Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

BM03- TMSKKN

DẠY HỌC TRÍCH ĐOẠNUY-LIT-XƠ TRỞ VỀ
THEO ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Như chúng ta biết, tất cả các tác phẩm văn học đều mang những đặc điểm
chung của thể loại, của loại hình văn học. Việc dạy, học tác phẩm văn học từ góc nhìn
thể loại đã được nói đến từ lâu nhưng trong thực tế nguyên tắc này dường như đang bị
bỏ qua, đặc biệt là giảng dạy các trích đoạn sử thi văn học nước ngoài trong chương

trình THPT.
1.2. So với phần văn học Việt Nam, phần văn học nước ngoài trong chương trình
THPT có những ưu thế và khó khăn riêng cho người dạy, người học. Vì thế việc tìm

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại1


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

kiếm một phương pháp dạy tối ưu luôn đặt ra cho mỗi người giáo viên dạy văn nhất là
khi dạy các trích đoạn thuộc thể loại sử thi.
1.3. Một thực tế khi dạy sử thi văn học nước ngoài nói chung, trích đoạn sử thi
Uy-lit-xơ trở vềnói riêng đang gặp nhiều khó khăn hơn khi giảng dạy các thể loại văn
học khác.Bởi muốn hiểu văn học nước ngoài dĩ nhiên phải hiểu về văn hóa của các

thể loại, Giáo sư Trần Thanh Đạm khẳng định: “ loại thể văn học là một thành phần
quan trọng của hình thức nghệ thuật tác phẩm. Giảng dạy văn học theo thể loại chính
là một phương diện lớn của việc giảng dạy văn học trong sự thống nhất giữa hình thức
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại3


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

và nội dung, một sự giảng dạy đi đúng với quy luật của và bản chất của văn học, đồng
thời đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất” (Trang 44).
1.2. Dạy họctheo đặc trƣng thể loại
Có thể thấy rằng, mỗi giáo viên có thể vận dụng những hướng tiếp cận khác
nhau để đem đến những tri thức văn học trong tác phẩm cho học sinh. Tuy nhiên mỗi
văn bản văn học chỉ tồn tại ở một thể tài và biểu hiện chủ yếu tính chất của một loại
hình văn học nhất định. Vì vậy nhất thiết đòi hỏi phải có những phương pháp, biện

pháp phù hợp cho từng thể loại cụ thể.
Về cơ bản, khi tiếp nhận một tác phẩm văn học nói chung, một trích đoạn sử thi
nước ngoài nói riêng theo hướng thi pháp học, người dạy và người học cần đặc biệt

chú ý làm rõ các nội dung sau:
Thứ nhất là nhân vật- hình tượng trung tâm của tác phẩm. Thi pháp học xem
xét nhân vật ở ba khía cạnh: Tính cách nhân vật, quan niệm nghệ thuật về con người,

nghệ thuật miêu tả nhân vật.

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại4


gian sự kiện, cách bố trí và cách sử dụng các chi tiết trong tác phẩm.
Như vậy, để giảng dạy văn bản văn học nói chung, dạy thể loại sử thi nói riêng
đạt hiệu quả cao thì trước hết người thầy cần cung cấp cho các em kiến thức lí luận về
đặc trưng thể loại. Khi giảng dạy các tác phẩm sử thi giáo viên sẽ bám sát vào những
đặc trưng này để giúp học sinh vận dụng, khám phá, tìm hiểu văn bản đạt hiệu quả

cao nhất.
.

t

vấn đ

th

t về thể loại sử thi

2.1. Khái niệm sử thi

Sử thi "là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, có
nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng hào hùng để kể về một hoặc
nhiều biến cố lớn diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại " (Trang 17
SGK Ngữ Văn 10 - tập 1 - NXB Giáo dục - 2014).
. . Đặc điểm sử thi
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại6


