ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ DƯƠNG

ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VỚI VIỆC XÂY DỰNG
NHÂN VẬT KIM TRỌNG TRONG TRUYỆN KIỀU
CỦA NGUYỄN DU

LUẬN VĂN THẠC SĨ


TháiNguyên– 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ DƯƠNG

ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VỚI VIỆC XÂY DỰNG
NHÂN VẬT KIM TRỌNG TRONG TRUYỆN KIỀU
CỦA NGUYỄN DU

Chuyênngành: VănhọcViệtNam
Mãsố: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. NGUYỄN THỊ BÍCH HỒNG

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các số liệu,
kết quả nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực, chưa từng được công bố
trong một công trình khoa học nào khác.

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2016
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Dương


iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................ ii
MỤC LỤC ....................................................................................................... iii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ....................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................ 4
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu ....................................... 10
4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu ........................................ 12
5. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................... 12
6. Đóng góp mới của luận văn ..................................................................... 13
7. Cấu trúc luận văn ..................................................................................... 13
NỘI DUNG..................................................................................................... 15
CHƯƠNG 1.................................................................................................... 15
ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ VỚI VIỆC ......... 15
XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM ...................................... 15

3.3 Xây dựng thành công nhân vật có đời sống nghệ thuật sinh động. ....... 72
KẾT LUẬN .................................................................................................... 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 81
PHỤ LỤC ......................................................................................................... 1


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1 Truyện Kiều của Nguyễn Du là một “suối nguồn” lớn văn hoá dân
tộc vàlà phần kiến thức cơ bản trong chương trình Ngữ văn bậc Trung học cơ
sở và Trung học phổ thông ở Việt Nam. Vì thế, khai thác tác phẩm với người
làm đề tài này là giấc mơ khám phá một mảng màu văn hoá đa diện và lâu
đời,được tự mình tiếp biến và trải nghiệm trong tác phẩm văn học cổ tầm cỡ
nhân loại.
Nguyễn Du (1766-1820) là một nhà thơ lớn không chỉ của văn học dân
tộc Việt Nam mà còn của văn học nhân loại với những cống hiến xuất sắc. Tên
tuổi của đại thi hào gắn liền với tác phẩm Truyện Kiều - “Một ngọn tháp sừng
sững và toả sáng”[45, tr. 25] trong thể loại truyện Nôm Việt Nam vào nửa cuối
thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX.
Kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du là tác phẩm truyện thơ nôm lục bát
viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân.Mượn
bối cảnh xã hội Trung Quốc đời nhà Minh nhưng Truyện Kiều chính là bức
tranh rộng lớn về cuộc sống thời đại lúc nhà thơ đang sống. Tác phẩm gồm
3254 câu lục bát kể về cuộc đời 15 năm lưu lạc, chìm nổi của Thúy Kiều, người
con gái tài sắc vẹn toàn nhưng vì gia biến phải bán mình chuộc cha, rơi vào
cảnh “Thanh y hai lượt, thanh lâu hai lần”, bị các thế lực phong kiến dày xéo,
chà đạp.
Tác phẩm Truyện Kiều có giá trị hiện thực phơi bày bộ mặt xã hội phong

lưu truyền rộng rãi và có sức chinh phục lớn đối với mọi tầng lớp độc giả từ trí
thức tới người bình dân, làm lay động trái tim của bao thế hệ người Việt Nam,
là cảm hứng sáng tác cho rất nhiều những tác phẩm thi ca, nhạc họa sau này.
Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng đã góp phần đưa văn học Việt Nam
vượt ra khỏi bờ cõi của một quốc gia, trở thành một phần của tinh hoa của văn


