ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ LIÊN
QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC VỚI
VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC ĐẠI HỌC
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SỸ CHÍNH TRỊ HỌC
Hà Nội – 2012
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ LIÊN QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC VỚI
1.2.1. Phương pháp giáo dục trong truyền thống giáo dục Việt Nam 16
1.2.2. Tiếp thu những yếu tố hợp lý về phương pháp trong triết lý giáo
dục phương Đông 19
1.2.3. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phương pháp giáo dục
22
1.2.4. Thực tiễn chỉ đạo hoạt động giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh
24
1.3. Hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phƣơng pháp giáo dục……25
1.3.1. Khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục 25
1.3.2. Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục 27
1.3.3. Giá trị của quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục đối
với nền giáo dục Việt Nam 45
CHƢƠNG 2: YÊU CẦU VÀ THỰC TRẠNG ĐỔI MỚI PHƢƠNG
PHÁP GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 48
2.1. Yêu cầu của việc đổi mới phƣơng pháp giáo dục đại học ở Việt
Nam 48
2.1.1. Vài nét về hiện trạng giáo dục đại học Việt Nam 48
2.1.2. Bối cảnh phát triển của giáo dục đại học Việt Nam hiện nay 52
2.1.3. Vai trò của việc đổi mới phương pháp giáo dục đại học và những
yếu tố tác động 58
2.2. Thực trạng đổi mới phƣơng pháp giáo dục đại học ở Việt Nam 61
2.2.1. Quá trình đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam 61
2.2.2. Một số vấn đề đặt ra trong việc đổi mới phương pháp giáo dục đại
học ở Việt Nam hiện nay 64
CHƢƠNG 3: ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở
VIỆT NAM HIỆN NAY THEO QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH 69
3.1. Phƣơng hƣớng cơ bản 69
3.1.1. Đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn 69
3.1.2. Kết hợp giáo dục gia đình, nhà trường, xã hội 73
3.2. Các nhóm giải pháp cụ thể 75
phương pháp giáo dục mới: Lý luận gắn liền với thực tiễn, học đi đôi với
hành, nhà trường phối hợp với gia đình và xã hội, nhằm mục đích đào tạo nên
những công dân hữu ích cho đất nước. Hồ Chí Minh không chỉ là vị lãnh tụ
của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam, Người còn là nhà
chỉ đạo thực tiễn giáo dục của nước nhà, là nhà sư phạm tài năng với mẫu
mực trong sáng của một nhân cách vô cùng cao đẹp và những cử chỉ giáo dục
hết sức nhân đạo, hết lòng vì người học. Di sản tư tưởng và thực tiễn chỉ đạo
giáo dục của Người là kim chỉ nam cho việc thực hiện chiến lược giáo dục,
phát triển con người của Đảng và Nhà nước ta.
Hiện nay, đất nước ta đang ở thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện
đại hóa, hướng tới phát triển kinh tế tri thức. Trong bối cảnh đó, giáo dục và
đào tạo là một trong những yếu tố có vai trò quyết định đối với việc phát triển
nguồn nhân lực có trình độ cao của đất nước. Trong hệ thống giáo dục quốc
dân Việt Nam, giáo dục đại học giữ vai trò trực tiếp đào tạo nguồn nhân lực
phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội.
Trong những năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã có những khởi sắc
nhất định. Quy mô đào tạo được mở rộng, hình thức đào tạo phong phú, đa
dạng hơn. Chương trình đào tạo của các trường vừa đảm bảo khung chương
trình chung của Bộ giáo dục và đào tạo, vừa gắn với chuyên môn, nghiệp vụ
của từng ngành nghề. Đặc biệt, trong những năm gần đây, giáo dục đại học
Việt Nam có sự đổi mới cả về nội dung đào tạo và phương pháp giáo dục, nhờ
đó, chất lượng đào tạo đại học không ngừng được cải thiện.
