I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp
dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình được thực hiện thường xuyên,
trong đó có nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau. Để đạt được kết
quả trong đổi mới phương pháp dạy học, luật giáo dục việt nam công bố
năm 2005, điều 28.2 có ghi “phương pháp dạy học phổ thông phải phát
huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với
đặc điểm của từng lớp học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng
làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn,
tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Vậy sử dụng phương pháp dạy học như thế nào để phát huy tính tích
cực của học sinh trong dạy học lịch sử? Có rất nhiều phương pháp
(phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp sử dụng hệ
thống câu hỏi, phương học theo góc, phương pháp học theo hợp đồng,
tiến hành công tác ngoại khóa…), trong đó không có phương pháp nào là
“vạn năng”. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế của nó,
nhưng việc sử dụng hệ thống câu hỏi là một trong những biện pháp quan
trọng, có ưu thế để phát triển tư duy của học sinh. Việc xây dựng đơn vị
kiến thức cho học sinh ở một phần bài học, bài học nào đó yêu cầu giáo
viên phải: chuẩn bị hệ thống câu hỏi từ dễ đến khó, câu hỏi mang tính
trọng tâm và phải luôn đạt chuẩn, từ đó sẽ làm cho học sinh học tập hứng
thú hơn, đồng thời phát triển năng lực của các em, giúp các em nắm chắc
được kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện, hiện tượng, nhân vật
lịch sử…, hình thành kĩ năng và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình
thành nhân cách cho các em.
Trong thực tế giảng dạy tại trường Yên Định 2, việc sử dụng hệ
thống câu hỏi đã mang lại những hiệu quả nhất định, vì vậy tôi mạnh dạn
xin trình bày đề tài “ Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực
cho học sinh trong dạy học lịch sử THPT”
2. Mục đích nghiên cứu

việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử…còn rất yếu.
Đa số các em học chỉ mang tính đối phó, vì vậy chưa độc lập suy nghĩ
để trả lời một câu hỏi, mà thường là bê nguyên si trong sách giáo khoa
hay chỉ nêu được mốc thời gian mà không diễn tả được thời gian đó nói
lên sự kiện gì …Bởi vậy bản thân các em nên có một phương pháp học
như thế nào để chiếm lĩch kiến thức từ bài giảng của giáo viên.
Mặt khác giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường tuy cũng rất
tích cực đổi mới dạy học như lồng việc giảng kết hợp với việc cho các
em xem hình ảnh minh họa. Trên thực tế có gây được hứng thú cho các
em, giờ học sôi nổi nhưng sau đó khi kiểm tra bài cũ các em lại không
trả lời được vì ở bài học hôm trước các em không ghi bài chỉ tập trung
xem hình ảnh.
Đồng thời để giảm bớt tình trạng mất cân bằng trong dạy và học lịch
sử, giảm bớt học sinh yếu kém và nâng cao chất lượng dạy và học của
2


nhà trường bản thân tôi nhận thấy cần phải cố gắng đưa ra các phương
pháp để phát huy tính học tập tích cực của học sinh. Một trong những
biện pháp mà tôi thấy hiệu quả đó là sử dụng: “phương pháp sử dụng hệ
thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy lịch
sử bậc THPT”
3. Giải pháp và tổ chức thực hiện
Để đạt hiệu quả cao trong sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh tôi đã thực hiện các bước sau:
3.1) Các bước tiến hành cụ thể
a) Nêu câu hỏi đặt vấn đề:
Trước khi vào bài mới, để thu hút sự chú ý của học sinh bất kể là bài
nào khối lớp nào giáo viên nên nêu ngay câu hỏi vừa là hình thức đặt vấn
đề, đồng thời định hướng nhận thức cho học sinh. Các câu hỏi đưa ra vào

