiện hỗ trợ và điều khiển quá trình dạy học là những phương tiện
được sử dụng để tạo ra một môi trường học tập thuận lợi, có hiệu quả và liên
tục. Bao gồm: bảng viết, các giá di động, bàn thí nghiệm, các loại sổ sách ghi
chép về tiến trình học tập, về thành tích học tập của HS.
* Dựa vào cấu tạo của phương tiện:
- Phương tiện dạy học truyền thống
- Phương tiện nghe nhìn hiện đại
* Dựa vào cấu tạo, nguyên lý hoạt động và chức năng của phương tiện:
- Phần cứng: bao gồm các phương tiện được cấu tạo trên cơ sở các
nguyên lý thiết kế về cơ, điện, điện tử… theo yêu cầu biểu diễn nội dung bài
giảng. Đó có thể là: máy chiếu, máy tính, máy quay phim… Phần cứng là kết
quả của sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong nhiều thế kỷ.
- Phần mềm: bao gồm các phương tiện được sử dụng theo nguyên lý sư
phạm, tâm lý, KHKT để xây dựng cho HS khối kiến thức hay cải thiện hành
vi ứng xử cho HS. Đó có thể là: chương trình môn học, báo chí, sách vở, tạp
chí, tài liệu SGK…


13

1.2.1.3.Vai trò của phương tiện dạy học trong quá trình dạy học [10]
PTDH có ý nghĩa to lớn đối với quá trình dạy học. Cụ thể như sau:
- Giúp HS dễ hiểu bài, hiểu bài sâu sắc hơn và nhớ bài lâu hơn.
- Góp phần làm sinh động nội dung học tập, nâng cao hứng thú học tập bộ
môn, nâng cao lòng tin của HS vào khoa học.
- Giúp HS phát triển năng lực nhận thức, đặc biệt là khả năng quan sát, tư duy
(phân tích, tổng hợp các hiện tượng, rút ra những kết luận có độ tin cậy…)

kiểm tra có thể sử dụng với nhiều mục đích khác nhau phù hợp với kiến thức
bài dạy. Mặt khác, những tư liệu có thể kích thích sự hứng thú , lòng say mê
học tập, phát huy tính tích cực của học sinh. Ngoài ra, trong bộ tư liệu còn có
một số bài giảng điện tử làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, giáo viên trong
quá trình soạn bài giảng giúp tiết kiệm thời gian và công sức.
1.2.2.3. Giới thiệu chung về Google Sites- một dịch vụ thiết kế website
miễn phí được cung cấp bởi Google
Việc thiết kế một trang web là một công việc mà mọi người dùng
Internet hiện nay đều muốn thực hiện. Tuy nhiên, không phải người nào cũng
có điều kiện trải qua các khóa học lập trình web nên công việc ấy tưởng
chừng "vô vọng" đối với những bạn không chuyên. Nhưng hiện nay có thể
nói việc thiết kế website là một việc làm khá dễ dàng đối với mọi người nhờ
có Google cung cấp một dịch vụ miễn phí chính là Google Sites. Google Sites
sẽ giúp cho các cá nhân, các tập thể và thậm chí là sinh viên, học sinh nhanh
chóng tạo lập một trang web riêng cho mình với những hình ảnh, bài viết khá
phong phú, có thể dễ dàng lưu trữ và chia sẽ dữ liệu. Quản lý file đơn giản và
tạo nên nhiều ứng dụng, thể hiện các tệp PDF, DOC, Powerpoint ngay trên
nội dung của bài viết. Vì vậy, với những tiện ích đó chúng tôi đã lựa chọn sử
dụng nó trong việc xây dựng và quản lí bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức
thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC– THPT.


15

1.2.3. Đặc điểm và nội dung chương trình phần “Sinh học cơ thể động
vật” Sinh học 11 NC -THPT
Chương trình Sinh học 11NC tiếp tục chương trình sinh học 10NC
(Sinh học Tế bào) về phần Sinh học cơ thể là cấp độ tổ chức của hệ thống
sống cao hơn cấp độ tế bào, thể hiện sự liên tục trong chương trình THPT
[12][13].