3

hóa nhân loại, ghi dấu ấn văn học Việt Nam trên thi đàn quốc tế. Với Truyện
Kiều nói riêng và toàn bộ trước tác của Nguyễn Du nói chung, ông được các
thế hệ người Việt Nam tôn vinh là Đại thi hào dân tộc, Hội đồng Hòa bình thế
giới vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới.
Tác phẩmTruyện Kiềulà đỉnh cao của truyện Nôm, được viết bằng nghệ
thuật điêu luyện, chứa đựng những giá trị hiện thực, nhân đạo vô cùng sâu sắc
và khẳng định được vị thế của mình trong tâm hồn người Việt, đã trở thành
mảnh đất lí tưởng cho nhiều nhà nghiên cứuthoả niềm đam mê khoa học và tình
yêu văn chương: khảo đính, chú giải, tìm hiểu khám phá những giá trị nội dung
và nghệ thuật, dịch và giới thiệu ra nước ngoài... Đó là niềm say mê lớn trong
hàng trăm năm, đối với hàng triệu người từ xưa đến nay.
1.2 Khai thác Truyện Kiều là một hướng đi quen nhưng không cũ, là sự
thuận dòng lịch sử trong nguyên lý nghiên cứu văn chương xưa và nay: Văn
học so sánh luôn là xu hướng phổ biến trong nghiên cứu văn học trên thế giới,
trong đó đặc biệt cần là văn học trung đại. Với phương Đông, khi văn hóa Trung
Hoa là nguồn ảnh hưởngchủ yếu trong sáng tác của các nhà văn, nhà thơ Việt
Nam nói riêng và các nước đồng văn nói chung, nên khi nghiêncứu văn học
Việt Nam cổ, đặc biệt là văn học viết, không thể không có cái nhìn của văn học
so sánh, gia tăng khả năngkhẳng định mức độ sáng tạo, trình độ văn hoá, bản
sắc dân tộc thể hiện trong tác phẩm. Truyện Kiều của Nguyễn Du, đặt trong
nghiên cứu so sánh và nghiên cứu từ điểm nhìn nghệ thuật, chính là sự thuận

sau”[23, tr. 54].
Cho đến nay, trong khối lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu về Truyện
Kiều thì số công trình có sử dụng phương pháp so sánh văn học không phải là
ít.


5

Từ những năm 40 của thế kỉ XX, Dương Quảng Hàm, Đào Duy Anh,
Hoài Thanh trong khi nghiên cứu Truyện Kiều đã chú ý so sánh với Kim Vân
Kiều truyện.
Những năm 60 của thế kỉ XX cho đến nay, có rất nhiều công trình đã
bước đầu nghiên cứu Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện như:“Những sáng
tạo của Nguyễn Du qua việc so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện của
Thanh Tâm Tài Nhân” của Lê Hoài Nam (1964), Thông báo khoa học, Đại học
Sư phạm Vinh. “Đọc lại Truyện Kiều” của Vũ Hạnh (1966).“Truyện Kiều và
chủ nghĩa hiện thựccủa Nguyễn Du” của Lê Đình Kỵ (1970).“Truyện Kiều và
thể loại truyện Nôm” của Đặng Thanh Lê (1979).“Giảng văn Truyện Kiều”
của Đặng Thanh Lê (1979).“Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện
Kiều” của Phan Ngọc (1985).“Tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du trong sự
so sánh với Kim Vân Kiều truyện”của La Sơn Nguyễn Hữu Sơn (1990), Báo
Văn nghệ, (số 4).“Thử nhìn lướt qua tính cách nàng Kiều của Nguyễn Du và
trong Truyện Kiều của Thanh Tâm Tài Tử” của Trọng Lai (1998), Tạp chí Văn
học, (số 2).“Lí luận văn học so sánh” của Nguyễn Văn Dân (1998).“Bình giảng
10 đoạn trích trong Truyện Kiều” của Trương Xuân Tiếu.“Thi pháp Truyện
Kiều” của Trần Đình Sử (2002).“Văn học so sánh Việt Nam – Nghiên cứu và
dịch thuật” của NXB Đại học quốc gia Hà Nội (2003). Ngoài ra còn có một số
bài viết và sách nghiên cứu của người nước ngoài như: “So sánh Kim Vân Kiều
Truyện Trung Quốc và Việt Nam” của Đổng Văn Thành.“Nghiên cứu câu
chuyện Vương Thúy Kiều”của Trần Ích Nguyên.“Nguyễn Du, nhà thơ kiệt xuất

về sự khác nhau giữa hai tác phẩm, nhưng chỉ gợi đến sự khác biệt về cách viết
của hai tác giả.
Đến năm 1999 trở về sau, một loạt công trình nghiên cứu, bài báo về
Truyện Kiều dưới góc độ thi pháp học của Trần Đình Sử, như:Dẫn luận thi
pháp học (1999), Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1999),
Thi pháp Truyện Kiều (2001)… Định hướng nghiên cứu Truyện Kiều của Trần
Đình Sử là xoáy sâu vào giá trị nghệ thuật nội sinh của Truyện Kiều thông qua
tầm cỡ tư duy sáng tác lớn của Nguyễn Du.Đặc biệt, Trần Đình Sử trong công