Tuy nhiên, với những tác động mạnh mẽ của xu thế hội nhập, nền kinh tế
thị trường và nhiều yếu tố khác, bên cạnh những thành tựu đạt được, hệ thống
giáo dục đại học Việt Nam đang bộc lộ những hạn chế ảnh hưởng đến chất
lượng đào tạo nguồn nhân lực. Sự ra đời của nhiều trường đại học, cao đẳng
trên toàn quốc, đặc biệt là các trường dân lập tạo ra cơ chế cạnh tranh giữa
các trường khiến nhiều người không khỏi băn khoăn: Có hay không có “thị
trường giáo dục đại học”? Chuyên môn, ngành nghề đào tạo giữa các trường
có sự đan xen, có khi chồng chéo nhau, dẫn đến tình trạng cùng một ngành
học - thực tiễn nhân kỷ niệm 35 năm ngày Bác Hồ gửi bức thư cuối cùng cho
ngành giáo dục Việt Nam (15/10/1968 - 15/10/2003) do Bảo tàng Hồ Chí Minh
và Đại học Sư phạm Hà Nội phối hợp tổ chức (Nxb. Thanh niên, HN, 2005).
Kỷ yếu đã tập hợp nhiều bài viết, bài nghiên cứu về vấn đề giáo dục trong tư
tưởng Hồ Chí Minh của các nhà khoa học như: GS viện sỹ Nguyễn Cảnh Toàn,
Vũ Đình Hòe, GS.TS Phạm Minh Hạc, GS Đinh Xuân Lâm, PGS Lê Mậu Hãn,
GS Phan Ngọc Liên…. Đặc biệt, bài viết của ThS Nguyễn Thanh Minh đề cập
tới tư tưởng và phương pháp giáo dục của thầy giáo Nguyễn Tất Thành ở
trường Dục Thanh, thị xã Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận [tr. 144 - 154].
Hai tác giả TS. Vũ Văn Gầu, TS. Nguyễn Anh Quốc trong cuốn sách
“Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp phát triển giáo dục” (Nxb. Chính trị
Quốc gia, Hà Nội, 2005) đã đề cập đến những nội dung cơ bản trong tư tưởng
Hồ Chí Minh về giáo dục, trong đó có một số quan điểm cơ bản của Hồ Chí
Minh về phương pháp giáo dục [tr. 107 - 126] và sự vận dụng tư tưởng Hồ
Chí Minh về giáo dục trong sự nghiệp giáo dục ở nước ta hiện nay.
Cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” do TS Lê Văn Yên chủ biên
(Nxb. Lao động, 2006) gồm 3 phần: Tư tưởng Hồ Chí Minh - Tài sản quý giá
của Đảng và dân tộc; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển nền giáo
dục Việt Nam; quán triệt, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sách tập hợp khá đầy đủ các bài
viết quan trọng của các nhà lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước, các nhà tư
tưởng, nhà giáo dục, chuyên gia - một tập tư liệu quý để giúp nghiên cứu, học
tập và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào sự nghiệp đổi mới giáo dục nước ta
hiện nay. Trong đó, trực tiếp bàn về phương pháp giáo dục có bài “Hoàn cảnh,
điều kiện hình thành tư tưởng và phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh” của
GS Đinh Xuân Lâm [tr. 135 - 139]; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp
giáo dục” của TS Vũ Văn Gầu - TS Nguyễn Anh Quốc [tr. 212 - 221].
Cuốn “Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo: hưởng ứng cuộc vận động
Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” do nhóm tác giả Lê
Văn Tích, Nguyễn Thị Kim Dung, Trần Thị Nhuần biên soạn (Nxb. Lao động
dục lòng nhân ái, phẩm cách con người Việt Nam. Tác giả cũng đã bàn về con
đường, phương pháp và tấm gương lớn về tự học của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Kỷ yếu Hội thảo “Chủ tịch Hồ Chí Minh - một tầm nhìn chiến lược về giáo
dục và sư phạm” của trường Đại học Sư phạm Hà Nội (12/2010) tập hợp nhiều
bài viết của các tác giả như Phạm Minh Hạc, Nghiêm Đình Vỳ, Phan Trọng
Luận, Nguyễn Xuân Lạn,… Các bài viết đã bao quát những nội dung tư tưởng
cơ bản cũng như tầm nhìn chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục.
