ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH
CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ
VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH
CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ
VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thi Thơ
̣


thầy, cô giáo,

các đồng chí, đồng nghiệp và các bạn học viên cho bản luận văn này của tôi.
Hà Nội, tháng 03 năm 2016
Tác giả luận văn

Hoàng Văn Hùng


MỤC LỤC

MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 1
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ................................................................... 3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .................. Error! Bookmark not defined.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................... Error! Bookmark not defined.
5. Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu ...... Error! Bookmark not defined.
6. Đóng góp của luận văn .................................... Error! Bookmark not defined.
7. Ý nghĩa lí luận và ý nghĩa thực tiễn của của luận vănError! Bookmark not defined.
8. Kết cấu của đề tài ............................................ Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 1 TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA
THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ .............. Error! Bookmark not defined.
1.1. Bối cảnh chính trị - xã hội và Phật giáo trƣớc khi hình thành thiền
phái Trúc Lâm Yên Tử ..................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Điề u kiê ̣n chính tri ̣ - xã hội trư ớc khi hình thành thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử.................................................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Điều kiện tôn giáo, văn hóa trước khi hình thành thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử.................................................................. Error! Bookmark not defined.
1.2. Tiền đề tƣ tƣởng hình thành triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc
Lâm Yên Tử ....................................................... Error! Bookmark not defined.

PHỤ LỤC


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Thực tiễn hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt
Nam đã chứng minh rằng, để trường tồn, phát triển trên mảnh đất đầy hiểm họa
xâm lăng và có nguy cơ bị đồng hóa, ông cha ta đã biết dựa vào sức mạnh tổng
hợp của toàn dân tộc để thực hiện quyền độc lập , tự chủ của mình , một trong
những sức mạnh tổng hợp đó là bản sắc truyền thống văn hóa, giá trị tinh thần,
mà từ góc độ cốt lõi tư tưởng đó chính là triết íl nhân sinh của dân tộc.
Phật giáo là một tôn giáo lớn, giáo lí của Phật giáo mang đậm tính triết
lí nhân sinh sâu sắc. Từ khi du nhập vào Việt Nam Phật giáo đã trải qua nhiều
biến đổi thịnh suy, thăng trầm cùng với lịch sử dân tộc. Phật giáo đã từng
vươn lên chiếm lĩnh vị trí tư tưởng - tôn giáo chính thống ở các triều đại Đinh,
Lê, Lý, Trần và để lại nhiều giá trị trong đời sống tinh thần trên nhiều lĩnh
vực như tư tưởng chính trị, lối sống đạo đức, văn hóa, tâm linh... Phật giáo đã
hòa đồng với tín ngưỡng, phong tục tập quán của người Việt gắn bó với các tư
tưởng truyền thống của dân tộc, đi vào đời sống của nhân dân truyền thừa giá
trị tốt đẹp qua các thế hệ. Nó đã trở thành Phật giáo của Việt Nam với bản sắc
riêng, với cốt cách riêng qua quá trình bồi đắp truyền thống văn hóa, chủ
nghĩa yêu nước, tinh thần cố kết cộng đồng... để đồng hành cùng dân tộc
trong quá trình dựng nước và giữ nước của người Việt.
Trong những đỉnh cao của lịch sử dân tộc, dòng thiền Trúc Lâm Yên
Tử có một vị trí đặc biệt, không chỉ đánh dấu bước ngoặt của Phật giáo Việt
Nam thống nhất với tổ chức giáo hội chính thức của thiền pháp Trúc Lâm Yên
Tử, mà cũng là một đỉnh cao tư tưởng (triết lí nhân sinh ) của người Việt và
nhà nước Đại Việt.
Trong giai đoạn đổi mới, mở cửa và hội nhập, những giá trị triết lí nhân
sinh của Phật giáo dân tộc nói chung và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói



2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Phật giáo ở Việt Nam nói chung và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói
riêng là đề tài đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của nhiều nhà nghiên
cứu. Nhưng đề tài luận văn này tiếp cận hẹp hơn, theo góc độ triết học về vấn
đề: “Triết lí nhân sinh” của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Để đáp ứng mục
đích, nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, luận văn sẽ tổng quan các thành tựu đi
trước theo các nhóm vấn đề sau:
2.1. Về tiền đề cho sự ra đời triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc
Lâm Yên Tử
Nhiều tác giả đã nghiên cứu tiếp cận thiền phái Trúc Lâm Yên Tử về
mặt văn hóa, lịch sử. Trong đó xuất hiện hai công trình lớn do trí tuệ tập thể
của các nhà nghiên cứu Viện Sử học và Viện Văn học biên soạn là Tìm hiểu
xã hội Việt Nam thời Lý - Trần và Văn thơ Lý - Trần. Trong Tìm hiểu xã hội
Việt Nam thời Lý - Trần, những bài viết về tư tưởng Phật giáo thời Lý - Trần
của PGS Nguyễn Đức Sự, GS Nguyễn Huệ Chi, PGS Nguyễn Duy Hinh đã hệ
thống khá đầy đủ các điều kiện xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự ra đời thiền
phái Trúc Lâm Yên Tử. Bộ sách Văn thơ Lý Trần của Viện Văn học cũng là
tài liệu hết sức quý báu và đáng tin cậy cho việc nghiên cứu tư tưởng của các
thiền sư Trúc Lâm thể hiện trong thơ thiền.