7

trình Thi pháp Truyện Kiều, đã chứng minh Truyện Kiều là sự kế thừa và phát
triển của lối kể chuyện đã có từ trong Chinh phụ ngâm, Hoa Tiên thế kỉ XVIII.
Nêu các vấn đề như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, cái nhìn nghệ
thuật về con người, quan hệ giữa chủ đề, quan niệm con người và cách kể
chuyện của Nguyễn Du, nghiên cứu mô hình tự sự của Truyện Kiều khác với
mô hình tự sự của Thanh Tâm tài nhân trong Kim Vân Kiều truyện, thể hiện ở
chỗ thay đổi điểm nhìn trần thuật, sử dụng ngôn ngữ độc thoại nội tâm, lời nửa
trực tiếp.
Trong quá trình tìm tài liệu để tham khảo cho luận văn của mình, người
viết nhận thấy rằng “điểm nhìn trần thuật” là một trong những thủ pháp nghệ
thuật quan trọng của Nguyễn Du trong xây dựng nhân vật để làm nên sự khác
biệt giữaTruyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện.
2.2. Về điểm nhìn trần thuật
Điểm nhìn trần thuật vốn là xuất phát điểm của cấu trúc nghệ thuật trong
văn bản tự sự.Việc tổ chức kết cấu tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố
điểm nhìn. Rõ ràng không thể hiểu được sâu sắc tác phẩm văn học nếu ta không
tìm hiểu điểm nhìn nghệ thuật, bởi lẽ khi miêu tả, trần thuật, nhà văn buộc phải
xác định, lựa chọn cho tác phẩm điểm nhìn hợp lý. Đó chính là khởi nguồn cho

Kellogg và một số vấn đề khi áp dụng mô hình lí thuyết phương tây vào nghiên
cứu tác phẩm tự sự” của Cao Kim Lan cũng có nhắc đến điểm nhìn như một
cách thức trần thuật nhằm tạo sự thu hút cho độc giả.
Trong cuốn Lí luận và thi pháp tiểu thuyết của M.Bakhtin, cũng có đề
cập đến điểm nhìn trần thuật. Trên cơ sở lí thuyết giao tiếp, ông đã đưa ra vấn
đề người kể chuyện được đặt trong quan hệ với người đọc giả định, với vấn đề
“điểm nhìn”, các loại hình, cấp độ và tình huống trần thuật.
Việc vận dụng lý thuyết điểm nhìn trần thuật để khám phá tác phẩm văn
học Việt Nam đã được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng, đặc biệt ở các tác phẩm


9

văn học hiện đại như: Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh,
Điểm nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, Điểm nhìn của chủ
thể trần thuật trong truyện ngắn Nam Cao trước năm 1945, điểm nhìn trần thuật
trong Chiếc thuyền ngoài xa… Trong tác phẩm Truyện Kiều, ta cũng thấyrất
nhiều các nhà văn, nhà nghiên cứu đã so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều
truyện dưới góc độ điểm nhìn trần thuật, tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở mức độ
khái quát, điểm qua một số chi tiết, một số nhân vật điển hình để thấy sự khác
nhau về giá trị giữa hai tác phẩm.
Trong khoảng từ năm 2002 đến năm 2006, Chuyên luận Truyện Kiều và
mô hình tự sự Nguyễn Du của Nguyễn Thị Bích Hồng đưa ra những kiến giải
mới góp vào lịch sử nghiên cứu về Truyện Kiều. Vượt khỏi cách so sánh giá trị
để tiến hành so sánh loại hình giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân
Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhà nghiên cứu không những tránh được
tâm lí hơn thua trong so sánh nảy sinh bởi chủ nghĩa dân tộc vốn hiện diện
không ít trong các nghiên cứu đi trước, mà từ xuất phát điểm đó đã đặt hai tác
phẩm vào bối cảnh văn hóa và mạch nguồn văn học mỗi dân tộc, tìm ra điểm
riêng, nét chung, căn cớ thúc đẩy quá trình Nguyễn Du “tái tạo” Kim Vân Kiều