- Các khái niệm phản ánh cơ chế của các hiện tượng, quá trình cơ bản
của cơ thể Động vật.
- Khái niệm phản ánh về vai trò của các yếu tố, các điều kiện ảnh
hưởng đến các quá trình diễn ra trong cơ thể sống.
Từ việc phân tích cấu trúc chương trình sinh học 11NC và cụ thể là các
kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật”, chúng tôi nhận thấy rằng có
rất nhiều bài học chúng ta có thể sử dụng những tư liệu trực quan phục vụ
trong quá trình giảng dạy cho học sinh một cách hiệu quả.
• Nội dung chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học
11NC - THPT, tên bài và số tiết phân phối chương trình được thể hiện ở bảng
1.1
Bảng 1.1. Phân phối chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật”
Sinh học 11 Nâng cao
Bài
15
16
17
18
19
20
21
22
26
27
28

Nội dung
Số tiết
CHƯƠNG I: CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG
Tiêu hoá

33

Dẫn truyền xung thần kinh trong cung phản xạ
Tập tính
Tập tính (tiếp theo)
Tập tính (tiếp theo)
Thực hành: Xem phim về một số tập tính ở động vật
CHƯƠNG III: SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN
Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Các nhân tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển ở động

1
1
1
1
1

38

vật
Các nhân tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển ở động

1

39

vật (tiếp theo)
Thực hành: Quan sát sinh trưởng và phát triển của một số động

1

ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng, khách thể nghiên cứu
2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
- Hệ thống hình ảnh, video hỗ trợ cho việc dạy và học các kiến thức phần
“Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC – THPT.
- Các giáo án được thiết kế có sử dụng các hình ảnh, video trong bộ tư
liệu.
- Các phương án sử dụng bộ tư liệu hỗ trợ dạy và học các kiến thức phần
“Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC – THPT.
- Câu hỏi trắc nghiệm phục vụ cho quá trình kiểm tra đánh giá.


18

2.1.2. Khách thể nghiên cứu
- Học sinh lớp 11 THPT.
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ của đề tài, dựa trên cơ sở lí luận và thực tiễn, chúng tôi
tiến hành xây dựng bộ tư liệu bao gồm các hình ảnh, video, câu hỏi trắc
nghiệm, giáo án thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học
11NC - THPT. Tiến hành điều tra, khảo sát tại các trường THPT trên địa bàn
TP Đà Nẵng và thực nghiệm tại 4 lớp 11 tại trường THPT Phan Thành Tài-TP
Đà Nẵng
2.3. Phương pháp nghiên cứu
Sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
2.3.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Tiến hành nghiên cứu những tài liệu liên quan đến đề tài làm cơ sở lí
luận và cơ sở thực tiễn cho đề tài.
* Các tài liệu làm cơ sở lí luận:
+ Giáo dục học

- Tìm kiếm tư liệu trên các nguồn khác nhau (sách, báo, internet,..). Tập
hợp và xử lí nguồn tư liệu.
2.3.4.1. Các nguyên tắc cơ bản khi xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC
-THPT” [4]
* Nguyên tắc phù hợp với chương trình SGK
Đây là nguyên tắc hàng đầu, là căn cứ để xây dựng nên mọi loại PTDH.
Các tư liệu trong Bộ tư liệu này được thể hiện dưới dạng hình ảnh, phim, câu
hỏi trắc nghiệm,… có chức năng, tác dụng riêng và đạt hiệu quả nhất định,
phục vụ cho từng nội dung, đối tượng nhất định. Vì vậy, phải căn cứ vào
chương trình, SGK và các tài liệu học tập khác phục vụ cho từng đối tượng,
từng lớp học, cấp học…để lựa chọn các tư liệu phù hợp.
*Nguyên tắc phù hợp với nội dung


20

Các PTDH được nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, sử dụng phải phù hợp với
nội dung, nghĩa là các PTDH đó phải phục vụ cho nội dung truyền tải đến
người học. Người học thông qua việc tổ chức sử dụng PTDH của GV hoặc
chính mình trực tiếp sử dụng PTDH đó, có khả năng lĩnh hội tri trức mà
PTDH muốn truyền tải.
*Nguyên tắc phù hợp với đối tượng
Để nghiên cứu, thiết kế, chế tạo một PTDH có hiệu quả, cần phải căn cứ
vào đối tượng cần phục vụ: Cấp học, lớp học, người học (đặc điểm tâm sinh
lí, khả năng tư duy…). Do đó PTDH phải phù hợp với đối tượng dạy học, phù
hợp với sự phát triển trí tuệ, tâm lí và khả năng tiếp thu kiến thức của HS.
*Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan, thẩm mĩ
Đây là nguyên tắc cơ bản của QTDH. Các PTDH nói chung, tư liệu trong
Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể
động vật” - Sinh học 11 NC - THPT nói riêng phải đảm bảo yêu cầu:

