ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

HOÀNG THỊ HƯƠNG LY

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH
QUẢN LÝ, BẢO VỆ RỪNG ĐẾN PHÁT TRIỂN
RỪNG Ở HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG
Chuyên ngành: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

THÁI NGUYÊN - 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

HOÀNG THỊ HƯƠNG LY

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH
QUẢN LÝ, BẢO VỆ RỪNG ĐẾN PHÁT TRIỂN
RỪNG Ở HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
Mã số: 60 62 01 15

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN ĐÌNH TUẤN

THÁI NGUYÊN - 2016

hoàn thành luận văn tốt nghiệp.
Thái Nguyên, ngày

tháng

năm 2016

Học viên

Hoàng Thị Hương Ly


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................. ii
MỤC LỤC.......................................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................ vi
DANH MỤC CÁC BẢNG ............................................................................................vii
DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ ...........................................................................viii
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................... 1

1. Tính cấp thiết của đề tài............................................................................................. 1
2. Mục tiêu nghiên cứu .................................................................................................. 2
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ................................................................................ 3
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ................................................................. 3
5. Kết cấu của luận văn .................................................................................................. 4
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG
CỦA CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ, BẢO VỆ RỪNG ĐẾN PHÁT TRIỂN RỪNG .... 5

bảo vệ rừng đến phát triển rừng ......................................................................... 28
2.4.1. Các chỉ tiêu về quản lý, bảo vệ rừng ................................................................ 28
2.4.2. Các chỉ tiêu đánh giá kết quả và hiệu quả tác động của chính sách.............. 29
2.4.3 Các chỉ tiêu tổng hợp.......................................................................................... 29
Chương 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ, BẢO
VỆ RỪNG ĐẾN PHÁT TRIỂN RỪNG Ở HUYỆN VÕ NHAI............................... 30

3.1. Khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Võ Nhai ............. 30
3.1.1. Đặc điểm tự nhiên.............................................................................................. 30
3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Võ Nhai ....................................................... 39
3.1.3. Đánh giá chung về ảnh hưởng của đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội
đến quản lý, bảo vệ và phát triển rừng ở huyện Võ Nhai ............................. 46
3.2. Thực trạng tác động của chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát triển
rừng ở huyện Võ Nhai ...................................................................................... 49
3.2.1. Tình hình triển khai thực hiện một số chính sách cơ bản trong quản lý,
bảo vệ và phát triển rừng ở huyện Võ Nhai ................................................... 49
3.2.2. Đánh giá tác động của các chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát
triển rừng ở huyện Võ Nhai ............................................................................. 57


v
3.3. Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng của việc thực thi chính sách quản lý, bảo
vệ đến phát triển rừng ở huyện Võ Nhai ........................................................ 75
3.3.1. Ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên .............................................................. 75
3.3.2. Ảnh hưởng của nhân tố con người................................................................... 77
3.3.3. Ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế - xã hội.................................................... 78
3.3.4. Ảnh hưởng của nhân tố môi trường sinh thái ................................................. 79
3.3.5. Ảnh hưởng của các nhân tố khác ..................................................................... 80
3.4. Đánh giá chung về tác động của chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát
triển rừng ở huyện Võ Nhai ............................................................................. 81