nghiệm một nghiên cứu thực dụng và tạo thêm điểm nhấn trong điểm nhìn nghệ
thuật của tác giả Nguyễn Du trong Truyện Kiều, đó là điểm nhìn trần thuật của
Nguyễn Du khi xây dựng nhân vật Kim Trọng. Từ trải nghiệm nhân vật như
vậy, chúng tôi mong muốn tìm ra những đặc sắc riêng trong sáng tạo nghệ thuật
của Nguyễn Du so với Kim Vân Kiều truyện nhìn từ chính bản thể sáng tạo của
tác giả - nghệ sĩ lớn của thời đại.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu:
Qua lịch sử vấn đề, chúng ta thấy ở những mức độ khác nhau, nhân vật
Kim Trọng của Nguyễn Du đã từng được so sánh với Kim Trọng của Thanh
Tâm tài nhân. Song để góp phần cung cấp thêm một điểm nhìn tổng quan và
thấu tỏvề nhân vật này, chúng tôi tự xác định các mục đích nghiên cứu khi làm


11

đề tài “Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân vật Kim Trọng trong
Truyện Kiều của Nguyễn Du” là:
3.1.1 Góp phần cung cấp thêm tư liệu nghiên cứu về điểm nhìn trần thuật
trong sự tái tạo nhân vật trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du.
3.1.2 Triển khai việc nghiên cứuvề Kim Trọngthông qua số liệu thống
kê từ tác phẩm, sử dụng lý thuyết nghiên cứu văn học hiện đại để đánh giá lại
cách xây dựng nhân vật Kim Trọng. Phác họa cơ bản những luận điểm về điểm
nhìn nghệ thuật của Nguyễn Du đối với nhân vật Kim Trọng trong kiệt tác
Truyện Kiều, qua đó, đánh giá mức độ đầu tư nghệ thuật và quan điểm nhân
sinh của tác giả với nhân vật này.
3.1.3 Tìmhiểu tư tưởng, tình cảm và tài năng của thi hào Nguyễn Du
trong bối cảnh văn hóa, để chứng minh tác giả không chỉ xuất sắc và chia sẻ
trong việc miêu tả các nhân vật nữ, mà ông còn có điểm nhìn sâu và thấu đáo
tính cách đối với những nhân vật nam. Điều này cũng là yếu tố minh chứng chi

cho phép, khi nghiên cứu đề tài “Điểm nhìn trần thuật với việc xây dựng nhân
vật Kim Trọng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du”, chúng tôi chủ yếu đi sâu
vào tìm hiểu điểm nhìn trần thuật của Nguyễn Du khi xây dựng nhân vật Kim
Trọng. Trong quá trình nghiên cứu, có sự vận dụng và so sánh nhân vật trong
sự tương đồng với một số nhân vật liên quan khác ở nguyên tác Kim Vân Kiều
truyện và trong cả tác phẩm Truyện Kiều.
5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp hình thức (Tiếp nhận thi pháp học)
- Phương pháp hệ thống
- Phương pháp liên ngành
- Phương pháp so sánh, đối chiếu


13

- Vận dụng một số thao tác nghiên cứu: Thống kê, tổng hợp, xử lý tài
liệu, phân tích và đánh giá số liệu…
6. Đóng góp mới của luận văn
6.1 Hình thành những luận điểm cơ bản về điểm nhìn nghệ thuật Nguyễn
Du đối với nhân vật Kim Trọng trong kiệt tác Truyện Kiều, qua đó đánh giá
mức độ đầu tư nghệ thuật và quan điểm cá nhân của Nguyễn Du với nhân vật
Kim Trọng trong tác phẩm.
6.2 Làm sáng tỏ phần tiếp thu văn bản gốc Kim Vân Kiều truyệncũng
như sáng tạo của Nguyễn Du trong việc xây dựng nhân vật Kim Trọng thông
qua điểm nhìn nghệ thuật và sự tiếp biến văn hóa sâu sắc.
7. Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm:
Phần 1: MỞ ĐẦU
Phần 2: NỘI DUNG: Gồm 3 chương
Chương 1: Điểm nhìn trần thuật và vai trò của nó với việc xây dựng