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

cách trọn vẹn. Khi dạy một văn bản nguyên vẹn cần đặt nó trong mối quan hệ tương
quan với các yếu tố khác đã là đương nhiên thì dạy các trích đoạn văn xuôi nước
ngoài các yếu tố liên quan là yêu cầu cần thiết mà người dạy phải hướng cho học sinh
khám phá. Bên cạnh đó, dù dạy tác phẩm hay đoạn trích thì người dạy vẫn phải đảm
báo tính hệ thống, tính chỉnh thể cho bài học ngữ văn đó.Bởi một số chi tiết trong văn
bản chỉ có ý nghĩa nghệ thuật khi đặt trong hệ thống, chỉnh thể tác phẩm, còn khi tách
riêng ra nó sẽ mất đi cái giá trị của mổi tác phẩm. Do đó những yếu tố liên quan đến
tác phẩm, đoạn trích là quan trọng trong quá trình dạy học bất kì bài đọc hiểu văn bản

nào.
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại8


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

Theo đó, khi dạy đoạn trích sử thi nước ngoài là “Uy-lit-xơ trở về” (Trích Ô-đixê, sử thi Hi Lạp) giáo viên không thể không đặt đoạn trích vào trong chỉnh thể tác
phẩm và hoàn cảnh ra đời của nó với những đặc trưng của thể loại sử thi cổ đại. Điều
này sẽ giúp người dạy, người học tránh được xu hướng hiện đại hóa, tiểu thuyết hóa
tác phẩm. Chẳng hạn không thể lý giải thấu đáo sự nghi ngờ của Pê-lê-nôp nếu không
gắn nó với quan niệm và nguyên tắc thể hiện nhân vật lý tưởng trong sử thi cổ đại. Sự
khác nhau về văn hóa Việt Nam chúng ta và văn hóa các nước khác trên thế giới là
một khó khăn để người dạy, người học tiếp cận văn bản. Do đó những tri thức về văn
hóa dân tộc liên quan đến văn bản cũng cần được xem xét trong quá trình dạy học các
trích đoạn văn học nước ngoài. Bởi lẽ, sự khác biệt văn hóa, rào cản ngôn ngữ luôn là
những trở ngại đối với việc dạy học văn học nước ngoài nói chung, sử thi nói riêng.
1.2. Nắm đƣợc những nguyên tắc phân t ch tr ch đoạn văn x ôi nƣớc ngoàiqua

bản dịch


Để có hiệu quả cao trong các giờ dạyđòi hỏi cả người dạy và người học phải
luôn hiểu được đặc trưng thi pháp thể loại. Chẳng hạn, ở đoạn trích Ra-ma buộc tội
(Trích sử thi Ô-đi-xê, Ngữ văn 10, tập 1) có những ý kiến cho rằng: Ra-ma không
nhất thiết phải nghi ngờ, ghen tuông như vậy với lòng chung thủy và trinh tiết của Xita. Nhưng đây là thể loại sử thi, nhân vật chính- người anh hùng -đại diện cộng đồngmang tiếng nói của cộng đồng, đặc biệt Ra-ma lại là một vị vua của tương lai do vậy
nhân vật này phải có lời nói, hành động phù hợp với thể loại nhân vật sử thi.
Người dạy cũng cần hiểu rõ phân tích văn bản văn học dịch là đi tìm hiểu các
góc độ của hình tượng nghệ thuật của ngôn ngữ khác. Độ khúc xạ của hỉnh tượng, vì
vậy là không thể tránh khỏi. Nhận rõ điều này người dạy cần hướng dẫn cho người
học tìm hiểu hình tượng một cách đa chiều và khai thác ý nghĩa tầng sâu của hình
tượng. Hình tượng trong mỗi tác phẩm đều mang một giá trị nhất định. Chẳng hạn
như hình tượng Ra-ma trong Ra-ma buộc tội (Trích Ra-ma-ya-na) là đại diện cho lí
tưởng, quan điểm của cộng đồngtrong xã hội khi giai cấp mới hình thành. Uy-lit-xơ
trong “Uy-lit-xơ trở về” (Trích Ô-đi-xê) là sự kết tinh cho vẻ đẹp trí tuệ và sức mạnh
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại11


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

của con người trong quan niệm của Hi Lạp…Do đó, mỗi hình tượng không đánh giá
phiến diện mà nhất thiết phải được đánh giá ở nhiều góc độ khác nhau, và ở từng góc
độ hình tượng mang đến những giá trị thẩm mỹ nhất định.

