SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

MỤC LỤC
Trang
1. Đặt vấn đề

2

2. Giải quyết vấn đề

3

2.1. Cơ sở lý luận của vấn đề

3

2.2. Thực trạng của đề tài

5

2.2.1. Những thuận lợi

5

2.2.2. Những khó khăn, bất cập

5

2.3. Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

n

6

ct

m và qu

uật d

7

tru ền
2.3.3. Vận dụng c ng t
trắc ng

gả n

n c c à tập

c tr n ết

p vớ tíc

m

2.3.4. Vận dụng c ng t
t

c tr n c t

15

3.3. Khả năng phát triển

16

3.4. Những kiến nghị, đề xuất

16

TÀI LIỆU THAM KHẢO

17

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
-1-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

1. Lý do chọn đề tài
Chương trình Sinh học 12, phần năm, chương II – Tính quy luật của hiện
tượng di truyền có ba quy luật di truyền rất quan trọng là: Phân ly độc lập; Liên
kết gen và Hoán vị gen. Liên quan đến kiến thức này có thể yêu cầu học sinh
làm một số bài tập di truyền về các phép lai giữa hai cá thể dị hợp tử về hai cặp
gen.

2. Giải quyết vấn đề
2.1. Cơ sở lý luận của vấn đề
Trong chương II: “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” gồm các bài
học mà học sinh có thể sử dụng công thức xác định tỷ lệ kiểu hình trong phép lai
hai cơ thể dị hợp hai cặp gen. Đó là:
Quy luật phân li độc lập của Menđen
Quy luật liên kết gen và hoán vị gen
Khi cho lai hai cá thể dị hợp hai cặp gen, mỗi gen quy định một cặp tính
trạng, thì có các trường hợp sau:
1. Hai cặp gen nằm trên hai cặp NST, Phân ly độc lập:
A và B quy định tính trạng trội; a và b quy định tính trạng lặn tương ứng
P: AaBb x AaBb
F1 phân li kiểu hình:

56,25% A-B-;
18,75% A-bb;
18,75% aaB-;
6,25% aabb.

2. Hai cặp gen cùng nằm trên một cặp NST liên kết gen.
A và B quy định tính trạng trội; a và b quy định tính trạng lặn tương ứng
a. Trường hợp 1: Hai gen liên kết đều:
P: AB/ab x AB/ab -> F1: 75% A-B- : 25% aabb
b. Trường hợp 2: Hai gen liên kết đối hoặc một bên liên kết đồng một bên
liên kết đối:
P: Ab/aB x Ab/aB hoặc AB/ab x Ab/aB
F1 đều cho tỉ lệ kiểu hình: 50% A-B- : 25% A-bb : 25% aaB3. Hai cặp gen cùng nằm trên một cặp NST hoán vị gen.
A và B quy định tính trạng trội.
a và b quy định tính trạng lặn tương ứng
a. Trường hợp hoán vị gen xảy ra ở cả hai bên bố mẹ.

Kết uận: Trường hợp bố mẹ đều dị hợp về hai cặp gen, mỗi gen quy định
một tính trạng trội, lặn hoàn toàn thì trong quy luật phân li độc lập của Menđen,
quy luật liên kết gen và hoán vị gen của Moocgan, dù liên kết đồng hay liên kết
đối, hoán vị gen ở cả hai bên hay chỉ một bên và với tần số hoán vị bất kì, nhỏ
hơn 50%. Vận dụng hệ quả mang tính quy luật nói trên, có thể giải nhanh, gọn
các bài tập thuộc các quy luật này, giúp ta biết trước đáp số, giải đúng hướng và
viết nhanh tỉ lệ phân li kiểu hình mà không cần dựa vào bảng tổ hợp giao tử. Vì
vậy: “Phƣơng pháp giải nhanh một số dạng bài tập phần quy luật di

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
-4-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

truyền” bằng công thức xác định tỷ lệ kiểu hình trong phép lai giữa hai cá thể dị
hợp hai cặp gen là một phương pháp có hiệu quả.
2.2. Thực trạng của đề tài
Qua kinh nghiệm giảng dạy, trao đổi chuyên môn với đồng nghiệp, dự giờ
giáo viên, kiểm tra chất lượng học sinh trong nhiều năm, tôi đã tìm hiểu thực
trạng nhận dạng và giải bài tập xác định tỉ lệ kiểu hình của phép lai giữa hai cá
thể dị hợp hai cặp gen liên quan tới các quy luật di truyền phân li độc lập, liên
kết gen và hoán vị gen trong chương trình sinh học 12.
2.2.1. Những thuận lợi
Giáo viên giảng dạy cung cấp đầy đủ những kiến thức cơ bản theo sách
giáo khoa theo chuẩn kiến thức, kĩ năng.