NSNN

Ngân sách Nhà nước

OCOP

Hội thi đánh giá và phân hạng sản phẩm

PAM

Chương trình lương thực thế giới

PCCCR

Phòng cháy chữa cháy rừng

PTNT

Phát triển nông thôn

QH

Quốc Hội

UBND

Ủy ban nhân dân


vii


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Rừng là lá phổi xanh của trái đất, là tài nguyên vô cùng quý giá của
mỗi quốc gia. Rừng có vai trò vô cùng quan trọng đối với môi trường sinh
thái và đời sống kinh tế - xã hội của con người. Tuy nhiên tài nguyên rừng lại
dễ bị thay đổi và mất đi do con người tác động như phá rừng, khai thác rừng
quá mức, cháy rừng,…Sự mất mát và suy giảm rừng là không thể bù đắp
được và gây ra nhiều tổn thất to lớn về kinh tế, về công ăn việc làm và cả về
phát triển xã hội một cách lâu dài. Do vậy, yêu cầu đặt ra là rừng cần phải
được bảo vệ và sử dụng một cách hợp lý.
Công tác quản lý và bảo vệ rừng luôn được Nhà nước ta đặc biệt quan
tâm và chú trọng. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực quản
lý và bảo vệ rừng được ban hành tương đối đầy đủ và ngày càng hoàn thiện,
tạo cơ sở hành lang pháp lý cho chính quyền địa phương, lực lượng Kiểm lâm
thực thi nhiệm vụ. Các chính sách của Nhà nước về quản lý và bảo vệ rừng
được thể hiện trong các đạo luật, nghị định, thông tư, chỉ thị, quyết định và
qua các chương trình, dự án… được ban hành, thực hiện trong những thời kỳ
nhất định. Trong đó, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Luật Đất
đai năm 2013 hiện là những căn cứ pháp lý cơ bản và quan trọng để Nhà nước
và các địa phương ban hành, thực thi các chính sách liên quan đến công tác
quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Một số chính sách quản lý, bảo vệ và phát
triển rừng tiêu biểu như chính sách giao đất, giao rừng; chính sách đồng quản
lý rừng; chính sách hỗ trợ đầu tư trồng rừng và khuyến lâm; chính sách chi trả
dịch vụ môi trường rừng,…Đồng thời rất nhiều chương trình, dự án được
triển khai ở các địa phương như chương trình 327 về phủ xanh đất trống đồi
núi trọc, dự án 661 về trồng mới 5 triệu ha rừng…
Võ Nhai là một huyện miền núi phía Đông Bắc tỉnh Thái Nguyên. Diện
tích tự nhiên của Võ Nhai là 845,1 km2, trong đó đất lâm nghiệp chiếm trên



3
- Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường công tác quản lý, bảo vệ và
phát triển rừng cho huyện Võ Nhai giai đoa ̣n 2017 - 2020.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Là tác động của chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát triển rừng ở
huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về không gian: Đề tài được thực hiện trên địa bàn huyện Võ
Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
- Phạm vi về thời gian: Đề tài tâ ̣p trung thu thập thông tin đánh giá thực
trạng trong giai đoạn 2013-2015, các giải pháp đươ ̣c xây dựng cho giai đoạn
2017-2020 và tầm nhìn 2025.
- Phạm vi về nội dung: Đề tài nghiên cứu, đánh giá tác động của chính
sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát triển rừng trong phạm vi huyện Võ Nhai,
tỉnh Thái Nguyên. Trong đó tập trung vào những nội dung chính như:
- Tình hình thực hiện các chính sách quản lý, bảo vệ và phát triển rừng
của Nhà nước và của địa phương ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên;
- Đánh giá tác động của các chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến phát
triển rừng của huyện;
- Đề xuất các định hướng và giải pháp bảo vệ và phát triển rừng ở
huyện Võ Nhai trong giai đoạn tới.
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Thực hiện đề tài sẽ góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực
tiễn và tổng quan các nghiên cứu về rừng, về quản lý, bảo vệ và phát triển
rừng. Là cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng tác động
của chính sách và đề xuất các giải pháp thực hiện có hiệu quả các chính
sách của Nhà nước và địa phương về quản lý, bảo vệ và phát triển rừng ở

Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA
CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ, BẢO VỆ RỪNG ĐẾN PHÁT TRIỂN RỪNG
1.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về rừng
1.1.1. Khái niệm rừng
Ngay từ thủa sơ khai, con người đã có những khái niệm cơ bản nhất về
rừng, bởi lẽ rừng chính là nơi cung cấp mọi thứ phục vụ cuộc sống của họ.
Lịch sử ngày càng phát triển thì những khái niệm về rừng được tích lũy, hoàn
thiện thành những học thuyết về rừng.
Năm 1930, Morozov đã đưa ra khái niệm: “Rừng là một tổng thể cây
gỗ, có mối liên hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở
mặt đất và trong khí quyển. Rừng chiếm phần lớn bề mặt trái đất và là một bộ
phận của cảnh quan địa lý”.
Năm 1952, M.E.Tcahenco đã định nghĩa: “Rừng là một bộ phận của
cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cỏ,
động vật và cả vi sinh vật. Trong quá trình phát triển của mình, chúng có mối
quan hệ sinh học và ảnh hưởng lẫn nhau và với hoàn cảnh bên ngoài”.
Năm 1974, LS.Melekhop cho rằng: “Rừng là sự hình thành phức tạp
của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu”.
Ở Việt Nam, tại kỳ họp thứ 6, khóa XI, Quốc Hội nước ta đã ra luật số
29/2004/QH11 ngày 03 tháng 12 năm 2004, trong đó nêu rõ: “Rừng là một hệ
sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất
rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực
vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên.
Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng
phòng hộ, đất rừng đặc dụng”.


