Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

MỤC LỤC
I. ĐẶT VẤN ĐỀ ..................................................................................................2
II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ .................................................................................2
1. Giải thích thuật ngữ.....................................................................................4
2. Nhận ra sự giống nhau và khác nhau ........................................................4
3. Khái quát nội dung bằng giàn ý ..................................................................7
III. KẾT THÚC VẤN ĐỀ ................................................................................18
1. Kết quả ........................................................................................................18
2. Bài học kinh nghiệm ..................................................................................18
IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................18

Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 1


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông có vai trò rất quan trọng, nó cung cấp
cho người học những kiến thức cơ bản về lịch sử phát triển của xã hội loài
người và lịch sử dân tộc, Trên cơ sở đó giáo dục, khơi dậy những tình cảm, tư
tưởng, đạo đức làm chuẩn mực cho mọi hành vi trong cuộc sống, góp phần phát
triển toàn diện học sinh.
Dạy học lịch sử ở trường phổ thông nói chung, lịch sử lớp 7 nói riêng học
sinh phải nắm vững các sự kiện, các mốc thời gian, phải biết so sánh các sự
kiện, … từ đó có cái nhìn khái quát quá trình lịch sử mà mình đã học.
Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát huy tính tích cực học
tập của học sinh nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn đang là mối quan

Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 3


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1. Giải thích thuật ngữ
Hiện nay, tại nhiều trường vùng sâu, vùng xa có một đặc điểm là nhìn
chung học sinh tương đối nghèo vốn từ, dẫn đến không hiểu hoặc hiểu sai nghĩa
của từ.
Bên cạnh nguyên nhân khách quan là xã Lạc Hòa có nhiều dân tộc, các
em giao tiếp chủ yếu bằng ngôn ngữ của dân tộc mình, thì chủ yếu là do yếu tố
chủ quan – tiếp xúc xã hội, đọc sách báo ít, học sinh không chịu chủ động làm
giàu vốn từ vựng cho mình.
Nghèo vốn từ, không hiểu nghĩa của từ là một trong những nguyên nhân
làm cho việc hiểu, ghi nhớ khó từ đó tiếp thu và nghi nhận tri thức bị hạn chế
(đặc biệt là trong việc học các môn xã hội). Để giải quyết vấn đề này trong quá
trình dạy học môn lịch sử giáo viên cần cho học sinh hiểu các khái niệm trong
quá trình hướng dẫn học sinh khám phá và tiếp nhận tri thức.
Khái niệm ở đây không phải là tất cả các khái niệm mà chỉ là những khái
niệm quan trọng, những khái niện liên quan đến chương trình lịch sử lớp 7 mà
thôi. Để thực hiện biện pháp này ta có nhiều cách nhưng tựu trung lại có ba
cách sau là hiệu quả nhất:
Cách thứ nhất: đầu năm giáo viên cung cấp cho học sinh những khái
niệm trong chương trình lớp 7 thông qua một bản in, từ đó học sinh có thể tự
photo cho mình một bản (chỉ mất 300 VND):
-


tạo trong quá trình lịch sử.
-

Văn hiến: truyền thống văn hóa lâu đời và tốt đẹp.