hỏi các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài.
Ví dụ:
Sau khi học xong bài 8: “ Ôn tập lịch sử thế giới cận đại” ( lịch sử 11
cơ bản trang 44 ). Chúng ta có thể tổ chức trò chơi cho các em xâu chuỗi
các sự kiện, hiện tượng lịch sử lại với nhau để các em khắc sâu hơn kiến
thức và có hứng thu học tập thông qua các câu hỏi gợi ý.
Tổ chức trò chơi giải ô chữ hàng dọc:
Câu 1: Cuộc chiến tranh lớn nhất trong lịch sử thế giới cận đại? ( 18
chữ cái ).
Câu 2: Một khối quân sự hình thành ở châu âu đầu thế kỉ XX, bao
gồm các nước tư bản Anh-Pháp –Nga? ( 7 chữ cái ).
Câu 3: Một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc nhất nước pháp ở
thế kỉ xi x?( 6 chữ cái).
Câu 4: Giai cấp nắm quyền lãnh đạo phong trào ở Ấn Độ đầu thế kỉ xx
? ( 5 chữ cái ).
Câu 5: Cuộc cách mạng đánh dấu bước chuyển lớn trong cục diện
chính trị thế giới thời cận đại? ( 17 chữ cái ).
Câu 6: Nhà nước vô sản kiểu mới đầu tiên trên thế giới ( 10 chữ cái )
Câu 7: Cuộc cách mạng tiêu biểu ở Trung Quốc diễn ra vào năm
1911?( 14 chữ cái ).
Câu 8: Chế độ chính trị tồn tại trước năm 1968 ở Nhật Bản ( 6 chữ
cái).
Câu 9: Triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc ( 8
chữ cái ).
Câu 10: Nhà văn hóa lớn ở Ấn Độ ( 4 chữ cái ).
4


Câu 11: Người có công lớn đưa Nhật Bản từ nước phong kiến trở
thành một nước tư bản chủ nghĩa?( 7 chữ cái ).

A N G
C Ô
C H M
H U
A N T
A G O
N H T
M I Ê
B A N

A N H T H Ê
C
N Z A C

G I

Ơ I

T H A N G M Ư Ơ I
N G X A P A R I
A N G T Â N H Ơ I
H A N H
R I
N Đ I Ê N
N H A

Từ hàng dọc: Tư bản chủ nghĩa- đây là một hình thái kinh tế xã hội
chủ đạo ở thời cận đại (13 chữ cái)
Những kiến thức này được sắp xếp trình diễn trên màn hình, để các
em có thể quan sát được câu hỏi và hệ thông kiến thức, học sinh tự tìm ra

này thường xuất hiện ở phần đầu bài giảng, thường áp dụng cho học
sinh yếu kém.
Ví dụ:
Nguyên nhân dẫn đến cuộc nội chiến ở Mĩ năm 1861? ( bài 33-trang
167 sách giáo khoa 10 cơ bản).
Trình bày hoàn cảnh ra đời của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên?
( bài 13 trang 83, tiết 1 sách giáo khoa lịch sử 12 cơ bản).
Đây là dạng câu hỏi dễ nhưng lại rất cần thiết bởi vì nếu các em không
nắm được sự kiện hiện tượng lịch sử xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử
nào thì các em sẽ không nắm được tiến trình tiếp theo của lịch sử. Đây
cũng là một đặc điểm tư duy cần hình thành cho học sinh.
Dạng câu hỏi trình bày diễn biến, phát triển, quá trình của hiện tượng
lịch sử:
*Ví dụ:
6


Hãy trình bày nội dung của hội nghị IANTA(2-1945)? ( bài 1-trang 4
lịch sử 12 cơ bản)
Hãy trình bày diễn biến của chiến dịch Biên giới thu đông 1950 ( tiết
3 bài 18 trang 136 lịch sử 12 cơ bản).
Trình bày quá trình hoạt động của Nguyễn Aí Quốc trong thời gian
(1919-1925)? ( mục 3 phần 2 bài 12 trang 81 lịch sử 12 cơ bản).
Tuy đây là dạng câu hỏi ít suy luận song lại đòi hỏi trí nhớ, phải biết
nhiều sự kiện, địa danh, nhân vật để giúp học sinh phát triển trí nhớ nên
cần phải chia câu hỏi thành nhiều câu hỏi nhỏ, đồng thời lập các bảng
niên biểu, mối liên hệ giữa các sự kiện.
Ví dụ sau khi đặt câu hỏi: Trình bày hoạt động của Nguyễn Aí Quốc
từ(1919-1925)? Giáo viên để học sinh nêu xong rồi giáo viên có thể cũng
cố bằng bảng niên biểu do giáo viên chuẩn bị trước:

sinh khá giỏi khi thảo luận để bổ trợ kiến thức cho các đối tượng yếu
kém.
Ví dụ:

