TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG
VÀ PHÁT TRIỂN MỘT NỀN VĂN HÓA GIÁO DỤC MỚI
ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP NÂNG CAO DÂN TRÍ
Các tư tưởng về văn hóa giáo dục, nâng cao dân trí là một bộ phận quan
trọng hợp thành hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh. Từ khi ra đi tìm đường cứu
nước đến lúc vĩnh biệt thế giới này, Người không ngừng quan tâm toàn diện
đến trình độ học vấn cũng như nhu cầu học tập và giáo dục của nhân dân ta.
Khi ra đi tìm đường cứu nước, thầy giáo Nguyễn Tất Thành đã hiểu rõ
thực trạng văn hóa giáo dục ở nước ta trong chế độ phong kiến và dưới sự cai
trị của chủ nghĩa thực dân Pháp. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Việt
Nam có một truyền thống hiếu học. Trong một xã hội làm ruộng và làm vườn,
người nông dân chỉ có hai con đường tiến thân, một là làm thuê cho địa chủ
và hai là đi học để làm quan. Tuy nội dung học tập lạc hậu, song “trước hết
quan lại được tuyển lựa theo con đường dân chủ: Con đường thi cử, mở rộng
cho mọi người có thể chuẩn bị thi mà chẳng tốn kém gì”1.
Trong nền văn hóa truyền thống ở Việt Nam trước khi chủ nghĩa thực
dân Pháp đến xâm lược, người ta học trước hết là để làm người. Tư tưởng phổ
biến nhất trong mọi làng quê Việt Nam về việc học là “có dăm ba chữ để làm
người”, và sau đó mục đích học để làm thầy: thầy đồ dạy chữ, thầy thuốc
chữa bệnh, và thầy địa lý trấn an tâm linh. Khi học được nhiều chữ, thông
hiểu nhiều sách vở thì người ta đi thi để làm quan. Việc tuyển lựa nhân tài
trong chế độ phong kiến tuy có rất nhiều điều phiền hà nhưng đó là một chế
độ tự do thi cử và dân chủ trong học tập.
Nhân danh văn minh và khai hóa, chủ nghĩa thực dân Pháp đã có một
chính sách ngu dân rất tàn bạo ở Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh viết rằng:
“Làm cho dân ngu để dễ trị” đó là chính sách mà các nhà cầm quyền ở các
1

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 1, Nxb CTQG, Hà Nội, 2000, tr.465

1

Sđd, Tập 2, tr.99
Sđd, Tập 1, tr.154
3
Sđd, Tập 1, tr.27-28
2

2


tổ quốc không phải là tổ quốc của mình. Nền giáo dục ấy dậy cho thanh thiếu
niên khinh rẻ nguồn gốc dòng giống mình”1.
Từ thủa nhỏ cho đến khi trưởng thành, Chủ tịch Hồ Chí Minh được
giáo dục trong nền văn hóa Hán. Khi lên 13 tuổi, lần đầu tiên Người nghe
thấy các khái niệm tự do, bình đẳng, bác ái và Người đã muốn làm quen với
nền văn minh Pháp. Khi được tiếp xúc với nó ở Việt Nam, Người nghiệm
rằng các khái niệm này không những không được phổ biến ở Việt Nam mà
người ta còn dậy mọi người bịt tai, bịt mắt trước các biến cố tiến bộ bên
ngoài, đình chỉ đời sống tinh thần của cả một dân tộc. “Trong những trường
học cho người bản xứ, bọn Pháp dậy người như dậy con Vẹt”2.
Trước tình hình đó, vào đầu những năm 20 của thế kỷ XX, một mặt
Nguyễn Ái Quốc tăng cường tố cáo chính sách ngu dân của chủ nghĩa thực
dân Pháp; mặt khác Người đã tự học và vươn lên trở thành một nhà giáo dục
lớn đào tạo ra những con người yêu nước kiểu mới không được chế độ thực
dân Pháp cho phép học tập trong ghế nhà trường của chúng. Lần đầu tiên
trong lịch sử văn hóa giáo dục ở Việt Nam, Hồ Chí Minh đã mở trường đào
tạo nhân cách người cách mạng.
Để hình thành ban đầu tư tưởng mới, đạo đức mới, lối sống mới của
người cách mạng, những năm 1925 Người đã viết cuốn “Đường Kách mệnh”
để giáo dục một lớp người khác hẳn nhân cách của kẻ sĩ, trượng phu, quân tử
do nền giáo dục Hán học tạo ra. Và với mục tiêu giáo dục nhân cách người