Bên cạnh những cuốn sách chuyên khảo đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về
giáo dục cũng được các luận văn, luận án nghiên cứu. Chẳng hạn như Luận
văn Thạc sỹ triết học năm 2010: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về gia
́
o dục và vận
dụng va
̀
o xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay”, tác giả
Hoàng Thị Tuyết Thanh (2010) trình bày một cách hệ thống và khái quát
những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục…
Ngoài ra, còn có một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như:
“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - những nội dung cơ bản” của PGS. TS
Hoàng Trang đăng trên tạp chí Giáo dục số 114 (tr. 1 - 3, 2005); “Tư tưởng Hồ
Chí Minh về giáo dục lại” của tác giả Phan Xuân Sơn đăng trên Tạp chí Giáo
dục, số 114 (tr. 7 – 8, 2005); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” của tác giả
Nguyễn Thị Thúy đăng trên Tạp chí Giáo dục lý luận (số 5, tr. 3 - 5, 2006)…
Nhìn chung, các công trình khoa học trên đã đề cập khá toàn diện tư tưởng
Hồ Chí Minh về giáo dục: Từ vị trí, vai trò của giáo dục, đối tượng giáo dục,
nội dung giáo dục… đến phương pháp giáo dục nhưng chưa có một công trình
nào chuyên sâu nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục.
2.2. Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục đại học có tầm quan
trọng đặc biệt, vì nó trực tiếp đào tạo ra đội ngũ nhân lực có trình độ. Do đó,
để xây dựng nguồn nhân lực phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện
cảnh hội nhập, trong đó có đổi mới phương pháp giáo dục đại học.
Ngoài ra, nghiên cứu về giáo dục đai học còn có nhiều bài viết đăng trên
các tạp chí khoa học như: “Phát triển giáo dục đại học trong bối cảnh kinh tế - xã
hội đổi mới” của tác giả Lê Phước Minh (tạp chí Giáo dục, số 104, 2004, tr. 3 -
5) ; “Phát triển giáo dục đại học trong cơ chế thị trường: cơ sở lý luận và thực
tiễn” của tác giả Đặng Ứng Vận (tạp chí Khoa học Giáo dục, số 9, 2006, tr. 7 -
11) ; “Đưa giáo dục đại học phát triển đúng với tầm vóc là quốc sách hàng đầu”
của tác giả Phạm Gia đăng trên tạp chí Giáo dục số 01 (2004, tr. 1); “Giải quyết
bài toán quan hệ giữa số lượng và chất lượng của giáo dục đại học” của tác giả
Lâm Quang Thiệp đăng trên tạp chí Giáo dục số 109 (2005, tr. 6 -7) ; “Năm đề
nghị về nâng cao chất lượng và đánh giá chất lượng giáo dục đại học” (tạp chí
Giáo dục số 95, 2004, tr. 40 - 41) của tác giả Phạm Phụ ; “Đổi mới mạnh mẽ, cơ
bản, toàn diện và sâu sắc giáo dục đại học nước ta thời kỳ 2006 - 2020” của tác
giả Bành Tiến Long đăng trên tạp chí Cộng sản số 21 (2005, tr. 24 - 28)…
Trên cơ sở kế thừa một cách có chọn lọc kết quả nghiên cứu của các nhà
khoa học đi trước, trong một giới hạn nhất định, tác giả luận văn mong muốn
đi sâu phân tích một cách có hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phương
pháp giáo dục và thuyết minh có cơ sở hơn cho những giải pháp đổi mới
phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
- Mục đích của luận văn: Luận văn nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống
hơn phương pháp giáo dục theo quan điểm Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất những
giải pháp đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay.
- Luận văn có những nhiệm vụ sau:
+ Xác định nguyên tắc xây dựng phương pháp giáo dục của Chủ tịch Hồ
Chí Minh; làm rõ quan điểm Hồ Chí Minh về những phương pháp giáo dục cụ
thể; khẳng định giá trị của phương pháp giáo dục theo quan điểm Hồ Chí
Minh đối với giáo dục Việt Nam hiện nay.
+ Làm rõ sự cần thiết phải đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt
Nam hiện nay.
- Về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm sáng tỏ quan điểm Hồ Chí Minh
về phương pháp giáo dục đã và đang được giới nghiên cứu tìm hiểu, tranh luận.
- Về mặt thực tiễn: Luận văn góp phần vào việc giáo dục tư tưởng Hồ
Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng. Luận văn
cũng có thể sử dụng làm cơ sở khoa học cho việc xác định phương pháp giáo
dục của các trường đại học và giúp sinh viên xác định được phương pháp học
tập đúng đắn. Ngoài ra, luận văn còn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc
giảng dạy và học tập các môn khoa học khác như: Lịch sử giáo dục Việt Nam,
giáo dục học, tư tưởng Hồ Chí Minh…
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
gồm 3 chương 7 tiết.
