1

PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH THU THẬP, KHAI THÁC, SỬ DỤNG TƯ
LIỆU HỖ TRỢ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12

ThS. Trần Xuân Tiếp
Trường THPT Võ Trường Toản – Xuân Tây- Cẩm Mỹ - Đồng Nai
1. Đặt vấn đề

Trong dạy học môn Địa lí phổ thông hiện nay, cần phải phát triển và bồi dưỡng cho học
sinh những năng lực và hành động cần thiết như: hoạt động tư duy, tích cực, chủ động và tự
thu thập tìm hiểu kiến thức, nắm vững các kỹ năng địa lí và biết vận dụng các tri thức có
được vào thực tiễn cuộc sống. Đối với học sinh lớp 12 việc rèn luyện kĩ năng địa lí không chỉ
giúp các em hoàn thiện các kĩ năng đã học ở các lớp đầu cấp mà còn giúp cho các em có thể
học tập tốt chương trình địa lí tự nhiên, kinh tế - xã hội Việt Nam. Có những kĩ năng cần thiết
để có thể tự học sau khi ra trường, áp dụng vào thực tiễn cuộc sống và tiếp tục học ở bậc cao
hơn.
Để đạt được mục tiêu về kiến thức trong chương trình địa lí 12 đòi hỏi học sinh phải
tìm hiểu và nắm được rất nhiều kiến thức về các vấn đề như: thực trạng nền kinh tế Việt Nam
trong quá trình đổi mới và hội nhập. Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và quá trình hình thành,
phát triển lãnh thổ. Các đặc điểm về tự nhiên, vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên. Dân cư và
đặc điểm dân cư của nước ta. Kinh tế, các ngành kinh tế, sự phát triển và quy mô, cơ cấu
ngành. Các vùng kinh tế, đặc điểm và sự phát triển của các vùng. Địa lí địa phương tìm hiểu
địa lí tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, với thời gian rất ít trên lớp rất khó để học sinh nắm vững
được lượng kiến thức trên, đòi hỏi giáo viên phải trang bị cho học sinh những kĩ năng cần
thiết trong quá trình học tập như: Kỹ năng tự học, kỹ năng làm việc các nhân, kĩ năng làm việc
nhóm, kỹ năng thu thập, khai thác và sử dụng các nguồn tư liệu địa lí phục vụ học tập…
Trong các kỹ năng trên, nếu học sinh thực hiện tốt được các kỹ năng thu thập, khai thác và sử
dụng các nguồn tư liệu địa lí vào học tập sẽ giúp học sinh có điều kiện vừa tự học, tự bổ sung
kiến thức địa lí lớp 12 một cách tự giác, thường xuyên có khoa học là một yếu tố tích cực

học, các hiện tượng địa lí xung quanh, hay các nguồn tự liệu địa lí địa phương.
Trong quá trình thu thập tư liệu học sinh phải thực hiện được một số kỹ năng như:
 Kỹ năng lựa chọn nguồn tư liệu, dựa vào mục tiêu cần đạt của nhiệm vụ được giao để
học sinh lựa chọ nguồn tư liệu phù hợp.
 Kỹ năng đọc tài liệu: kỹ năng này giáo viên nên thường xuyên hướng dẫn học sinh
trong các tiết học ngay từ đầu cấp học. Ví dụ đọc một đoạn thông tin trong sách giáo
khoa và trả lời các câu hỏi của giáo viên, đọc thông tin rút ra nhận xét, nội dung, ý
nghĩa… theo các cấp độ từ thấp đến cao.
 Kỹ năng ghi chép, lưu tữ nguồn tư liệu nguồn tư liệu: giáo viên hướng dẫn học sinh
cách ghi chép tài liệu dạng kênh chữ, lưu trữ hình ảnh, video clip, số liệu thống kê, xử
lí các đọan phim. Xếp tư liệu theo hệ thống dễ sử dụng, lưu trữ trong các đĩa , trong
máy vi tính, lưu trữ trên mạng Internet…
b. Hướng dẫn học sinh khai thác nguồn tư liệu
- Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác nguồn tư liệu thông qua các hình thức tổ chức hoạt
động học tập như: hoạt động học tập chính khóa, hoạt động học tập ngoại khóa, hướng dẫn tự
học. Học sinh vận dụng các kỹ năng địa lí cần thiết để khai thác kiến thức từ các nguồn tư liệu
địa lí cụ thể như:
 Khai thác kiến thức từ Atlát địa lí Việt Nam, các loại bản đồ Việt Nam, khai thác các
bảng số liệu, các loại biểu đồ, tranh ảnh trong quá trình học bài mới, bài thực hành, ôn
tập
 Khai thác kiến thức từ các nguồn tư liệu để tổ chức hoạt động ngoại khóa địa lí lớp 12,
tìm hiểu địa lí địa phương.
 Hướng dẫn học sinh tiếp cận với công nghệ thông tin qua việc khai thác nguồn tư liệu
địa lí lớp 12 trên Internet
Dưới đây là một số địa chỉ trang Web rất hữu ích để học sinh khai thác nguồn tư liệu để
phục vụ hoạt động học tập môn Địa lí lớp 12