Ngay sau ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vừa thành công, Chủ
tịch Hồ Chí Minh đã có một chiến lược xây dựng một nền văn hóa giáo dục
cách mạng. Ngày 03/9/1945 sau lễ tuyên bố độc lập 1 ngày, trong bài “Những
nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa”, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã viết: “Chúng ta có một nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại
nhân dân chúng ta. Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân
tộc dũng cảm, yêu nước, một dân tộc xứng đáng với với Việt Nam độc lập”2.
Nền văn hóa giáo dục truyền thống ở Việt Nam tuyển người hiền tài
qua chế độ khoa cử, đã hạn chế bớt chế độ thế tập, cha truyền con nối, mở
rộng con đường dân chủ để mọi người tự nâng cao học vấn của mình; tuy
1
2

Sđd, Tập 3, tr.84-86
Sđd, Tập 4, tr.8

4


nhiên nội dung giáo dục của nó vẫn xa rời thực tế. Mẫu người mà nền văn
hóa, giáo dục phong kiến hướng tới là kẻ sĩ, người quân tử, bậc trượng phu;
con gái bị tước quyền học vấn, không được đến trường.
Dưới chế độ giáo dục của chủ nghĩa thực dân Pháp “chúng lập ra nhà tù
nhiều hơn trường học… chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu
dân. Chúng dùng thuốc phiện, rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy nhược” 1.
Có thể nói nền văn hóa giáo dục dưới sự cai trị của chủ nghĩa thực dân Pháp
chủ yếu đào tạo ra một số người làm việc cho chúng. Nhà trường trong chế độ
nô lệ không phải là nơi để phát triển nhân cách con người, càng không phải là
một trường giáo dục chủ nghĩa nhân văn, chủ nghĩa yêu nước chân chính.
Hệ thống nhà trường trong nền giáo dục phong kiến và tư sản, do chỉ

Kẻ thù đã làm yếu dân tộc ta bằng sự ngu dốt. Nhận thức đúng nguyên
nhân này, kế hoạch chống ngu dốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt đầu ngay từ
ngày 03/9/1945, tức là sau khi nhân dân ta tuyên bố độc lập một ngày. Chủ
tịch Hồ Chí Minh viết rằng: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu, vì vậy tôi đề
nghị mởi một chiến dịch để chống nạn mù chữ”2. Trong tư tưởng văn hóa giáo
dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chiến dịch chống nạn mù chữ là giai đọan
khởi đầu của quá trình nâng cao dân trí. Ý tưởng của sự nghiệp chống giặc
dốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh là nhằm tiêu diệt giặc nội xâm. Muốn xây
dựng và bảo vệ Tổ quốc phải tiến hành song song giữa cuộc chiến đấu chống
ngoại xâm, với cuộc chiến đấu chống nội xâm. Chủ tịch Hồ Chí Minh viết
rằng “Dốt nát cũng là kẻ địch. Địch dốt nát giúp địch ngoại xâm. Địch dốt nát
tấn công ta về tinh thần, cũng như địch thực dân tấn công ta bằng vũ lực. Địch
thực dân dựa vào địch dốt nát để thi hành chiến lược ngu dân. Địch dốt nát
dựa vào địch thực dân để đưa dân ta vào nơi mù quáng”3.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nền văn hóa giáo dục cách mạng, khi
xây dựng lại hệ thống giáo dục về cả cơ cấu, mục tiêu và nội dung của nó,
đồng thời “phải ra sức tẩy sạch ảnh hưởng giáo dục nô dịch” 4. Nền giáo dục
cũ là một nền giáo dục giành cho những người có nhiều tài sản. Đó là một nền
giáo dục gắn với sách vở, ở đó có nhiều kiến thức thừa và xa thực tế. Nền văn
1

