HƯỚNG DẪN HỌC SINH KĨ NĂNG TRÌNH BÀY TRÊN MẪU
VẬT HOẶC TRANH ẢNH Ở MÔN SINH HỌC.
PHẦN I :ĐẶT VẤN ĐỀ
Xã hội phát triển cần có những con người năng động, sáng tạo. Cùng với các
nước khác trên thế giới, Việt Nam đã và đang phát triển theo hướng công nghiệp
hóa-hiện đại hóa. Muốn công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước thì điều không
thể thiếu là phải nhanh chóng tiếp thu những thành tựu khoa học và kĩ thuật hiện
đại của thế giới.
Một đất nước phát triển đòi hỏi người lao động phải có phẩm chất, nhân cách
phù hợp với yêu cầu xã hội, có tinh thần trách nhiệm, phải năng động sáng tạo,
có kĩ năng giao tiếp đây cũng là vấn đề Đảng và nhà nước ta rất quan tâm. Đặc
biết trong lúc này đảng và nhà nước đề ra sức thực hiện cuộc vận động "Học tập
và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh".
Ta có thể hiểu đổi mới giáo dục tức là đổi mới phương pháp dạy học, hình
thức tổ chức dạy học, chương trình, nội dung sách giáo khoa Đổi mới phương
pháp dạy học là đổi mới theo phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động và
sáng tạo của người học. Với phương pháp dạy học mới sẽ góp phần hình thành
và phát triển nhân cách toàn diện cho học sinh, nhằm chuẩn bị cho thế hệ trẻ
bước vào cuộc sống và làm việc trong một xã hội công nghiệp hiện đại.
Chính vì vậy, đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu, tìm tòi học hỏi đề ra
những biện pháp tích cực trong quá trình giảng dạy nhằm đổi mới phương pháp
dạy và học. Giáo viên trở thành người tổ chức, thiết kế hoạt động, hướng dẫn
học sinh tự nghiên cứu nhằm phát huy tính tích cực, tư duy sáng tạo ở người
học. Bên cạnh nhiệm vụ trang bị những kiến thức và hiểu biết cần thiết, mỗi bộ
môn ở trường THCS còn phải rèn luyện cho học sinh những kĩ năng trình bày
một vấn đề nào đó trước nhiều người.
Sinh học là một trong những bộ môn khoa học có ở Trường THCS, được
thiết kế chủ yếu theo lôgic môn học ( theo trình tự Thực vật - Động vật - Giải
phẫu sinh lý người - Di truyền ). Đây là môn học có nhiều ứng dụng trong thực
tế đời sống, gần gũi với đời thường, cuộc sống của các em. Với kinh nghiệm,
hiểu biết của học sinh, các em luôn có những tò mò, phát hiện mới, đưa vào ứng

lí do, một trong những lí do là ; nhiều bài dạy đòi hỏi phải có kinh phí Ví dụ:
Muốn dạy những bài có đồ dùng, không có tranh ảnh thì giáo viên phải tự vẽ
hoặc in phóng to
Vì vậy, vẫn còn hạn chế ở một số bài không có đồ dùng dạy học thì giáo viên
phải đầu tư rất nhiều.
b/Khó khăn
* Giáo viên
- Sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, hiệu qủa giờ dạy thấp.
- Chưa phát huy được tính chủ động, tích cực của học sinh thông qua giờ
dạy trên lớp, hạn chế việc dạy học" Lấy học sinh làm trung tâm".
- Chưa đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học dẫn đến tiết học nặng
nề, gò ép, nhàm chán.
- Khi giảng dạy các bài lý thuyết hay ôn tập, giáo viên dạy chung chung
thiếu tinh thần trách nhiệm. Nên các em chưa định hướng cụ thể dẫn đến chán
học bộ môn này hay chỉ học qua loa, chiếu lệ ( đặc biệt là học sinh trung học cơ
sở).
-Trong quá trình giảng dạy giáo viên chỉ thực dạy theo sách giáo khoa, sách
giáo viên mà chưa thực sự tìm tòi, nghiên cứu sâu về yêu cầu kiến thức, kĩ năng
đặc thù của phân môn, kiểu bài có tranh ảnh không biết cách khai thác tranh nên
tiết dạy khô khan, kém hiệu quả dẫn đến học sinh nhàm chán, không hứng thú
học tập.
- Giáo viên ngại áp dụng phương pháp mới hay đưa công nghệ thông tin vào
giảng dạy ( đặc biệt đưa tranh ảnh trực quan vào giảng dạy).
* Học sinh
- Trình độ không đồng đều.
- Là học sinh vùng khó khăn nên kĩ năng nhận dạng, quy trình thực hiện các
bước thực hành còn yếu, lúng túng chưa biết làm cái gì trước, cái gì sau.
- Sách vở, các thiết bị nghe nhìn còn hạn chế, các em ít được tiếp cận để hỗ
trợ học tốt môn sinh học.
- Các em có xu hướng lười suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo.