2.3. Giải quyết vấn đề
2.3.1. Vận dụng c ng t
con mà

c tr n

c

n n

n t

u ìn ở ờ

ng cần v ết sơ ồ

Bài 1:

hi cho lai hai c th cây cao qu đ v i nhau M i gen quy định

một tính tr ng trội hoàn toàn F thu được

cây th p qu vàng

ác định

các tỷ lệ ki u hình còn l i của F ?
Giải
Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định một
tính trạng. F1 thu được 4,5% cây thấp, quả vàng.



SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

2.3.2. Vận dụng c ng t
ở ờ con

u gen c

c tr n c t

v

c

n

u ìn

m và qu uật d tru ền

Bài 1: Gen một có alen A; a. Gen hai có 2 alen B;
th dị hợp

ct

c p gen thu được 6


c ng c o ết quả

tr n”.
Bài 2: Gen một có

th dị hợp

alen A; a Gen hai có 2 alen B;

c p gen thu được tỷ lệ ki u hình aa

định một tính tr ng trội hoàn toàn

ằng

hi cho lai hai c
. Biết m i gen quy

ác định quy luật di truyền chi phối phép lai

trên và ki u gen của ố mẹ đem lai
Giải
F1 thu được tỷ lệ kiểu hình: aabb = 25% (1/4)
Áp dụng công thức trên ta có:
Tỷ lệ kiểu hình A- bb = aaB- = 25% - 25% = 0%.
Và tỷ lệ kiểu hình A- B- = 50% + 25% = 75%.
Kết luận: Kiểu gen của (P) AB/ab x AB/ab ; Quy luật di tryuền LKG.
Bài 3: Gen một có
th dị hợp


“Tr tr ờng
ất ỳ. Ho c P AB
n

p

c

t P A

HVG tần s

B

A

B Ho n v m t

n tần s

ất ỳ

A

B LKG c ng c o ết quả

tr n”.
Bài 4: Ở ruồi gi m

iết A: thân xám a: thân đen; B: cánh dài

gả n

n

c c à tập trắc

m
Bài 1: hi cho lai hai c th cây cao qu đ v i nhau M i gen quy định

một tính tr ng trội hoàn toàn F thu được 6

cây th p qu vàng Quy luật

di truyền và ki u gen của ố mẹ có th thu được kết qu trên là:
A AaB x AaB ; Phân ly độc lập
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
-8-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

B AB a x AB a ; Hoán vị hai ên t n số
C AB a ; iên kết hoàn toàn x A aB; Hoán vị t n số
D T t c đều đ ng
Giải
Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định một

cây

cao hoa tím Biết diễn iến NST trong gi m phân t o h t ph n và noãn giống
nhau.
Câu : T n số hoán vị gen của P là
A: 10%

B: 30%

C: 20%

D: 40%

Câu : Tỉ lệ giao tử của P:
A. AB = ab = 40% ; Ab = aB = 10%
B. AB = ab = 35% ; Ab = aB = 15%
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
-9-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

C. AB = ab = 15% ; Ab = aB = 35%
D. AB = ab = 30% ; Ab = aB = 20%
Câu 3: Tỉ lệ phân li ki u hình ở đời F là:
A. 50% A-B- : 22,75% A-bb : 22,75% aaB- : 4,5% aabb

D AB a ; iên kết hoàn toàn x A aB; Hoán vị t n số
Giải
Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định một
tính trạng. F1 thu được 5% cây thấp, quả vàng.
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
- 10 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

Vậy cây cao(A), quả đỏ(B) là hai tính trạng trội; cây thấp(a), quả vàng(b)
là hai tính trạng lặn. Bố mẹ dị hợp 2 cặp gen.
F1 thu được 5% cây thấp, quả vàng (aabb).
5% aabb = 50% ab x 10% ab.
Trong hai cơ thể dị hợp 2 cặp gen, cơ thể cho giao tử ab = 50% phải có
kiểu gen AB/ab và liên kết hoàn toàn. Cơ thể cho giao tử ab = 10% phải có kiểu
gen Ab/aB và liên kết không hoàn toàn, hoán vị với tần số 20%.
Đáp án : D
2.3.4. Vận dụng c ng t
n