Sđd, Tập 1, tr.236
Sđd, Tập 4, tr.8
3
Sđd, Tập 5, tr.379
4
Sđd, Tập 8, tr.80
2

6


Sđd, Tập 8, tr.80
Sđd, Tập 6, tr.203-204

7


nền văn hóa giáo dục cách mạng trong khi đã thiết lập lại thời gian thanh
thiếu niên ngồi trên ghế nhà trường tiểu học, trung học và đại học, đồng thời
cải cách liên tục nội dung đào tạo trong trường học. Trong hệ thống mới, quan
điểm giáo dục kỹ thuật tổng hợp được tiến hành. Ngoài việc giáo dục tri thức
khoa học, nhà trường theo tư tưởng văn hóa giáo dục Hồ Chí Minh phải giáo
dục đạo đức, giáo dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục thẩm mỹ và giáo
dục chính trị.
Xây dựng nền văn hóa giáo dục mới ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí
Minh cho rằng: Học phải gắn liền với hành và phải chú ý đặc biệt đến vấn đề
giáo dục tư tưởng chính trị trong sư phạm. Tính chất cách mạng của nền văn
hóa giáo dục mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một nền giáo dục đồng đều
và bình đẳng và tạo ra vác điều kiện thuận lợi cho những ai có nhu cầu và khả
năng được giáo dục sẽ được thỏa mãn nhu cầu ấy. Vì vậy nền văn hóa giáo
dục mới ở Việt Nam khi hướng tập trung vào đào tạo con em công nông và
dân tộc ít người, đồng thời mở rộng các hệ thống giáo dục nhà trường trên rất
nhiều bình diện khác nhau. Giáo dục tri thức, giáo dục nghệ thuật, giáo dục
chính trị, giáo dục nghề nghiệp chuyên sâu tạo ra một hệ thóng nhà trường
cách mạng.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề xây dựng nền văn hóa giáo dục
cách mạng có phép biện chứng giữa cái phổ cập và cái nâng cao.
Khi bước vào xây dựng xã hội mới, di sản mà nền văn hóa giáo dục của
chủ nghĩa thực dân phong kiến để lại hơn 90% người không biết chữ. Phần
lớn nông dân sống ở các vùng sâu, vùng xa, ở các làng quê đều không biết

thắp sáng trên mọi vùng của Tổ quốc, trong các lớp học “I-tờ”. Cụ già đi học,
các cháu thiếu niên là “thầy giáo”. Không khí học tập, thi đua học tập như
một ngày hội cách mạng. Các lớp học “I-tờ” vang lên trong thôn xóm, trong
các tiền sảnh nhà thời, trong sân chùa, giữa xóm thôn…
1
2

Sđd, Tập 8, tr.64
Sđd, Tập 8, tr.205

9


Các phong trào bình dân học vụ xóa nạn mù chữ là phong trào Giáo
dục toàn dân được Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo cập nhật. “Chính phủ đã ra
hạn trong một năm tất cả mọi người Việt Nam phải hiểu biết chữ Quốc ngữ…
Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình,
phải có kiến thức mới để tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và
trước hết phải biết đọc, biết viết chữ Quốc ngữ”1.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, phong trào phổ cập giáo dục là một quá
trình nâng cao trình độ dân trí, đồng thời do giáo dục là cái lõi của văn hóa
mà văn hóa ở mọi vùng đất nước được cải thiện. Đây là một phong trào vừa
rộng, vừa sâu và phải tiến hành lâu dài để duy trì và nâng cao trình độ văn hóa
chung của xã hội. Phong trào này tiến hành sâu rộng cùng với cuộc kháng
chiến chống chủ nghĩa thực dân Pháp và tiếp tục trên toàn miền Bắc sau năm
1954, khi chúng ta đã đánh bại chủ nghĩa thực dân Pháp, giành được thắng lợi
trên nửa đất nước.
Cùng với phong trào bình dân học vụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký các
đạo luật về giáo dục trình độ văn hóa phổ thông. Chủ tịch Hồ Chí Minh nói
rằng: “Về bình dân học vụ nhờ sự hy sinh cố gắng của nam nữ giáo viên đã có