-

Ngụ binh ư nông: cho quân lính luân phiên nhau về quê làm

ruộng ở làng xã trong thời bình. Lúc chiến tranh tất cả đều ra
trận.
-

Niên hiệu: danh hiệu của vua được đặt khi lên ngôi để thần dân

trong nước gọi, đồng thời để tính năm trị vì.
-

Quân chủ(quân là vua, chủ là làm chủ): là vua đứng đầu một

quốc gia.
-

Kháng chiến: chiến đấu tự vệ của một quốc gia hoặc một dân tộc

chống xâm lược vũ trang, bảo vệ chủ quyền quốc gia và toàn vẹn
lãnh thổ.
-

Khởi nghĩa: một trong những phương thức đấu tranh cao nhất của

Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu khái niệm: Quân chủ (quân là
vua, chủ là làm chủ): là vua đứng đầu một quốc gia.
Các khái niệm này có thể có hoặc không có trong SGK, nhưng dù có hay
không giáo viên cần cho học sinh khắc sâu, ghi nhớ các khái niệm (nhưng cần
tránh gây áp lực cho học sinh). Khái niệm cung cấp cho học sinh cần ngắn gọn,
không dài dòng, dễ hiểu, tránh mơ hồ. Nếu không đáp ứng được yêu cầu này rất
dễ phản tác dụng: học sinh khó nhớ, tăng dung lượng kiến thức bài học, học
sinh sợ môn sử, …
Để học sinh nhớ tốt, trong dạy học lịch sử, cần tìm hiểu khái niêm, giáo
viên nên đặt câu hỏi để học sinh tự tìm hiểu trước. Nếu học sinh trả lời đúng thì
cần tuyên dương và khuyến khích bằng điểm số. Làm như vậy sẽ để lại ấn
tượng sâu sắc hơn là giáo viên tự cung cấp cho học sinh.

Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 6


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Cách thứ ba: Kết hợp cách thứ nhất và cách thứ hai. Có nghĩa là đầu
năm giáo viên cung cấp cho học sinh một hệ thống các khái niệm nhưng đến
mỗi đơn vị bài học giáo viên vẫn yêu cầu học sinh nhắc lại khái niệm liên quan
đến bài học. Đây chính là cách hiệu quả nhất.
Giải thích nghĩa của khái niệm tưởng chừng không có ý nghĩa đối với
lịch sử 7 nhưng thực chất lại rất quan trọng. Ta thử hình dung, nếu học sinh
không nắm được khái niệm “tầng lớp” và “giai cấp” thì điều gì sẽ xảy ra? Chắc
chắn sẽ có nhiều học sinh lẫn lộn giữa hai khái niệm này và đưa ra câu trả lời
sai. Bên cạnh đó, khi khắc sâu được khái niệm, học sinh sẽ nhớ được lâu và như
vậy các em có thể sử dụng nó bất cứ lúc nào, ở đâu, và dù ai hơi đến cung trả

Ví dụ: Có thể so sánh nội dung của các bộ luật thời Lý (Hình thư),
Trần(Quốc triều hình luật), Lê Sơ (Hồng Đức) về nội dung để thấy sự tiến bộ
qua từng triều đại – vấn đề cần đạt tới.
Để sử dụng so sánh có hiệu quả, cần kèm theo việc trao đổi và thảo luận
của học sinh. Để học sinh tập trung ghi nhớ những điểm giống nhau và khác
nhau nào đó, sau khi học sinh tìm hiểu xong, giáo viên cần kết luận và khái
quát. Nếu mục tiêu bài học là khuyến khích những ý kiến phong phú của học
sinh thì giáo viên cần để cho học sinh tự khái quát.
Trong quá trình dạy học, giáo viên cần sử dụng phương pháp so sánh sao
cho phù hợp mới mang lại hiệu quả cao:
Thứ nhất: Nếu đó là một đơn vị bài học cụ thể, nội dung đơn giản thì các
tiêu chí so sánh cũng phải đơn giản(ít tiêu chí), đó có thể là một hoặc hai tiêu
chí, so sánh giữa bài này với bài khác hoặc trong một bài, …
Ví dụ 1: dạy bài 4 – TRUNG QUỐC THỜI PHONG KIẾN, mục 1 – Sự
hình thành xã hội phong kiến ở Trung Quốc, giáo viên có thể đặt câu hỏi:
Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 8