7


Tại sao nói, ngay sau khi ra đời nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ở
vào tình thế hiểm nghèo “ngàn cân treo sợi tóc”? (bài 17 trang 121 sgk
lịch sử 12 cơ bản).
Tại sao Nhật đảo chính pháp(9-3-1945)? Đảng đã có chủ trương gì
trước sự kiện đó?(bài 16-trang 112 lịch sử 12 cơ bản).
Thường dạng câu hỏi này khó đối với học sinh, nó đòi hỏi các em phải
biết phân tích, biết đáng giá, biết bày tỏ thái độ của mình đối với sự kiện,
hiện tượng lịch sử. Vì vậy trong quá trình đặt câu hỏi giáo viên nên đưa
ra câu hỏi gợi mở giúp các em có thể trả lời câu hỏi của mình.
Ví dụ: Khi dạy bài 31: cách mạng tư sản pháp cuối thế kỉ XVIII (lịch
sử 10-cơ bản.
Giáo viên đặt câu hỏi:
Câu hỏi nhận thức: Tại sao nói cách mạng tư sản pháp là cuộc cách
mạng tư sản triệt để nhất?
Câu hỏi gợi mở: Nhiệm vụ của một cuộc cách mạng tư sản là gì? Cách
mạng tư sản pháp đã giải quyết được những nhiệm vụ đó một cách triệt
để chưa?
Với loại câu hỏi nhận thức tuy hơi khó nhưng nếu câu hỏi của gợi mở
của giáo viên đưa ra hợp lí nó sẽ có một ý nghĩa rất lớn, giúp học sinh
khắc sâu kiến thức và gây được hứng thú tìm hiểu bài của các em.
Dạng câu hỏi nêu nguyên nhân thắng lợi, kết quả và ý nghĩa lịch sử
của sự kiện đó- đây cũng là dạng câu hỏi dễ nên có thể áp dụng cho học
sinh trung bình giúp các em tự phát hiện và lĩnh hội kiến thức một cách

tham gia
Lực lượng lãnh
đạo
Vị trí

Chính cương (10-1930)

Khi dạy bài 22 trang 173 “Hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế
quốc Mĩ xâm lược. Miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất”(1965-1973)
sau khi các em đã học xong phần “Chiến Lược Chiến Tranh Cục Bộ của
đế quốc Mĩ” giáo viên đặt câu hỏi: Em hãy so sánh sự giống và khác
nhau giữa 2 chiến lược “Chiến Tranh Đặc Biệt và Chiến Lược Chiến
Tranh Cục Bộ “của Mĩ ở Miền Nam Việt Nam.
Nội dung so
Chiến lược “chiến tranh
Chiến lược “chiến tranh
sánh
đặc biệt “
cục bộ”
Hoàn cảnh
Âm mưu
Biện pháp
Đối với dạng câu hỏi này để tránh mất thời gian giáo viên nên có sự
chuẩn bị trước, có thể sử dụng bảng phụ chuẩn bị sẵn hoặc soạn lên máy
và chiếu cho học sinh trả lời nhanh. Tóm lại câu hỏi nêu trên sẽ tạo thành
một hệ thống câu hỏi hoàn chỉnh, giúp cho học sinh trong quá trình học
9


tập lịch sử phát hiện ra nguyên nhân, diễn biến, kết quả, và ý nghĩa của

ghi nhận sự tích cực phát biểu ý kiến không tỏ thái độ tức giận hoặc trì
chích.
Tránh tự trả lời câu hỏi của mình: với mục đích là tăng cường sự
tham gia của học sinh, hạn chế sự can thiệp của giáo viên .
Tránh nhắc lại câu trả lời của học sinh: để đánh giá câu trả lời của
học sinh đúng hay sai giáo viên nên chỉ định học sinh khác nhận xét về
câu trả lời của bạn, sau đó giáo viên kết luận.
3.3) Vận dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh
vào một mục cụ thể: Sử dụng câu hỏi gợi mở để trả lời câu hỏi nhận
thức:
Mục 3 trang 115: Bài 16: “Phong Trào Giải Phóng Dân Tộc và Tổng
Khởi Nghĩa Tháng Tám(1939-1945). Nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa
Ra Đời “.
HOẠT ĐỘNG CỦA THẦY VÀ TRÒ

KIẾN THỨC CƠ BẢN

Đặt vấn đề: Cuối năm 1944-đầu
3. Tổng khởi nghĩa tháng tám
năm 1945 công tác chuẩn bị cho năm 1945
một cuộc tổng khỡi nghĩa đã hoàn
thành.Toàn thể dân tộc ta đã sẵn
sàng chờ đón thời cơ cách mạng
xuất hiện để đứng lên khỡi nghĩa.
Câu hỏi nhận thức: Vậy theo em
thời cơ của cách mạng tháng tám ở
đây là gì?