1.3. Phát huy tính tích cực của chủ thể ti p nhận
Dạy học bất kì bộ môn nào người dạy cũng phải khơi gợi, kích thích hứng thú
của người học, bài học chứ không riêng gì ở bộ môn Ngữ văn. Để làm được điều này,
người dạy cần hướng dẫn để học sinh khám phá văn bản chứ không phải giáo viên


đạt đến độ mẫu mực của thể loại sử thi. Nó như những viên ngọc được gọt giũa một
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại13


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

cách công phu, xứng đáng là tinh hoa văn học của nhân loại.
Bƣớc 1: Giáo viên yêu cầu học sinh nắm được khái quát các thể loại văn
học cơ bản đã học ở lớp 10, lưu ý thể sử thi.
Bƣớc 2: Khái quát tác phẩmvà đoạn trích ở SGK
Bƣớc 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu đoạn tríchUy-lit-xơ trở về
- Cho HS tìm hiểu phần tác giả, vị trí đoạn trích.
- Giáo viên đưa ra các câu hỏi và phân công các nhóm thảo luận
Bƣớc 4: Giáo viên cử đại diện các nhóm trả lời câu hỏi và nhận xét, đánh giá, đưa ra
câu trả lời đúng để các em khắc sâu kiến thức.
2.3. Dạy học tr ch đoạn “U -lit-xơ trở về” theo đặc trƣng thể loại
Đoạn trích “Uy-lit-xơ trở về” (Trích Ô-đi-xê, sử thi Hi Lạp) được đưa vào
chương trình Ngữ văn lớp 10. Trích đoạn này lại được đặt bên cạnh đoạn trích “Rama buộc tội” (Trích Ra-ma-ya-na, sử thi Ấn Độ) Chiến thắng Mtao Mxây (trích sử
thi Đăm săn) của Việt Nam. Điều này cho thấy các soạn giả sách giáo khoa đã có ý
thức rõ ràng về về dạy, học theo đặc trưng thể loại, mà ở đây là sử thi cổ đại.
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại14


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

Như đã nói ở trên,trích đoạn “Uy-lit-xơ trở về” được xem là đạt đến độ mẫu

sự điềmtĩnh này thể hiện bản lĩnh của một người gia chủ trong thời gian dài chồng
vắng nhà. Pê-nê-lôp ý thức được phẩm giá và danh dự của mình: danh dự của một
chủ nhân, danh dự của một người mẹ trước con cái, danh dự của một người phụ nữ
trước một người đàn ông, danh dự của mọt người vợ trước người chồng. Cũng vì vị
trí đó của người phụ nữ trong suốt hai mươi năm, Pê-nê-lôp phải thay chồng quán
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại16