triển được. Ngược lại xã hội tiến lên lại đòi hỏi năng lực con người đáp ứng
với yêu cầu mới của xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh viết rằng: “Tình hình thế
giới và trong nước luôn luôn biến đổi, công việc của chúng ta nhiều và mới,
kỹ thuật của thế giới ngày càng tiến bộ, nhưng sự hiểu biết của chúng ta có
hạn. Muốn tiến bộ kịp với sự biến đổi vô cùng tận thì chúng ta phải nghiên
cứu học tập. Nghiên cứu học tập lý luận và kỹ thuật”3.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về các quá trình phát triển của văn hóa giáo dục
là một tư tưởng lớn và nhìn xa, trông rộng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gắn các
quá trình nâng cao trình độ của nền văn hóa giáo dục ở Việt Nam với thực
tiễn cách mạng ở nước ta. Đây là một quan điểm rất cơ bản của Chủ nghĩa
Mác-Lênin về vấn đề môi trường giáo dục và con người.
Lãnh đạo việc xây dựng nền văn hóa giáo dục mới ở Việt Nam, Đảng
ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng tuy nhân dân ta bị chịu đựng một nền
giáo dục nghèo nàn và đồi bại trong chế độ phong kiến, thực dân, nhưng nhân
dân ta đã không chịu sự khuất phục của hoàn cảnh đó. Với thực tiễn cách
mạng, nhân dân ta đã chủ động xây dựng một nền văn hóa giáo dục mới.

1

Sđd, Tập 8, tr.282
Sđd, Tập 9, tr.554
3
Sđd, Tập 7, tr.392
2

11


Trong quá trình này, trình độ dân trí của nhân dân được nâng cao và cách
mạng cũng không ngừng tiến bộ.



Để xây dựng được một nền văn hóa giáo dục xã hội chủ nghĩa thấm sâu
nguyên lý phổ cập và nâng cao, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng cần phải tổ
chức đấu tranh chống lại mọi sự lười nhác và coi thường học tập. Xây dựng
một nền văn hóa giáo dục nhân dân, tức là xây dựng lực lượng hùng mạnh để
kiến thiết Quốc gia và bảo vệ đất nước. Với ý tưởng này, Chủ tịch Hồ Chí
Minh viết: “Văn hóa giáo dục là một mặt trận quan trọng trong công cuộc xây
dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện thống nhất nước
nhà”1.
Tư tưởng văn hóa nghệ thuật là một mặt trận đã được Chủ tịch Hồ Chí
Minh đề xuất từ năm 1951, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở vào
những bước ngoặt quyết định. Khi đó Người coi nghệ sỹ là chiến sỹ. Bước
vào thời kỳ đầu tiên xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, Chủ tịch Hồ Chí
Minh lại coi văn hóa giáo dục là một mặt trận và “nhân sĩ, trí thức là chiến
sỹ”. Mặt trận xây dựng nền văn hóa giáo dục mới vẫn nằm trong mặt trận văn
hóa chung của dân tộc và đối tượng tiêu diệt của nó vẫn là giặc dốt.
Thế giới phát triển mạnh mẽ, giặc dốt có khả năng xuất hiện trong đất
nước ta càng nhiều. Xây dựng chủ nghĩa xã hội càng ngày càng cần có tri
thức phong phú, nếu không tiêu diệt được giặc dốt thì không thể nào xây dựng
thành công chủ nghĩa xã hội được. Với mục tiêu ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
đề xuất vấn đề “muốn có chủ nghĩa xã hội, trước hết phải xây dựng con người
xã hội chủ nghĩa”. Đó là những con người vừa hồng, vừa chuyên và phát triển
toàn diện cả trí, đức, thể, mỹ.
Mục tiêu cơ bản của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là xây dựng cho
được một nhân cách xã hội chủ nghĩa, đó là nhân cách mà ngay từ bài học đầu
tiên trong cuốn “Đường Kách mệnh” viết vào năm 1925, Chủ tịch Hồ Chí
Minh đã định hướng cho nó - đó là nhân cách người cách mạng. Văn hóa giáo
dục xã hội chủ nghĩa mở rộng nhân cách người cách mạng, tiếp tục nhân cách
1

cùng với các cường quốc năm châu được hay không chính là nhờ một phần
lớn ở công học tập của các em” 1. Từ đó, mỗi năm tới các dịp khai trường các
cấp học và các hình thức học tập, Người đều quan tâm toàn diện đế việc hoàn
1