a. Thời cơ:


chủ quan đưa đến thời cơ “chín
muồi “ và hết sức thuận lợi
GV Tiếp tục đặt câu hỏi nhận
thức:
Tại sao nói thời cơ của cách
mạng tháng tám không những “chín
muồi” mà còn là “Thời cơ ngàn
năm có một”?
GV gợi ý cho học sinh khoảng
thời gian thời cơ chìn muồi: sau
ngày 15/81945 và trước khi quân
đồng minh tràn vào.
Sau đó đưa ra câu hỏi gợi mở:
-Nếu diễn ra trước ngày phát xít
nhật đầu hàng đồng minh (trước
12


ngày 15/8/1945) cách mạng sẽ như
thế nào?
-Nếu diễn ra sau ngày quân đồng
minh tràn vào để làm nhiệm vụ giải
giáp quân đội phát xít cách mạng
sẽ như thế nào?
Với câu hỏi gợi mở như vậy học
sinh sẽ trả lời và tự rút ra được kết
luận?
Trước thời cơ thuận lợi như vậy
đảng đã chớp thời cơ lãnh đạo
nhân dân tiến hành tổng khỡi nghĩa


- Cách mạng tháng tám diễn ra
nhanh gọn và ít đổ máu.

- Đối với phần diễn biến giáo viên
chuẩn bị trước bảng niên biểu diễn B. Diễn biến
biến của cách mạng tháng tám.
Thời gian
Sự
biểu
Em hãy kết hợp sgk và bảng niên
14/8/1945
biểu sự kiện tóm tắt ngắn gọn diễn
16/8/1945
biến chính của cách mạng tháng
18/8/1945
tám-1945.
19/8/1945
HS sẽ theo dõi sgk và nhìn vào
23/8/1945
bảng niên biểu của giáo viên để tóm
25/8/1945
tắt diễn biến?
28/8/1945
30/8/1945
- GV kết hợp cho học sinh tóm
tắt diễn biến kết hợp với việc xem
lược đồ tổng khỡi nghĩa để các em
dễ hình dung các sự kiện lịch sử.


Không thích
và
không tiếp
thu được bài

14


Số
lượng
12B11 (46em)
10
12B12 (49 em)
9
*********
****
***
12B9 (47 em)
26
12B10 (49 em) 27
Lớp

Số
Số
Số
tỉ lệ %
tỉ lệ %
tỉ lệ %
lượng
lượng

10,2
0
0

tỉ lệ %

Qua bảng thăm dò trên đã cho thấy, việc áp dụng sáng kiến trên đã
đem lại hứng thú học tập và phát huy được tính tích cực của học sinh từ
đó kết quả học tập của các em rất khả quan.
Qua đó thấy rằng, muốn một tiết học thành công hay chất lượng học
tập học sinh được nâng cao hay không, người giáo viên cần phải tâm
huyết, phải gia công nhiều công sức cho bài giảng và còn phải làm nhiều
lần cho đến khi nhuần nhuyễn, muốn có được như vậy người giáo viên
phải tự bồi dưỡng, tự rèn luyện và nâng cao tay nghề.

15


III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ :
1. Kết luận:
Như vậy, “phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính
tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử” được vận dụng trong các tiết
dạy học sẽ đạt được kết quả kết quả học tập cao nhất. Tuy đây là một
công việc cập nhật trong các tiêt học, nhưng để có hiệu quả cao đòi hỏi
người giáo viên dạy môn lịch sử phải thực sự yêu công việc của mình,
dành nhiều thời gian để không ngừng trau dồi kiến thức và nâng cao
phương pháp dạy học. Để có hệ thống câu hỏi phù hợp với từng khối
từng lớp đòi hỏi người giáo viên phải có chuyên môn nghiệp vụ vững
vàng, vận dụng linh hoạt trong quá trình dạy học.
Trên đây là những kinh nghiêm nhỏ của tôi trong quá trình giảng dạy,

Xác nhận của thủ trưởng đơn vị
……………………………...........

Thanh hóa, tháng 5 năm 2013.

…………………………………….

Tôi xin cam đoan đây là skkn
của mình viết không sao chép của
người khác.

……………………………………
……………………………………

Người viết sáng kiến

…………………………………….
…………………………………….

Nguyễn Thị Thủy

17


MỤC LỤC

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.) Nghiên cứu các tài liệu về “phương pháp dạy học lịch sử”
2.) Nghiên cứu tài liệu”một số phương pháp và kĩ thuật dạy học”của
Bộ GD và ĐT Dự án Việt –Bỉ