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

xuyến việc nhà, nuôi con, giữ vai trò là người chủ gia đình. Hoàn cảnh đã tạo cho Pênê-lôp bản lĩnh tự tin, mạnh mẽ.Nghe Uy-lit-xơ trở về, nàng mừng rỡ cuống cuồng
“Pê-nê-lốp bủn rủn cả chân tay, nàng thấy Uy-lit-xơ tả đúng mười mươi sự thật.
Nàng bàn chạy ngay lại, nước mắt chan hòa, ôm lấy cổ chồng, hôn lên trán
chồng”.(Trang 51- SGK Ngữ văn 10-Tập 1). Dù mạnh mẽ, cứng rắn đến đâu thì nhân
vật Pê-nê-lốp cũng là một phụ nữ có những phút yếu đuối. Nếu vẻ đẹp bân ngoài của
Pê-nê-lốp làm người ta say đắm thì vẻ đẹp tâm hồn của nàng làm mọi người khâm
phục. Ấn tượng sâu sắc mà nhân vật này đề lại trong lòng độc giả không chỉ là sắc
đẹp mĩ miều mà còn là sự thông minh, sắc sảo và tình cảm trong sáng, thánh thiện.
Như vật, với việc khẳng định, vai trò, vị trí của hai nhân vật này người dạy và người
học mới có thể lí giải được chủ đề cũng như nghệ thuật của nó.
Thứ hai, chú ý làm rõ ý nghĩa biểu tượng của một số chi tiết nghệ thuật đặc sắc.
Khi phân tích trích đoạn “Uy-lit-xơ trở về” (Trích Ô-đi-xê, sử thi Hi Lạp) người giáo
viên phải hướng học sinh đi vào khám phá ý nghỉa biểu tượng của một số chi tiết
nghệ thuật đặc sắc. bởi lẽ, suy đến cùng nghệ thuật là biểu tượng. Không có một tác
Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại17


Sáng kiến kinh nghiệm

thay và phức tạp của thời đại. Bí mật chiếc giường được giải mã, mọi sự hoài nghi
của Pê-nê-lốp cũng được xua tan, đồng thời mối nghi ngại của Uy-lít-xơ cũng biến
mất. Gia đình sum họp, vợ chồng đoàn tụ trong niềm hạnh phúc vô bờ.
Như vậy, với chi tiết tiêu biểu, mang ý nghĩa biểu tượng đã phần nào thể hiện
được đặc sắc nghệ thuật và chủ đề của đoạn trích. Nó giữ vai trò như nút thắt có thể
mở ra hoặc đóng lại một hạnh phúc, một tương lai cho các nhân vật chính.

Thứ ba, khi phân tích các trích đoạn sử thi người dạy không thể không làm rõ,
đó là nghệ thuật khắc họa nhân vật lí tưởng. Nhân vật của sử thi còn là con người

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại19


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

cộng đồng, dân tộc. Nhận vật mang ý nghĩa, dáng dấp của cả một cộng đồng, dân tộc
trong một thời đại. Đối với sử thi, nhân vật cũng như là “nhãn tự” trong một bài thơ
Đường. Vì vậy vấn đề tất yếu là phải làm rõ nghệ thuật xây dựng nhân vật lí tưởng mà
chúng ta đã xác định ở trên.

Trong trích đoạn “Uy-lít-xơ trở về”, nhân vật Uy-lít-xơ và Pê-nê-lốp chính là
nhân vật lí tưởng. Để thể hiện phẩm chất lí tưởng của nhân vật, tác giả đã xây dựng
lên tình huống truyện độc đáo - hai mươi năm xa cách với bao thử thách và hai vợ
chồng gặp nhau cũng trong bao thử thách. Trước tình huống ấy, nếu không vượt qua
thì hạnh phúc và cả mạng sống của họ khó bề giữ nổi, đồng thời, tình huống ấy có tác
dụng khắc họa tâm trạng, chiều sâu tâm lí nhân vật. Và đồng thời, chính tình huống
này bộc lộ vẻ đẹp của hai nhân vật lí tưởng: sự nhẫn nại, trí tuệ của Uy-lít-xơ và tình