Sđd, Tập 4, tr.32

14


thiện nền văn hóa giáo dục mới ở nước ta. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ
quan tâm đến các thầy giáo, những nhà sư phạm đã góp phần thực hiện các
định hướng lớn của Đảng ta trên mặt trận giáo dục; Các học sinh, những
người thanh niên – lực lượng chủ yếu hưởng thụ giáo dục để kiến thiết nước
nhà; nội dung thiết thực và khoa học của giáo dục… mà Người còn quan tâm
sâu sắc đến các thành tựu cải cách và phát triển nền văn hóa giáo dục mới ở
nước ta.
Theo sự quan tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nền văn hóa giáo dục xã
hội chủ nghĩa ở nước ta đã đào tạo được hàng chục vạn thầy cô giáo vừa hồng
vừa chuyên, có nghiệp vụ sư phạm tốt, trở thành nòng cốt của nền văn hóa
giáo dục cách mạng. Hàng chục triệu con em công nông, con em dân tộc ít
người đã được đến trường học và được đào tạo có hệ thống trong nhà trường.
Một đội ngũ thanh niên ưu tú đã được cử ra nước ngoài học tập. Một hệ thống
các cấp học từ mẫu giáo, tiểu học, trung học đến đại học và sau đại học đã
hình thành. Tư tưởng văn hóa giáo dục Hồ Chí Minh đã hình thành một nền
văn hóa giáo dục mới, nền văn hóa giáo dục khoa học, cách mạng, nhân dân
trong thời đại Hồ Chí Minh. Nền văn hóa giáo dục này đã sản sinh, đào tạo ra
một lớp cán bộ mới, ngày càng đáp ứng nhiều hơn cho sự nghiệp cách mạng.
Tuy nhiên, do cơ sở hạ tầng của nền văn hóa giáo dục của ta còn thấp,
do chiến tranh quá dài trong gìn giữ độc lập và thống nhất Tổ quốc, và do tình

giáo dục, quá trình công nhiệp hóa và hiện đại hóa ở nước ta là một quá trình
nâng cao dân trí, giải phóng năng lực sáng tạo của cả cá nhân và cộng đồng,
cải tạo các phong tục, tập quán lạc hậu và xác lập mặt bằng văn hóa giáo dục
mới trong môi trường văn hóa chung của chủ nghĩa xã hội.
Có thể nói, dưới ánh sáng của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa giáo
dục, nhân dân Việt Nam đã tiến hành một cuộc cách mạng trường chinh trên
lĩnh vực văn hóa giáo dục, quá trình đó đã thu được những thành tựu to lớn,
sâu sắc, toàn diện và cơ bản chưa từng có trong suốt 4000 năm lịch sử. Suốt
1

Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ 7, khóa VII, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1994, tr.5

16


thế kỷ XX và những năm đầu của thế kỷ XXI, dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí
Minh và sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Việt Nam đã phấn đấu kiên cường,
vượt qua muôn ngàn gian khó để xây dựng và phát triển nền văn hóa giáo dục
mới - văn hóa giáo dục xã hội chủ nghĩa. Những mục tiêu văn hóa giáo dục
mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đề xuất nhất định sẽ
được hoàn thành tốt đẹp trong các thập niên tới bởi vì chúng là ý nguyện của
toàn dân. Một nền văn hóa giáo dục mới Việt Nam với những tiêu chí về
phẩm chất nhân cách mới, với các thành tựu mới chứa đầy các giá trị nhân
văn và tiến bộ sẽ gia nhập vào sức sống của nhiều nền văn hóa giáo dục trên
thế giới, góp phần tạo ra tính đa dạng của quá trình văn hóa giáo dục nhân
loại./.

17