- Chỉnh lí, hoàn thiện bộ câu hỏi trắc nghiệm.
Sau khi đã biên tập, xử lí sư phạm các nguồn tư liệu tìm được, chúng tôi
tiến hành sắp xếp chúng theo từng nội dung kiến thức dưới dạng Web trên
giao diện của Google Sites.
- Tiến hành sưu tầm và thiết kế các giáo án, có sử dụng nguồn tư liệu đã
xây dựng.
* Giai đoạn xây dựng Bộ tư liệu, lưu trữ dưới dạng Web miễn phí
Google Sites
Tiến trình xây dựng bộ tư liệu được khái quát bằng sơ đồ sau:
Bước1: Nghiên cứu mục tiêu bài học, phân tích nội dung
các bài trong chương trình Sinh học 11 NC – THPT.
Giai đoạn
chuẩn bị.
Bước 2: Đánh giá ưu, nhược điểm của hình ảnh trong
SGK để làm cơ sở cho việc tìm nguồn tài liệu về phim,
tranh ảnh.


22

Bước 3: Thực hiện tìm kiếm tài liệu trên Internet và các
tài liệu liên quan.
Giai đoạn
sưu tầm,
biên tập tư
liệu.

Bước 4: Tập hợp xử lí sư phạm nguồn tài liệu tìm được.

Bước 5: Sắp xếp tư liệu từng nội dung dạng cây thư mục

động vật, thuộc chương III: Sinh trưởng và phát triển.
- Bài 44: Sinh sản vô tính ở động vật, thuộc chương IV: Sinh sản.
2.3.5.5. Bố trí thực nghiệm
- Tiến hành thực nghiệm bằng phương pháp thực nghiệm ở 4 lớp:
11/1, 11/2, 11/4 và 11/6. Trong đó lớp 11/1 và 11/2 có sức học tốt hơn
tương đương nhau, lớp 11/4 và 11/6 có sức học tương đương nhau.
- Đối tượng thực nghiệm được chia thành 2 nhóm: Nhóm thực
nghiệm(TN) và nhóm đối chứng(ĐC)
+ Nhóm TN: Gồm lớp 11/2 và 11/6 được tổ chức dạy các bài theo
phương pháp có sử dụng bộ tư liệu trực quan.
+

Nhóm ĐC: Gồm lớp 11/1 và 11/4 được tổ chức dạy theo

phương pháp truyền thống.
Cả hai nhóm đều do cùng một GV dạy để đảm bảo tính đồng đều
về mặt thời gian, nội dung kiến thức và các điều kiện khác.
2.3.5.6. Kiểm tra đánh giá
Sau khi dạy xong từng bài, tiến hành kiểm tra chất lượng lĩnh hội
và khả năng vận dụng kiến thức của học sinh nhóm ĐC và TN theo cùng
một đề. Sau đó chấm điểm và so sánh kết quả thu được giữa nhóm ĐC
và TN.
2.3.6. Phương pháp xử lí số liệu:
2.3.6.1. Xử lý định lượng
Các bài kiểm tra ở các lớp TN và ĐC đều được chấm theo thang điểm
10. Các kết quả thu được sẽ xử lý bằng toán học thống kê nhằm đảm bảo sự
chính xác của các kết luận. Trình tự các bước tính:


24

i

− X )2

n

Độ lệch chuẩn càng nhỏ thì số liệu càng ít phân tán, kết quả thu được
càng chính xác hơn.
Sai số trung bình cộng (m):
m=

s
n

Hệ số biến thiên (Cv): Khi có hai giá trị trung bình cộng khác nhau, độ
lệch chuẩn khác nhau thì phải xét đến hệ số biến thiên:
Cv =

s
.100
X

Trong đó: Cv từ 0 – 10%: dao động nhỏ, độ tin cậy cao.
Cv từ 10 – 30%: dao động trung bình.


25

Đại lượng kiểm định độ tin cậy (td): kiểm định độ tin cậy về sự chênh
lệch của hai giá trị trung bình công của nhóm thực nghiệm và đối chứng.

- Làm cơ sở cho việc xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức
phần “Sinh học cơ thể động vât” chương trình Sinh học 11NC đảm bảo tính
cấp thiết, thực tế và khoa học.