Năm học 2015 - 2016

chung và đoạn trích “Uy-lít-xơ trở về” nói riêng, để làm nổi bật đối tưỡng miều tả
thường sử dụng nghệ thuật so sánh, đặc biệt là so sánh mở rộng (còn gọi là so sánh có
đuôi dài). Chẳng hạn, miêu tả sự vui mừng của Pê-nê-lốp khi Uy-lít-xơ trở về, Hôme-rơ viết: “Dịu hiền thay mặt đất, khi nó hiện lên trước mắt những người đi biển bị
Pôđêidông đánh tan thuyền trong sóng cả gió to! Họ bơi, nhưng rất ít người thoát khỏi
biển khơi trắng xóa mà vào đến bờ. Mình đầy bọt nước, những người sống sót mừng
rỡ bước lên đất liền mong đợi. Pê-nê-lốp cũng vậy, được gặp lại chồng nàng vui
sướng biết bao” (Sgk Ngữ văn 10 tập 1, trang 52). Nếu tác giả viết: “Được gặp lại
chồng, nàng vui sướng biết bao” thì độc giả vẫn cảm nhận được sự vui sướng của Pênê-lốp khi gặp lại chồng. Nhưng mức độ của sự vui sướng ấy như thế nào thì không
thể diễn tả hết được nên tác giả phải dùng đến biện pháp so sánh. Chúng ta ai cũng
hiểu được sự vui mừng của những người thoát chết sau hoạn nạn vù thế cũng dễ dàng
cảm nhận được sự vui mừng của Pê-nê-lốp, khi tác giả dùng hình ảnh những người đi
biển thoát chết trở về để so sánh với nỗi vui sướng của Pê-nê-lốp khi gặp lại chồng.

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại22


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

Miêu tả vẻ đẹp của các nhân vật lí tưởng, tác giả luôn có ý thức nhắc lại, lặp lại
một số từ, cụm từ nói về đặc điểm, phẩm chất của nhân vật để khắc họa sâu ấn tượng
đối với độc giả. Trong đoạn trích vẻ đẹp hình tượng Uy-lít-xơ luôn được đi kèm với
các định ngữ: “cao quý”, “nhẫn nại”. Hình tượng Pê-nê-lốp có những phẩm chất cao

quý: bình tĩnh, tự tin, không hề nôn nóng, không hề vội vã, luôn chủ dộng trong mọi
tình huống. Sự điềm tĩnh này thể hiện bản lĩnh của một người làm chủ gia đình trong
một thời gian dài chồng vắng nhà. Pê-nê-lốp luôn ý thức được trách nhiệm của mình

và một bên là Uy-lít-xơ. Tại sao lại có sự so tài ấy? Câu hỏi này sẽ trả lời cho khát

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại24


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015 - 2016

vọng hạnh phúc của người Hy Lạp khi bước vào một thời kì mới, thời kì mà vị trí gia
đình được xác lập và cũng cố, tạo nền tảng cho sự phát triển tiếp theo của một xã hội
mới. Kết tinh cao nhất của đoạn trích này là tình cảm vợ chồng. Đây có lẽ là tình cảm
cảm động nhất về cuộc sống vợ chồng đầu tiên trong văn học. Tổng cộng thời gian
Uy-lít-xơ xa nhà là 20 năm nhưng Pê-nê-lốp và Uy-lít-xơ luôn hướng về nhau. Ở quê
nhà, Pê-nê-lốp bị 108 kẻ cầu hôn theo đuổi, ép buộc khi phải lấy một trong số bọn họ,
Pê-nê-lốp phải nhiều lần dùng kế trì hoãn. Trong khi đó Uy-lít-xơ dẫu bị Ca-líp-xô và
cả phù thủy Xiếc-xê dụ dỗ muốn lấy làm chồng nhưng chàng vẫn cương quyết chung
thủy với Pê-nê-lốp. Chính tình cảm với gia đình và xứ sở là nguồn sức mạnh vô biên
để Uy-lít-xơ đương đầu và vượt qua mọi trở lực để bảo vệ hạnh phúc của mình. Cũng
như mọi hình thức văn học cổ đại Hy Lạp, tính giáo huấn trong sử thi Hô-me-rơ rất
lớn. Hình tượng Uy-lít-xơ và Pê-nê-lốp là mẫu người lí tưởng thời đại. Ở họ kết tinh
mọi khát vọng về lẽ sống cao đẹp của con người đương thời: trí tuệ, sức mạnh, phẩm
hạnh, tình yêu thương, nghĩa vụ trách nhiệm gia đình... Họ xứng đáng là biểu tượng

Dạy học trích đoạn Uy-lit-xơ trở về theo đặc trưng thể loại25