CHƢƠNG 1
QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƢƠNG PHÁP GIÁO DỤC
1.1. Các khái niệm cơ bản
1.1.1. Giáo dục
Giáo dục là một trong những lĩnh vực không thể thiếu của đời sống xã hội.
Sự phát triển của nền giáo dục phản ánh trình độ văn minh của mỗi quốc gia, nó
tỷ lệ thuận với sự phát triển kinh tế - xã hội của từng nước. Nhiều quốc gia trên
thế giới coi phát triển giáo dục là chiến lược ưu tiên hàng đầu nhằm xây dựng
đội ngũ lao động có trình độ tri thức phục vụ cho sự phát triển đất nước.
Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dục được hiểu là hoạt động nhằm tác
động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối
tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và
năng lực như yêu cầu đề ra [70, tr. 492].
Các nhà giáo dục học quan niệm: Giáo dục là “quá trình tác động có mục
đích, có hệ thống, liên tục của nhà sư phạm đến toàn bộ cuộc sống của học
sinh để hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách” [78, tr. 123].
Từ đó có thể thấy: Giáo dục là quá trình hai mặt: Mặt tác động của nhà
sư phạm và mặt tiếp nhận của người được giáo dục. Giáo dục được thực hiện
động thực tiễn). Con người muốn tìm ra được phương pháp đúng đắn, thích
hợp để tác động vào đối tượng một cách có hiệu quả thì cần phải hiểu rõ đối
tượng, khách thể cần tác động với những quy luật khách quan quy định sự tồn
tại và vận động của nó. Điều đó có nghĩa là để có một phương pháp đúng đắn,
khoa học thì cần có sự phù hợp giữa hai mặt chủ quan và khách quan khi tìm
kiếm, lựa chọn và sử dụng phương pháp. Phương pháp không đúng đắn,
không khoa học khi nó được xác định không căn cứ trên những cơ sở thực tế
khách quan, lựa chọn một cách duy ý chí và sử dụng một cách tùy tiện.
Như vậy, chúng ta có thể hiểu: Phương pháp là toàn bộ những cách thức
với tính chất là một hệ thống các nguyên tắc xuất phát từ các quy luật tồn tại và
vận động của đối tượng, khách thể đã được nhận thức, để định hướng và điều
chỉnh hoạt động (hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn) của con người,
tác động vào đối tượng, khách thể để đạt được mục đích nhất định [30, tr. 21].
Mỗi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội đều cần sử dụng những
phương pháp phù hợp. Giáo dục cũng cần phải có phương pháp. Phương pháp
giáo dục là “cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo
dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm
vụ giáo dục đã đề ra” [59, tr. 92]. “Phương pháp giáo dục bao gồm một tổ hợp
những cách thức phối hợp các tác động sư phạm của nhà giáo dục và tác động
tự giáo dục của chủ thể được giáo dục nhằm tạo sự chuyển hóa tích cực
những yếu tố của nội dung giáo dục thành những phẩm chất, năng lực cần
thiết và phát triển toàn diện nhân cách phù hợp những yêu cầu của mục tiêu
giáo dục và các nhiệm vụ giáo dục” [71, tr. 223].
Theo quan điểm của các nhà giáo dục học, các phương pháp giáo dục
được phân thành 3 nhóm:
- Nhóm phương pháp thuyết phục: Gồm các phương pháp cụ thể:
phương pháp khuyên giải; phương pháp tranh luận, đối thoại; nêu gương.
- Nhóm các phương pháp tổ chức hoạt động: Bao gồm phương pháp
luyện tập trong học tập, lao động, vui chơi và giao tiếp xã hội nhằm hình
thành thói quen hành vi và hoạt động sáng tạo của người học; phương pháp
nếp, truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ, góp phần hình thành truyền
thống hiếu học của dân tộc.
Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình Nho học yêu nước, lại
mang ảnh hưởng duy tân, coi trọng đạo lý, học vấn và coi trọng việc giáo dục
con cái. Tuổi nhỏ, Hồ Chí Minh đã được nuôi dưỡng trong môi trường giáo dục
có nền nếp của gia đình. Trước khi được học trong nhà trường, Người đã được
cha dạy cho những nét chữ đầu tiên. Nguyễn Sinh Sắc theo truyền thống gia
đình, trong khi dạy chữ cho con đã chú trọng giáo dục lòng yêu nước, yêu
thương con người, yêu nhân dân lao động. Mẹ Người là bà Hoàng Thị Loan là
một người đôn hậu, đảm đang. Đối với các con, bà thường dạy những điều “đói
cho sạch, rách cho thơm”, “có công mài sắt, có ngày nên kim” và những bài ca
dao, bài vè mang nặng nghĩa tình nước non, thấm đượm đạo lý làm người.