*Phần thứ ba: Nội dung cơ bản của sáng kiến. Phần này bao gồm: Hướng dẫn
cho học sinh thực hiện tốt các dạng tranh ảnh học sinh cần năm được:
*Nội dung, biện pháp thực hiện
Bộ môn sinh học ở Trường trung học cơ sở có từ lớp 6 đến lớp 9. Một trong
những kiến thức quan trọng của bộ môn này là giáo viên phải phát huy kĩ năng
mô tả hoặc trình bày hình thái cấu tạo của cơ thể sinh vật thông qua mẫu vật
hoặc tranh ảnh. Một số vấn đề cần áp dụng sáng kiến vào giảng dạy, một số ưu
điểm, hạn chế của các thiết bị dạy học.
Ưu điểm:
*Tranh ảnh
*Mẫu vật thật
-Lựa chọn phương pháp sử dụng thiết bị dạy học:
*Để rèn luyện được kĩ năng này cần đảm bảo các yêu cầu sau:
- Giáo viên phải biết tổ chức hướng dẫn, dẫn dắt học sinh quan sát mẫu vật
hoặc tranh ảnh một cách khoa học, hợp lí nhằm giúp cho học sinh suy nghĩ, phát
huy tư duy sáng tạo của mình.
-Đối với tranh ảnh phải để hình câm để học sinh tự mô tả mà không cần chú
thích.
-Học sinh cần phải đọc bài, quan sát hình trước ở nhà kết với hướng dẫn của
giáo viên ở trên lớp để trình bày tốt hơn.
*Một số phương pháp và hình thức tổ chức dạy - học nhằm phát huy tính tích
cực của người học.
*.Quan sát
Phương pháp quan sát là phương pháp dạy học sinh cách sử dụng các giác
quan để tri thức trực tiếp, có mục đích các sự vật hiện tượng diễn ra trong tự
nhiên và trong cuộc sống mà không cần có sự can thiệp vào các quá trình diễn
biến của các sự vật và hiện tượng đó.
Phương pháp quan sát bao gồm hai bước:
- Quan sát để thu thập thông tin.
- Xử lí thông tin đã thu thập được để rút ra kết luận, bài học.

- Giáo viên lên kế hoạch tổ chức, thiết kế các hoạt động cụ thể cho học sinh:
+Để giúp các em xác định rõ hoặc trình bày được đặc điểm mẫu vật giáo
viên nên kết hợp treo tranh hình sách giáo khoa cho sinh quan sát.
+Sau khi yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật kết hợp hình vẽ. Giáo viên nêu
câu hỏi.
Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm.
- Giáo viên: Gọi một học sinh đại diện nhóm lên bảng vừa trả lời câu hỏi vừa
trình bày trên mẫu vật.
- Giáo viên: Mời học sinh nhóm khác nhận xét bổ sung nếu sai sót, sau đó giáo
viên nhận xét và chốt lại.
- Lưu ý: Nếu học sinh trả lời tốt (đúng ý) thì giáo viên không cần nhắc lại, giáo
viên chỉ bổ sung chỗ còn thiếu và nhấn mạnh đặc điểm trọng tâm, chốt lại đáp
án câu hỏi.
*Đối với những bài dạy có tranh ảnh.
- Nguyên tắc: Đảm bảo các nguyên tắc dạy học, phù hợp với nội dung kiến
thức, tranh ảnh được đưa ra đúng lúc đúng cách; được đặt ở vị trí thuận lợi cho
cả lớp quan sát.
-Với bài sử dụng tranh ảnh giáo viên thiết kế, tổ chức tiết dạy theo các bước
như sau:
+Bước 1: Giáo viên giới thiệu tên tranh ảnh, nêu rõ mục tiêu của việc quan sát
hay thao tác với tranh ảnh.
+Bước 2: Khai thác nội dung tranh ảnh.
+Bước 3: Học sinh rút ra kết luận từ việc quan sát hay thao tác với tranh ảnh.
Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng trình bày trên tranh ảnh.
*phần thứ tư: Kết qủa của sáng kiến khi áp dụng thực tiễn.
KẾT QUẢ KHI CHƯA ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
Lớp TSHS
Kết quả cuối học kì năm học 2012-2013
Giỏi Khá Trung Bình Yếu Kém
SL % SL % SL % SL % SL %