1.1 Khái niệm “Điểm nhìn trần thuật”
1.1.1 Điểm nhìn
“Điểm nhìn”là khái niệm được đề xướng bởi H. James trong công trình
"Nghệ thuật tiểu thuyết", về sau thành một phạm trù đặc biệt quan trọng của
lĩnh vực Phê bình mới và được áp dụng rộng rãi trong Tự sự học.
Trước hết cần phải xác định rõ rằng, điểm nhìn là điểm xuất phát của
một cấu trúc nghệ thuật chứ không phải là bản thân cấu trúc đó.“Điểm nhìn
nghệ thuật chiếu cái nhìn vào các yếu tố được lựa chọn, thêm bớt hoặc nhấn
mạnh và chỉ được suy ra từ cái nhìn tổng thể đối với tác phẩm nghệ thuật, theo
yêu cầu của người tiếp nhận.”[35].Khi Henry James trong Nghệ thuật văn
xuôi (1884) xác lập điểm nhìn chính là “mô tả cách thức tồn tại của tác phẩm
như một hành vi mang tính bản thể hoặc một cấu trúc hoàn chỉnh, tự trị đối với
cá nhân nhà văn” và “Điểm nhìn là sự lựa chọn cự li trần thuật nào đó loại trừ
được sự can thiệp của tác giả vào các sự kiện được miêu tả và cho phép văn
xuôi trở nên tự nhiên hơn, phù hợp với cuộc sống hơn”đánh dấu một bước phát
triển đáng kể trong nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện, kể từ đó điểm nhìn nghệ
thuật được coi là một nhân tố bộc lộ kỹ thuật tiểu thuyết của nhà văn, một mắt
xích khách quan, nội tại, duy nhất mà theo đó chúng ta có thể đánh giá được
“tay nghề” của tác giả.
Từ những nhận định mang tính khái quát, sơ lược về điểm nhìn trong các
từ điển, ta có thể định nghĩa:


16

“Điểm nhìn” là “vị trí từ đó người kể nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác
phẩm”[25, tr.113].“Điểm nhìn” là khởi điểm cho trần thuật trải ra trong thời
gian và không gian của văn bản và tác giả, nhờ đó, có được cái nhìn toàn diện
về mối quan hệ của các sự kiện.

liệu Hán với rất nhiều điển cố thơ văn cổ điển. Thứ năm, Truyện Kiều về triết
lí, vừa có quan điểm nho gia, vừa có phật gia, đạo gia.Chính nhờ có nhiều điểm
nhìn trái chiều phối xen mà thế giới tác phẩm đa nghĩa, đa chiều, thẩm mĩ phong
phú thỏa mãn những cách cảm thụ và diễn giải khác nhau.
Theo Cuddon, có thể phân định điểm nhìn thành 3 kiểu cơ bản:
+ Kiểu thứ nhất: Tính thông suốt – có nghĩa là tác giả đi từ nhân vật này
đến nhân vật khác, từ nơi này đến nơi khác, từ chương này đến chương khác,
hoàn toàn tự do, cho phép mình tiếp cận với suy nghĩ cũng như cảm xúc của
nhân vật ở bất cứ thời điểm nào và đưa ra các thông tin vào bất cứ thời điểm
nào mong muốn. Tính thông suốt là quan điểm chung nhất và bền vững nhất.
+ Kiểu thứ hai: Nhân vật ở ngôi thứ 3 – có nghĩa là tác giả chọn một nhân
vật và câu chuyện có liên quan đến nhân vật đó được kể ra theocách cảm nhận
từ quan điểm riêng của nhân vật được chọn.
+ Kiểu thứ ba: Người kể chuyện trong vai ngôi 1 – câu chuyện sẽ được
kể bởi một nhân vật trong chuyện – phương pháp này được sử dụng phổ biến
trong thế kỉ XX.
Cuộc sống thiếu nghệ thuật sẽ khô cứng và tẻ nhạt, ngược lại cuộc sống
làm nghệ thuật trở nên phong phú, "Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần
không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc
sống”[25, tr.113].Sự thay đổi giá trị của một tác phẩm nghệ thuật bắt đầu từ sự
đổi thay điểm nhìn của người tạo ra nó. Có thể nói trong tác phẩm văn học,
điểm nhìn nghệ thuật chi phối tất cả các cấp độ của tổ chức tác phẩm, “ngôi kể,
cách xưng gọi sự vật, cách dùng từ ngữ, kiểu câu…” hành vi, tâm lí, động cơ
hành động của nhân vật và cả điểm nhìn hệ tư tưởng.