Tiếp nhận sự giáo dục tốt đẹp từ gia đình, Hồ Chí Minh đã noi gương
hiếu học của người cha, thương yêu đồng bào, sớm hình thành chí hướng cách
mạng, quyết tâm ra đi tìm đường cứu nước. Gia đình không những đã hình
thành những nét nhân cách tốt đẹp ở Hồ Chí Minh mà còn để lại những dấu
ấn trong tư tưởng giáo dục của Người sau này: Coi trọng việc giáo dục đạo
đức, tấm gương cần cù, hiếu học, giáo dục lòng yêu nước, thương dân,…
Cùng với những ảnh hưởng tốt đẹp được tiếp nhận từ gia đình, Hồ Chí
Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của các sĩ phu, nhà nho yêu nước thuộc thế
hệ cha ông tại quê nhà. Quê hương Hồ Chí Minh - xứ Nghệ - là mảnh đất có
truyền thống hiếu học từ lâu. Truyền thống ấy đã đi vào sử sách, là nơi “núi
cao sông rộng, phong tục thuần hậu, cảnh tượng tươi sáng gọi là đất danh
tiếng hơn cả Nam Châu. Người thì thuần hậu mà chăm học… Được khí tốt
của núi sông nên sinh ra nhiều bậc danh hiền” [16, tr. 65].
Ảnh hưởng khá sâu sắc đến Hồ Chí Minh thời còn trẻ là thầy Vương
Thúc Độ có họ hàng bên ngoại với Người. Thầy Độ có người anh trai là
Vương Hoàng Bỉnh bị giặc bắt và giết hại, nên trong lúc dạy học thường ngụ
ý nhắc nhở học trò noi theo những tấm gương nghĩa liệt, tỏ rõ lòng trọng nhân
cách học trò, không bao giờ đánh học trò. Đặc biệt là ảnh hưởng tốt đẹp của
năng lực để làm những việc có ích cho xã hội; chú trọng việc tự học [xem 28,
tr. 37]. Nguyễn Trường Tộ (1828 – 1871): Ông được coi là một trong những
nhà cải cách lớn của Việt Nam. Về giáo dục, ông phê phán lối tầm chương
trích cú, thuộc làu tứ thư ngũ kinh để thi ra làm quan. Về nội dung và mục
đích giáo dục, ông nêu rõ: “Giáo dục cho nhân dân biết làm ăn, biết yêu quý
lao động, trừ bỏ óc danh lợi địa vị, biết yêu nước, không nên lén lút làm tay
sai cho giặc. Đối với những kẻ gian tà bất chính, nền giáo dục mới phảo có
tác dụng giúp họ quay về con đường chính nghĩa: việc sửa kẻ tà đem họ về
con đường chính, đó là một việc đại sự, còn cái học nào hơn, sao ta không
học” [75, tr. 105]. Ông cũng đưa ra phương châm học gắn liền với hành, học
thực dụng, học khoa học, học để phục vụ thực tế. Về nội dung giáo dục, ông
chủ trương giáo dục thiên văn, toán học, kỹ xảo, chính trị, lịch sử, địa lý, địa
chất, pháp lý, ngoại ngữ. Ông còn đề nghị dùng chữ viết riêng của nước mình
(quốc âm) trong việc dạy học, làm sách và các giấy tờ [xem 28, tr. 40 – 41].
Truyền thống giáo dục của dân tộc đã góp phần quan trọng trong việc
hình thành tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh. Người đã kế thừa những tinh hoa
trong truyền thống giáo dục dân tộc cả về mục đích, nội dung, phương pháp
giáo dục để hình thành hệ thống tư tưởng riêng của mình về giáo dục.
1.2.2. Tiếp thu những yếu tố hợp lý về phương pháp trong triết lý giáo
dục phương Đông
Trong các học thuyết tư tưởng phương Đông ảnh hưởng tới sự hình
thành quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, đặc biệt phải kể đến
tư tưởng giáo dục của Nho giáo. Ngay từ nhỏ, Người đã được hấp thụ vốn tri
thức Nho học phong phú từ các bậc cha chú – những nhà Nho yêu nước
thương dân. Người nói: “Tôi sinh ra trong một gia đình nhà nho An Nam.