*Một số biện pháp nhằm khắc phục và nâng cao kĩ năng trình bày trên mẫu vật
hoặc tranh ảnh cho học sinh:
*Tranh vẽ: ưu điểm là dễ sử dung thuận tiện; nhược điểm là không mô tả được
quá trình sinh học.
*Mẫu vật thật: ưu điểm là cung cấp thông tin chính xác về đối tượng nghiên
cứu; nhược điểm là đòi hỏi phải chuẩn bị công phu mà giáo viên mất nhiều thời
gian.
-Lựa chọn phương pháp sử dụng thiết bị dạy học:
+Thiết bị dạy học đóng vai trò là nguồn cung cấp trí thức mới.
+Thiết bị dạy học đóng vai trò minh họa nội dung kiến thức mới.
+Thiết bị dạy học đóng vai trò kiểm tra kiến thức đã học.
*Để rèn luyện được kĩ năng này đảm bảo các yêu cầu sau:
+Giáo viên phải biết tổ chức hướng dẫn, dẫn dắt học sinh quan sát mẫu vật,
một cách khoa học, hợp lí nhằm giúp cho học sinh suy nghĩ, phải tư duy sáng
tạo của mình.
+Đối với tranh ảnh phải để hình câm để học sinh tự mô tả mà không cần chú
thích.
+Học sinh cần phải đọc bài, quan sát hình trước ở nhà kết hợp với hướng dẫn
của giáo viên ở trên lớp để trình bày tốt hơn.
Hạn chế
-Mất thời gian giáo viên nhận xét kết luận
-Lớp mất trật tự, một số học sinh sẽ ỷ lại vào người khác
Vậy khi giảng dạy thiết kết câu hỏi đặt ra phải vừa sức và xen kẽ chút câu khó
( câu hỏi cần chú ý đến"Ngưỡng" trí tuệ của học sinh ). Để tạo điều kiện rèn
luyện kĩ năng trình bày cho học sinh thì giáo viên nên sử dụng kết hợp cả hai
phương pháp trên.
*Đối với những bài dạy có mẫu vật
Thông qua một số bài học ở môn sinh học có mẫu vật hoặc tranh ảnh giáo
viên có thể rèn luyện cho học sinh kĩ năng trình bày một cách mạnh dạn, nhanh
nhẹn và lưu loát hơn trước nhiều người. Để dạy bài này giáo viên phải chuẩn bị

bàn.
+Rễ cây phân thành mấy nhóm?
+Đó là nhóm nào?
+Nêu đặc điểm rễ cọc và rễ chùm.
-Giáo viên gọi một nhóm đại diện cho nhóm
trả lời .
-Giáo viên nhận xét
-Học sinh cả lớp quan sát tranh
-Các nhóm đặt tất cả cây có rễ
của nhóm lên bàn, kiểm tra
quan sát thật kĩ tìm những
điểm giống nhau vào một
nhóm.
-Học sinh thảo luận.4'
-Học sinh đại diện nhóm trả
lời, nhóm khác nhận xét bổ
sung.
*Đối với những bài dạy có tranh:
+Nguyên tắc: Đảm bảo các nguyên tắc dạy học, phù hợp với nội dung kiến
thức, tranh được đưa ra đúng lúc, đúng cách; được đặt ở vị trí thuận lợi cho cả
lớp quan sát.
+Với bài sử dụng tranh giáo viên thiết kế, tổ chức tiết dạy theo các bước sau:
Bước 1:Giáo viên giới thiệu trên tranh, nêu rõ mục tiêu của việc quan sát
tranh.
Bước 2: Khai thác nội dung tranh.
Đầu tiên nên yêu cầu học sinh quan sát kĩ tranh(nêu câu hỏi học sinh làm
việc; làm sao để học sinh biết rõ họ phải làm gì? họ phải làm như thế nào? nên
có câu hỏi định hướng cho học sinh mô tả tranh. Sau đó chú ý hay giải thích cấu
trúc tranh; có thể yêu cầu học sinh xác định từng bộ phận của tranh để quan sát.
Bước 3:Học sinh rút ra kết luận từ việc quan sát, giáo viên yêu cầu học sinh