6
Mặc dù các khái niệm đưa ra vào các thời điểm khác nhau, tuy nhiên,

chất, luôn luôn tồn tại quá trình tuần hoàn sinh vật, trao đổi vật chất năng
lượng, đồng thời nó thải ra khỏi hệ sinh thái các chất và bổ sung thêm vào đó
một số chất từ các hệ sinh thái khác.
Thứ năm, sự vận động của các quá trình nằm trong các tác động tương
hỗ phức tạp dẫn tới sự ổn định bền vững của hệ sinh thái rừng.
Thứ sáu, rừng có phân bố địa lý theo vùng miền, địa phương. Các vùng
miền, địa phương có điều kiện khác nhau có kiểu rừng khác nhau, hệ sinh thái
rừng cũng có những đặc trưng riêng theo vùng miền.
1.1.2.2. Phân loại rừng
Theo thông tư Số 34/2009/TT-BNNPTNT ngày 10/6/2009 của Bộ Nông
nghiệp và Phát triển Nông thôn quy định tiêu chí xác định và phân loại rừng,
hiện nay rừng được phân thành ba loại: Rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và
rừng sản xuất. Cụ thể:
- Rừng phòng hộ được sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ
đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu,
góp phần bảo vệ môi trường. Rừng phòng hộ bao gồm: rừng phòng hộ đầu
nguồn; rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay; rừng phòng hộ chắn sóng, lấn
biển; rừng phòng hộ bảo vệ môi trường.
- Rừng đặc dụng được sử dụng chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu
chuẩn hệ sinh thái rừng của quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng; nghiên cứu
khoa học; bảo vệ di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh; phục vụ nghỉ
ngơi, du lịch, kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trường. Rừng đặc dụng
gồm: vườn quốc gia; khu bảo tồn thiên nhiên như khu dự trữ thiên nhiên, khu
bảo tồn loài - sinh cảnh; khu bảo vệ cảnh quan gồm khu rừng di tích lịch sử,
văn hóa, danh lam thắng cảnh; khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học.
- Rừng sản xuất được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh gỗ,
lâm sản ngoài gỗ và kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trường. Rừng


8

9
các thiệt hại do thiên tai xảy ra giảm đáng kể so với những nơi không có rừng.
Đồng thời, lượng đất xói mòn của vùng đất có rừng chỉ bằng 10% lượng đất
xói mòn của vùng đất không có rừng.
Thứ sáu, rừng còn là nguồn gen vô tận của con người, là nơi cư trú của
các loài động thực vật quý hiếm như các loài hổ, báo, khỉ …
1.2. Một số vấn đề lý luận về tác động của chính sách quản lý, bảo vệ
rừng đến phát triển rừng
1.2.1. Các khái niệm cơ bản
Rừng có vai trò rất quan trọng đối với cuộc sống của con người. Tuy
nhiên, hiện nay, do khai thác trái phép quá mức đã ảnh hưởng không nhỏ đến
cảnh quan, không khí khiến thời tiết nóng hơn, khắc nghiệt hơn…gây ảnh
hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của rừng nói riêng và cuộc sống con
người nói chung. Chính vì vậy, thực hiện quản lý, bảo vệ và phát triển rừng là
việc làm vô cùng cần thiết trong giai đoạn hiện nay.
1.2.1.1. Khái niệm quản lý rừng và quản lý rừng bền vững
Quản lý rừng được hiểu là các cơ quan quản lý rừng ban hành các chính
sách, quy định, tổ chức các hoạt động nhằm bảo vệ rừng và các tài nguyên
rừng; đảm bảo cho các chủ rừng thu được lợi ích về gỗ, lâm sản và giá trị dịch
vụ từ rừng mà không làm thay đổi diện tích, trữ lượng và năng suất lâm sản
trong đó và không làm ảnh hưởng tới lợi ích lâu dài của khu rừng.
Quản lý rừng bền vững là việc đóng góp của công tác lâm nghiệp đối
với sự phát triển. Sự phát triển đó phải mang lợi ích kinh tế, môi trường và xã
hội, có thể cân bằng giữa nhu cầu hiện tại và tương lai. Như vậy, “quản lý
rừng bền vững còn là quá trình quản lý rừng để đạt được một hay nhiều mục
tiêu cụ thể xem xét đến việc phát triển sản xuất dịch vụ và sản phẩm lâm
nghiệp, đồng thời không làm giảm giá trị hiện có và ảnh hưởng đến năng suất
sau này, cũng như không gây ra các tác động xấu đến môi trường tự nhiên và