* Sử dụng các dạng địa chỉ Web cụ thể.
www.nationalgeographic.com Địa lý quốc tế
Các dữ liệu thông tin

hỗ trợ tổ chức hoạt động học tập môn Địa lí lớp 12.
- Giáo viên cần xác định nội dung, mục tiêu cần đạt của từng bài học trong chương trình
môn địa lí lớp 12 và các nguồn tư liệu cần thu thập, khai thác để phục vụ cho bài học.
- Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn chỉ đạo trong quá trình dạy học, học sinh là
người chủ động để thu thập, khai thác và sử dụng các nguồn tư liệu địa lí.
- Giáo viên cần xây dựng một hệ thống câu hỏi, bài tập, phiếu học tập, bài thực hành trên
cơ sở các nội dung chương trình địa lí lớp 12 để hướng dẫn học sinh tự thu thập và khai thác
các nguồn tư liệu phục vụ cho quá trình học tập.
- Giáo viên phải phối hợp linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học khi hướng dẫn học
sinh thu thập, khai thác, sử dụng các nguồn tư liệu địa lí như: tại lớp, ở nhà, ngoại khóa địa lí,
tự học…
- Học sinh phải được trang bị những kĩ năng như: kĩ năng thu thập thông tin, khai thác
các số liệu, các bảng số liệu, các loại biểu đồ, bản đồ, Atlát địa lí Việt Nam tranh ảnh, các số
liệu lưu trữ trong các phương tiện hiện đại, khai thác tư liệu từ Internet…
- Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh địa chỉ các nguồn tư liệu giúp học sinh có thể
tự thu thập, khai thác nguồn thông tin hoàn thành nhiệm vụ giáo viên giao.

- Giáo viên cần thống nhất trước với học sinh về một số nội dung sau:
 Thời gian hoàn thành nhiện vụ
 Cách thức thu thập, lưu trữ tư liệu dưới dạng số hóa hay dưới dạng tài liệu thường.
 Các phương tiện hỗ trợ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ
- Giáo viên cần hướng dẫn học sinh sinh cách xử lí tư liệu thu thập được như:

4

 Xử lí các tư liệu dạng kênh chữ gồm: tổng hợp, chọn lọc, phân loại xắp xếp các loại tư
liệu dạng kênh chữ theo nội dung theo bài học… dễ dàng cho việc sử dụng.
 Xử lí các dạng tư liệu dạng số hóa gồm: Cách lưu trong máy vi tính,đĩa CD, cách lưu trữ
các đoạn phim; sử dung các phần mềm để xử lí các tranh ảnh, phim


học, ngoại khóa địa lí…

Bước 2. Học sinh độc lập thu thập, khai thác các nguồn tư liệu.

- Đây là bước học sinh hoạt động độc lập thu thập và khai thác tư liệu trên cơ sở nhiệm
vụ được giao. Trong hoạt động này học sinh vận dụng những kỹ năng cần thiết như: Kỹ năng
đọc tài liệu, kỹ năng khai thác bản đồ, lược đồ, số liệu thống kê, tranh ảnh, kỹ năng lưu trữ,
xắp xếp nguồn tư liệu tìm được.
- Vấn đề thu thập và khai thác tài liệu một cách độc lập học sinh có thể thực hiện ngay
tại lớp, ở nhà hay trong các hoạt động ngoại khóa địa lí… tùy theo nội dung và nhiệm vụ giáo

Giao nhiệm vụ
GV
Định hướng
H
ọc sinh chủ
động thu
thập, khai
thác tư li
ệu

GV tổ chức
H
ọc sinh tích
cực giải
quyết các
nhi
ệm v
ụ


hoàn thành phiếu học tập, làm các bài thực hành viết báo cáo hay trình bày trong các buổi
triển lãm địa lí, sinh hoạt câu lạc bộ địa lí.
Ví dụ: Sau khi học sinh lớp 12 học xong phần nội dung “Địa lí các ngành kinh tế”
giáo viên có thể tổ chức cho học sinh thực hiện một buổi triển lãm địa lí nhằm giáo dục
hướng nghiệp cho học sinh với yêu cầu sau: Tìm hiểu về các ngành nghề thuộc các lĩnh vực
công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ từ những nguồn tư liệu học sinh đã thu thập trong quá trình
học nội dung phần “Địa lí các ngành kinh tế” dưới dạng thiết kế mô hình, bộ sưu tập tranh
ảnh về các ngành nghề có thuyết minh, thông tin về các ngành nghề; quan điểm của các em
về các ngành nghề.

Bước 4. Kết luận và chuẩn xác hóa nguồn thông tin

- Ở bước này giáo viên tổ chức cho thành viên khác, nhóm khác bổ sung, góp ý, thảo
luận trình bày kết quả thực hiện nhiệm vụ của học sinh. Giáo viên bổ sung, chuẩn xác nguồn
thông tin địa lí học sinh đã trình bày giúp các em hoàn thiện quá trình lĩnh hội tri thức của mình.
- Giáo viên cần có những nhận xét, đánh giá kết quả làm việc của học sinh đồng thời
khích lệ những cá nhân, nhóm có kết quả làm việc tốt có được nguồn tư liệu hay. Phổ biến kinh
nghiệm làm việc cho tập thể, giáo viên hướng dẫn học sinh cách lưu trữ xắp xếp nguồn tư liệu
địa lí học sinh thu thập được trở thành nguồn tư liệu hữu ích cho nhà trường.

5. Kết luận
Việc hướng dẫn học sinh chủ động khai thác các nguồn tư liệu địa lí phục vụ cho quá
trình học tập của mình, là một giải pháp để chuyển từ phương pháp dạy học truyền thống sang
phương pháp lấy học sinh làm trung tâm ở trường phổ thông.
Nguồn tư liệu học sinh thu thập được với tư cách là nguồn tri thức chứ không phải chỉ là

6

những thông tin để minh họa. Vì đây là sản phẩm của cả một quá trình học sinh tích cực, chủ
động thu thập phân tích hệ thống hóa khái quát hóa nguồn tư liệu để hoàn thành nhiệm vụ mà