n c c à tập trắc ng

c tr n ết

m tổng

A. 3,75%

B. 1,25%

C. 2,5%

D. 7,5%

Giải:
- Phép lai P: AB/ab XDXd x AB/ab XDY
lai(AB/ab x AB/ab).(XDXd x XDY )

là tổ hợp của hai phép

- Xét phép lai: XDXd x XDY => 75% mắt đỏ : 25% mắt trắng (1/2 ♀ mắt
đỏ : 1/4 ♂ đỏ : 1/4 ♂ trắng)
- Xét phép lai: AB/ab x AB/ab
F1 thân xám, cánh dài (A-B-) = 52,5%/ 75% = 70%
Áp dụng công thức trên ta có:
A-bb = aaB- = 75% - 70% = 5%
=> Ruồi đực thân xám, cánh cụt, mắt đỏ = 5% x 25% = 1,25%
Chọn đáp án B
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
- 11 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM


D. 27,95%

Giải
Phép lai P:
(

AB
ab

x

AB
ab

AB
ab

Dd 

AB
ab

Dd là tổ hợp của hai phép lai

).( Dd x Dd )

Áp dụng công thức trên trong hoán vị gen của cặp A,a và B,b ; còn cặp
Dd phân ly độc lập. Đặt:
x (A-B-)
y (A-bb)

ab

de

x

AB DE
ab

trong trường hợp

de

gi m phân ình thường quá trình phát sinh giao tử đực và giao tử cái đều x y
ra hoán vị gen giữa các alen B và
số

v i t n số

giữa các alen E và e có t n

cho F1 có ki u hình thân cao hoa tím qu đ tròn chiếm tỉ lệ:
A. 38,94%

B. 18,75%

C. 56,25 %

D. 30,25%


x

de

ab

là

tổ

hợp

giữa

2

phép

lai

de

)

de

Xét phép lai (

AB
ab

0.66 x 0.59 = 0.3894
Chọn đáp án A

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
- 13 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài nghiên cứu được giảng dạy ở lớp 12 ôn thi Cao đẳng, Đại học giai
đoạn 1.
Kết quả khảo sát bài kiểm tra 15 phút dạy theo nghiên cứu:
Tổng số

Giỏi

học sinh

SL

Kiểm tra lần 1

33

0

21,2

15

45,5

11

33,3

14

42,4

11

33,3

6

18,2

Ghi ch : i m tra l n : trư c gi ng d y; i m tra l n : sau gi ng d y
Qua bảng thống kê, ta thấy kết quả bài kiểm tra sau giảng dạy đã tăng so
với trước khi áp dụng phương pháp. Kiểm tra lần 2 sau giảng dạy số lượng học
sinh đạt điểm giỏi, khá tăng, số học sinh có điểm trung bình, yếu giảm.

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH

tỷ lệ kiểu hình trong phép lai hai cơ thể dị hợp hai cặp gen đã rút ngắn được thời
gian làm bài, tính chính xác cao và dễ dàng thực hiện các phép lai nhiều tính
trạng, các phép lai tổng hợp nhiều qui luật di truyền. Đây là điểm mạnh của
phương pháp này nhưng đồng thời cũng là điểm yếu vì mức độ sử dụng không
thường xuyên với những học sinh yếu kém.

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
- 15 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

3.3. Khả năng phát triển
Sáng kiến kinh nghiệm có khả năng áp dụng trên các bài tập di truyền học
và có thể sử dụng trong bài tập di truyền giải theo phương pháp tự luận chỉ cần
học sinh bổ sung thêm bước tạo giao tử.
3.4. Những kiến nghị, đề xuất
Đề tài này tôi đã nghiên cứu và kiểm chứng có hiệu quả ở trường trong
việc tổ chức hướng dẫn các em ôn thi Cao đẳng, Đại học, bồi dưỡng học sinh
giỏi trong năm học.
Tôi trình bày đề tài trên với những kinh nghiệm hiện có chắc chắn sẽ
không tránh khỏi những sai sót nhất định. Rất mong quý cấp lãnh đạo, các bạn
đồng nghiệp góp ý phê bình thẳng thắn để đề tài này ngày một hoàn thiện, từ đó,
đưa vào áp dụng trong thực tiễn giảng dạy và học tập, giúp các em học sinh tự
học, tự rèn, đạt kết quả cao trong các kì thi Tuyển sinh Cao đẳng, Đại học.


TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ

TỔ HÓA - SINH
- 17 -