2.Vì sao hệ tuần hoàn ở sâu bọ lại đơn giản
đi khi hệ thống ống khí phát triển?
Mô tả cấu tạo trong của châu chấu
đầy đủ nhất.
-Học sinh đại diện lên bảng trình
bày-> chỉ rõ đặc điểm từng hệ cơ
quan.
-Học sinh khác theo dõi nhận xét,
bổ sung.
-Học sinh tiếp tục quan sát tranh.
Thảo luận, thống nhất ý kiến.
-Học sinh đại diện nhóm trình bày-
>học sinh khác nhận xét.
-Học sinh nhớ lại đặc điểm cấu tạo
trong của tôm sông.
Nhìn chung bô môn sinh học trung học cơ sở để giảng dạy hiệu quả cần phải
có tranh trực quan để khai thác triệt để mọi khía cạnh kiến thức bài dạy.Tuy
nhiên, một số trường như Trường Trung Học Cơ Sở Chu Văn An nên phòng
thiết bị, chức năng để phục vụ tốt cho việc giảng dạy bộ môn sinh học. Tuy
nhiên, đối với giáo viên có tâm quyết với nghề theo chúng ta cần khắc phục mọi
khó khăn . Nghĩa là trong quá trình thiết kế triến trình một bài giảng giáo viên
vẫn có thể vẽ, lên mạng để in phim tranh ảnh làm đồ trực quan phục vụ tiết dạy
Qua một số ví dụ trên ta thấy đặc thù của bộ môn sinh học là học sinh phải
quan sát, phân tích, thảo luận để tìm ra các đặc điểm đặc trưng về cấu tạo hình
thái của mỗi sinh vật thích nghi với môi trường sống.
Trong những bài dạy có sử dụng đồ dùng dạy học sẽ giúp tiết học thêm sôi
nổi, tạo hứng thú học tập cho học sinh. Qua phân tích các ví dụ trên ta thấy vai
trò của giáo viên và học sinh trong quá trình hoạt động. Giáo viên lập kế hoạch,
thiết kế câu hỏi hướng dẫn, còn học sinh quan sát, tìm tòi ra kiến thức mới cho
bản thân.

-Giáo viên tốn nhiều thời gian nghiên cứu, tìm tòi dụng cụ trực quan, thiết
kế bài dạy.
-Một số tiết dạy theo truyền thống (không dùng giáo án điện tử) mất nhiều
thời gian dẫn đến cháy giáo án .
3 Kiến nghị, đề xuất
-Nhà trường nơi tôi công tác cần áp dụng sáng kiến, đồng thời động viên
trong tổ sinh - hóa, khuyên khích cán bộ giáo viên tìm tòi, có những sáng kiến
hay hơn.
-Phía chuyên môn Trường Trung Học Cơ Sở Chu Văn An cần nhân rộng
những sáng kiến hay vào giảng dạy.
- Các cấp lãnh đạo cần tạo điều kiện về cơ sở vật chất, để sáng kiến khi áp
dụng giảng dạy đạt hiệu qủa như ý muốn.
-Trên đây là một số kinh nghiệm nhỏ trong việc nâng cao giảng dạy môn sinh
học ở Trường trung học cơ sở của tôi. Do thời gian hạn chế nên không tránh
khỏi một số sơ suất trong quá trình viết sáng kiến. Kính mong tổ chuyên môn và
nhà trường đóng góp ý sáng kiến trên cho tôi ngày một hoàn thiện hơn. Tôi xin
chân thành cảm ơn!
Người viết
Danh Chương