Những gia đình như thế ở nước chúng tôi không phải làm việc gì. Thanh niên
trong những gia đình ấy thường học Khổng giáo” [39, tr. 461]. Cái học của
Nho giáo thiên về đào tạo những hiền nhân, hiền giả thông thuộc kinh sử,
thuộc và am hiểu các điển tích lịch sử. Khổng Tử - người sáng lập Nho giáo -
là một nhà giáo dục tiêu biểu. Ông cho rằng, môi trường xã hội có tác động to
trường, sở đoản, ý thích và khả năng của từng người bằng cách luôn căn cứ
vào tình hình thực tế, hoàn cảnh cụ thể và vấn đề người học quan tâm mà đưa
ra những nội dung giáo dục phù hợp. Đây là một nguyên tắc giáo dục điển
hình thể hiện một số khía cạnh cơ bản của nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức
trong giáo dục. Khổng Tử đã nêu lên một câu có tính chất khái quát về
nguyên tắc giáo dục này như sau: “Từ người có trí lực bậc trung trở lên thì có
thể bảo cho những đạo lý cao siêu. Từ người có trí lực bậc trung trở xuống thì
không thể giảng những đạo lý cao siêu” [14 - Ung dã, tr. 19]. Luận điểm này
đã nêu lên tầm quan trọng trong việc nắm bắt trình độ của đối tượng giáo dục
để người dạy chủ động sáng tạo và có những phương pháp truyền thụ thích
hợp nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong giáo dục.
Khổng Tử đã tiến hành giáo dục học trò theo phương pháp học gắn liền
với tập, học đi đôi với hành và ông đã sử dụng phương pháp đàm thoại, gợi
mở, nêu gương trong dạy học. Ông đã nêu lên tư tưởng về quan hệ giữa học
và tập: “Học mà thường xuyên thực tập, chẳng cũng vui sao?” [14 - Học nhi,
tr. 1]. Ông nói: “Nếu đọc thuộc ba trăm thiên Kinh Thi, mà trao quyền chính
cho, không làm được thông suốt; đi sứ bốn phương không ứng đối nổi, thì dẫu
học nhiều mà làm gì?” [14 - Tử lộ, tr. 5]. Hồ Chí Minh cũng nhấn mạnh:
“Học để hành: học với hành phải đi đôi. Học mà không hành thì học vô ích.
Hành mà không học thì hành không trôi chảy” [44, tr. 361].
Khổng Tử coi trọng phương pháp nêu gương trong giáo dục. Khổng Tử
thường lấy những nhân cách lớn làm gương giáo dục học trò và từ trong cử
chỉ, hành động, việc làm của mình để ảnh hưởng tới học trò. Hồ Chí Minh
sớm nhận ra rằng đối với các dân tộc phương Đông thì “một tấm gương sống
còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền” [39, tr. 284], cho nên
trong phương pháp giáo dục, Người lưu ý: “Dạy các cháu thì nói với các cháu
chỉ là một phần, cái chính là phải cho các cháu nhìn thấy, cho nên những tấm
gương thực tế là rất quan trọng” [49, tr. 77 – 78].
Về tinh thần hiếu học, Hồ Chí Minh quan niệm rằng: “Học hỏi là một
việc phải tiếp tục suốt đời… Không ai có thể tự cho mình là đã biết đủ rồi,
giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đạo đức cách mạng, giáo dục lý luận chính trị
cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo và phát triển các quan điểm
của chủ nghĩa Mác - Lênin về giáo dục vào điều kiện thực tiễn Việt Nam. Với
tinh thần đó, Người chủ trương xây dựng những con người phát triển toàn
diện. Muốn đạt được mục tiêu này, nội dung giáo dục phải đảm bảo tính dân
tộc, tính quần chúng và tính hiện đại. Trong đó, Người đặc biệt chú trọng đến
giáo dục - đào tạo trên cả hai mặt “đức” và “tài”, lấy “đức” làm cơ sở vững
chắc cho tài năng phát triển. Dưới ánh sáng tư tưởng Mác - Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh về giáo dục, trong đó có quan điểm Hồ Chí Minh về phương
pháp giáo dục được phát triển lên một tầm cao mới với bản chất khoa học,
cách mạng của nền giáo dục mới - giáo dục xã hội chủ nghĩa.
Copyright: Tài liệu đại học ©