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Theo em xã hội phong kiến ở Trung Quốc hay ở châu Âu hình thành sớm hơn?
Cụ thể?
Học sinh dễ dàng trả lời: XHPK ở Trung Quốc hình thành sớm hơn, vào
thế kỉ III TCN, còn ở châu Âu mãi đến thế kỉ V mới hình thành.
Từ đó giáo viên kết luận.
Tương tự như vậy, giáo viên có thể cho học sinh so sánh thời gian hình
thành xã hội phong kiến của châu Âu, Trung Quốc, các nước Đông Nam Á, Ấn
Độ, Việt Nam ở các bài tiếp theo. Theo đà đó các em sẽ không cần cố ý ghi nhớ

Cơ bản
Thời

kì

XHPK

XHPK

phương Đông

châu Âu

Nhận xét

hình

thành
Thời kì phát triển
Thời kì khủng
hoảng

và

suy

vong
Cơ sở kinh tế

Các giai cấp cơ

phương Đông

châu Âu

Nhận xét

XHPK

phương

Từ thế kỉ III TCN Từ thế kỉ V TCN Đông hình thành
Thời kì hình thành

đến khoảng thế đến thế kỉ X

sớm hơn XHPK ở

kỉ X

châu Âu
XHPK

Thời kì phát triển

phương

Từ thế kỉ V đến Từ thế kỉ XI đến thế Đông phát triển
thế kỉ XV

kỉ XIV

nông thôn

nghiệp

Địa chủ và nông Lãnh chúa phong
Các giai cấp cơ dân lĩnh canh
bản
Phương thức bóc
lột
Thể chế nhà nước

kiến và nông nô
Địa tô
Quân chủ

Ví dụ 2: bài 17 – Ôn tập chương II và chương III, phần bài tập về nhà, giáo
viên hướng dẫn học sinh về nhà lập bảng

Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 11


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Thành tựu

Thời Lý

Thời Trần


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Thực tế không phải như vậy, với cách làm này giáo viên sẽ phát huy
được nhiều phẩm chất, đặc biệt là vai trò chủ thể của các em trong học tập. Trên
cơ sở dàn ý học sinh sẽ chủ động tìm ra tri thức không cần sự can thiệp nhiều từ
giáo viên. Từ đây giáo viên có thể đi sâu vào vấn đề giúp học sinh nắm vững tri
thức hơn.
Tuy nhiên trong lịch sử 7 không phải ở nội dung nào cũng có thể khái
quát được thành dàn ý mà chỉ có một số nội dung sau có thể khái quát thành
giàn ý: kinh tế, xã hội, văn hóa, một cuộc kháng chiến (hoặc khởi nghĩa), … bởi
đây là những nội dung tương đối ổn định, không có thay đổi nhiều.
Khi sử dụng biện pháp này trong những tiết đầu giáo viên làm mẫu để
học sinh có thể học theo. Những tiết tiếp theo giáo viên chỉ việc hướng dẫn học
sinh tự thực hiện theo dàn ý.
Dàn ý một số nội dung:
Kinh tế

a. Nông nghiệp:
- Ruộng đất thuộc sở hữu của ai? Do ai sử dụng?
- Các chính sách về nông nghiệp?
- Kết quả như thế nào?
b. Thủ công nghiệp:
- Thủ công nghiệp nhà nước như thế nào? Có những nghề
nào?
- Nghề thủ công trong nhân dân ra sao? Có những nghề nào?
c. Thương nghiệp:
- Chợ búa, các trung tâm buôn bán hình thành ở đâu?
- Những trung tâm buôn bán lớn?
- Buôn bán với những nước nào?

Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 14


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Cách cung cấp cho học sinh những giàn ý này: đầu năm giáo viên
cung cấp cho học sinh bản đã in ra trên giấy A4, yêu cầu học sinh xem và
ghi nhớ dần. Hoặc đến nội dung nào thì ở tiết đầu tiên cung cấp cho học
sinh dàn ý đó. Từ đó học sinh sẽ sử dụng ở những tiết tiếp theo. Nếu học
sinh nhớ được thì tốt, nếu không nhớ được thì đến nội dung nào đưa giàn ý
đó ra xem và làm theo yêu cầu.
Giáo viên cần lưu ý với học sinh rằng, các dàn ý không phải là cố
định tuyệt đối mà có sự thay đổi nhưng dễ nhận biết. Có thể một ý trong
giàn ý được trình bày thành một mục riêng, có những ý có thể không có
trong giàn ý, … và nếu điều đó xảy ra giáo viên phải lưu ý ngay cho học
sinh ở nội dung đó trong tiết học.
Việc làm này sẽ có ý nghĩa hơn, hiệu quả giáo dục cao hơn sau khi
học sinh trình bày nội dung đó giáo viên cho học sinh đánh giá, nhận xét
vấn đề. Đặc biệt kết hợp với biện pháp so sánh đã trình bày ở trên để cho
học sinh thấy sự khác nhau ở các nội dung đó qua mỗi triều đại cụ thể.
Ví dụ cụ thể để minh họa:
Ví dụ 1: Dạy bài 9 – Nước Đại Cồ Việt thời Đinh – Tiền Lê,
mục 3 – Cuộc kháng chiến chống Tống của Lê Hoàn, giáo viên yêu cầu
học sinh trình bày theo dàn ý “Trình bày một cuộc kháng chiến”(chú ý:
nguyên nhân đã nói đến trong mục 2):
Diễn biến:
- Các mốc thời gian: Đầu năm 981
- Về phía địch:

- Kết quả: nông nghiệp ngày càng ổn định và buớc đầu phát triển.
Người thực hiện: Nguyễn Đức Dũng

Trang 16


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

b. Thủ công

- Nhà nuớc lập các xưởng thủ công và tập trung đuợc nhiều thợ giỏi
- Các nghề thủ công trong nhân dân tiếp tục phát triển như dệt lụa,
kéo tơ, …
c. Thương nghiệp

- Nhiều trung tâm buôn bán và chợ làng quê được hình thành.
- Nhân dân hai nước Việt – Tống thường qua lại trao đổi buôn bán hàng
hóa ở vùng biên giới.

Ví dụ 3: Dạy bài 12 – Đời sống kinh tế, văn hóa, ở mục I – Đời
sống kinh tế (giáo viên lưu ý cho học sinh: ở phần này nội dung nông
nghiệp dược trình bày thành một mục riêng): yêu cầu học sinh trình bày
vấn đề Sự chuyển biến của nền nông nghiệp theo dàn ý Kinh tế nhưng
chỉ có nông nghiệp:
- Ruộng đất là của nhà vua chia cho nông dân cày cấy rồi nộp thuế
cho nhà vua.
- Nhà nước có nhiều biện pháp quan tâm đến sản xuất nông nghiệp: lễ
cày tịch điền, khuyến khích khai hoang, đào kênh mương, đắp đê phòng lụt,
cấm giết mổ trâu bò, ...
- Nhiều năm mùa màng bội thu.

Yếu

113

15.2%

17.9%

55.8%

11.1%

Năm học 2010 – 2011 (Kết quả của HK I)
Tổng số

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu

2. Bài học kinh nghiệm
Trong quá trình vận dụng những biện pháp trên vào bài giảng tôi rút ra một số
kinh nghiệm sau:
Người giáo viên phải biết kết hợp hài hòa mục tiêu cần đạt, chuẩn kiến
thức với nội dung cách làm mới. Có như vậy tiết dạy mới bảo đảm nội dung.
Khi vận dụng người giáo viên phải sếp xếp thời gian hợp lí, nếu không sẽ
không đủ thời gian cho mỗi tiết dạy.


Trang 20


Sáng kiến kinh nghiệm lịch sử 7

Ý KIẾN CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC
TRƯỜNG THCS LẠC HÒA
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................
……………………………………………………………………………………

Ý KIẾN CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC
PHÒNG GIÁO DỤC – ĐÁO TẠO HUYỆN VĨNH CHÂU
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………........................................................................................