11
Việc phát triển rừng bền vững đã được các nhà khoa học, các nhà chính
sách các nước trên thế giới quan tâm từ những năm 80 của thế kỷ thứ XX.
Đây là tiêu chí quan trọng trong “chiến lược bảo tồn thế giới” nhằm đáp lại
nhận thức và những mối lo ngại ngày càng tăng về sự suy kiệt các nguồn tài
nguyên thiên nhiên cùng sự xuống cấp môi trường thế giới. Quan điểm chung
của các nhà khoa học về sự phát triển bền vững là phải đảm bảo sao cho việc
đáp ứng nhu cầu của thế hệ hôm nay không làm tổn hại đến việc đáp ứng các
nhu cầu của các thế hệ mai sau.
1.2.1.4. Khái niệm chính sách quản lý, bảo vệ rừng
Để bảo vệ và phát triển rừng bền vững, Nhà nước cũng cần xây dựng
các chính sách quản lý, bảo vệ rừng cho phù hợp. Chính sách quản lý, bảo vệ
rừng là tập hợp các chủ trương và hành động về quản lý, bảo vệ rừng của
chính phủ nhằm tạo cho rừng phát triển bằng cách tác động vào việc cung cấp
các yếu tố đầu vào (đất đai, lao động, vốn), từ đó tác động tới sản xuất đầu
vào và đầu ra, tác động đến việc thay đổi tổ chức và chuyển giao công nghệ
cho ngành rừng tại Việt Nam (Quản lý rừng trên cơ sở cộng đồng vùng Đông
Bắc Việt Nam, Nguyễn Huy Dũng, 2002).
1.2.2. Đặc trưng của chính sách quản lý, bảo vệ rừng
Chính sách quản lý, bảo vệ rừng được các cơ quan ban ngành rất quan
tâm, bởi lẽ nó là kim chỉ nam giúp cho công việc quản lý và bảo vệ rừng bền
vững. Các chính sách này cũng có những đặc trưng (Chính sách phát triển lâm
nghiệp, Nguyễn Văn Tuấn, 2014) cụ thể như sau:
Thứ nhất, chính sách quản lý, bảo vệ rừng được hình thành sớm. Các
chính sách này được hình thành song hành cùng với các luật về rừng (từ năm
1991 tới nay) cho thấy Nhà nước hết sức quan tâm đến việc quản lý, bảo vệ
rừng. Không những thế, Nhà nước cũng ban hành nhiều chủ trương, chính
sách nhằm bảo vệ, quản lý và phát triển rừng ngày càng tốt hơn.




13
thuế đối với rừng trồng; đồng thời có chính sách cho vay với lãi suất ưu đãi
cho những cá nhân tham gia trồng rừng.
Thứ bảy, Nhà nước còn xây dựng chính sách nhằm phát triển thị trường
lâm sản, khuyến khích các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình tham gia đầu tư phát
triển, chế biến lâm sản, làng nghề truyền thống ngành lâm sản.
Thứ tám, nhiều chương trình, dự án cấp quốc gia, quốc tế được triển
khai tạo đà thúc đẩy việc quản lý, bảo vệ và phát triển rừng được tốt hơn.
Việc liên kết thông qua các dự án giúp bảo vệ và phát triển rừng bền vững, có
khoa học, đáp ứng nhu cầu của nhân dân và đất nước.
1.2.3. Nội dung đánh giá tác động của chính sách quản lý, bảo vệ rừng đến
phát triển rừng
Các chính sách quản lý, bảo vệ rừng có vai trò quan trọng đối với phát
triển rừng bền vững. Sự tác động này cụ thể trên các mặt như sau:
1.2.3.1 Nội dung đánh giá tác động đến công tác quản lý, bảo vệ rừng
Trong giai đoạn vừa qua, các chính sách quản lý, bảo vệ rừng có tác
động rất lớn đến công tác quản lý, bảo vệ rừng. Thực vậy, thông qua các
chính sách này, người dân hiểu rõ tầm quan trọng của rừng đối với sự phát
triển kinh tế tại địa phương mình, qua đó giúp họ có sự nhìn nhận cụ thể và
tăng cường công tác quản lý rừng bền vững. Các chính sách chính là những
“kim chỉ nam” định hướng cho các hoạt động quản lý, bảo vệ rừng tại các địa
bàn có rừng ngày càng tốt hơn.
Bên cạnh đó, nó còn quy định cụ thể các nhiệm vụ, vai trò của các
thành viên, các cán bộ lâm nghiệp từ cấp trung ương đến địa phương trong
việc quản lý, bảo vệ rừng. Điều này giúp cho công tác quản lý, bảo vệ rừng
ngày càng hiệu quả tại các địa phương trong cả nước.
1.2.3.2 Nội dung đánh giá tác động đến phát triển rừng.
Các chính sách quản lý, bảo vệ rừng cũng có tác động đến việc phát

dân trong việc trồng rừng. Qua đó, người dân tham gia trồng và bảo vệ rừng
đều có nguồn thu nhập ổn định, góp phần cải thiện cuộc sống người dân.


15
Bên cạnh đó, các chính sách cũng thể hiện việc mở rộng các khu chế
biến liên hợp liên quan đến các sản phẩm từ rừng như gỗ, tre, nứa…tạo thành
các sản phẩm có chất lượng, có kinh tế cao. Điều này giúp cho người dân địa
phương có thêm công ăn việc làm, tạo thu nhập và nâng cao mức sống của họ.
1.2.3.5 Nội dung đánh giá tác động đến thúc đẩy và bảo vệ môi trường sinh thái
Chính sách quản lý, bảo vệ rừng luôn gắn liền với quan điểm phát triển
rừng bền vững. Do đó, các chính sách này luôn được xây dựng nhằm thúc đẩy
và bảo vệ môi trường sinh thái rừng. Cụ thể: khi lập chính sách, ngoài việc
dựa trên địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, đất đai… của địa phương, các nhà lập
chính sách còn xây dựng phương án bảo vệ môi trường sinh thái như nguồn
nước, thảm thực vật…xung quanh rừng. Điều này góp phần giúp rừng phát
triển bền vững cho thế hệ tương lai.
1.2.3.6 Nội dung đánh giá tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương
Chính sách quản lý, bảo vệ rừng còn tác động đến chuyển dịch cơ cấu
kinh tế địa phương. Thông qua việc phát triển rừng trồng, đặc biệt là rừng
trồng cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao, rừng trồng các cây gỗ quý…sẽ
góp phần tăng doanh thu, lợi nhuận cho địa phương. Điều này góp phần tạo
sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa công nghiệp - nông nghiệp và dịch vụ tại
các địa phương.
Không những thế, việc phát triển thêm rừng còn giúp chuyển dịch một
bộ phận lao động địa phương sang làm việc tại ngành, từ đó giúp người dân
nâng cao thu nhập, góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương.
1.2.3.7 Nội dung đánh giá tác động thúc đẩy các mặt văn hóa xã hội
Chính sách quản lý, bảo vệ rừng còn tác động tích cực trong việc
thúc đẩy các mặt văn hóa xã hội. Việc phát triển chính sách quản lý, bảo vệ