Hòa thượng Thích Thông Phương (2002) trong “Thiền Phái Trúc
Lâm Yên Tử”, đã cho chúng ta thấy được mạch nguồn Thiền phái Trúc
Lâm Yên Tử, những nét nổi bật của nó và sự phục hưng Thiền phái Trúc
Lâm… Đó là sự tiếp biến các dòng thiền Tì Ni Đa Lưu Chi

, Vô Ngôn

Thông, Thảo Đường tron g thời Lý và thời Trần hình thành nên dòng thiền

Chí Minh, năm 1997; Thiề n sư Viê ̣t Nam của Thích Thanh Từ , Nxb. Thành
phố Hồ Chí Minh , năm 1995; Thiề n họ c đời Trầ n của Thích Thanh Từ chủ
biên, Viê ̣n Nghiên cứu Phâ ̣t ho ̣c Viê ̣t Nam , năm 1995; Trầ n Nhân Tông toàn
tập của Lê Mạnh Thát, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2000…
Pháp Loa được đề cập đến trong hầu hết các công trình nghiên cứu liên
quan đến Phật giáo Việt Nam, nhưng chưa tác phẩm nào viết sâu về Pháp
Loa, mà chỉ là đánh giá chung, những đóng góp của ông trong việc hình thành
và phát triển thiền phái Trúc Lâm Yên Tử như Tam tổ Trúc Lâm giảng giải,
của Thích Thanh Từ trong đã đề cập đến Pháp Loa, ca ngợi cuộc đời cũng
như công lao của ông. Đọc qua các Thiền sư Việt Nam từ xưa đến nay, chưa
thấy một người nào đã chinh phục được các hàng vương tôn, quý tộc, khiến


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Thích Phước An (1992), Huyền Quang và con đường trầm lặng mùa

thu, Tạp chí văn học số 4 - 1992, Hà Nội.
2. Đào Duy Anh (1992), Viê ̣t Nam văn hóa sử cương , Nxb. Tp. Hồ Chí

Minh.
3. Đào Duy Anh (2005), Đất nước Việt Nam qua các đời, Nxb. Văn hóa

thông tin.
4. Ngô Thị Lan Anh (2011), “Ảnh hưởng của Tâm trong phật giáo đối với

đời sống đạo đức ở nước ta hiện nay”, Luận án tiến sĩ Triết học, Học
viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh.
5. Ban Phâ ̣t giá o Viê ̣t Nam - Ban Phâ ̣t ho ̣c chuyên môn (1995), Thiề n học

đời Trầ n, Viê ̣n nghiên cứu Phâ ̣t ho ̣c Viê ̣t Nam.

14. Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triế t học của Thiề n phái Trúc

Lâm đời Trầ n, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nội.
15. Ngô Di (1973), Thiề n và Lão Trang, Nxb. Hạnh Phúc, Sài Gòn.
16. Lê Anh Dũng (1994), Con đường Tam giáo Viê ̣t Nam, Nxb. Tp. Hồ Chí

Minh.
17. Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hoá Viê ̣t Nam
, Nxb. Hà Nội.
18. Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (1996), Văn kiê ̣n Đại hội đại biể u toàn quố c

lầ n thứ VIII, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nội.
19. Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (1998), Văn kiê ̣n Hội nghị lần thứ năm Ban

chấ p hành Trung ương khóa VIII, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nô ̣i.
20. Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (2001), Văn kiê ̣n Đại hội đại biể u toàn quố c

lầ n thứ IX, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nô ̣i.
21. Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (2006), Văn kiê ̣n Đại hội đại biể u toàn quố c

lầ n thứ X, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nội.
22. Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (2011), Văn kiê ̣n Đại hội đại biể u toàn quố c

lầ n thứ XI, Nxb. Chính trị Quố c gia, Hà Nội.
23. Trầ n Văn Giáp (1968), Phật giáo Viê ̣t Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ

XII, Ban tu thư Đại ho ̣c Va ̣n Ha ̣nh, Sài Gòn.
24. Trầ n Văn Giàu (1993) Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam , Nxb.

Tp. Hồ Chí Minh.

33. Nguyễn Hùng Hâ ̣u (Chủ biên, 2002), Đại cương li ̣ch sử tư tưởng triế t

học Việt Nam, tập 1, Nxb. Đa ̣i ho ̣c Quố c gia, Hà Nội.
34. Nguyễn Hùng Hâ ̣u (2002), Lược khả o tư tưởng Thiề n Trúc Lâm Viê ̣t

Nam Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
35. Nguyễn Hùng Hâ ̣u “Triế t ho ̣c Phâ ̣t giáo Trầ n Thái Tông” , của, Nội san

nghiên cứu Phật học số 4/1994 và số 1/1995.
36. Nguyễn Duy Hinh (1989), Tư tưởng Phật giáo Viê ̣ t Nam, Nxb. Khoa

học xã hội, Hà Nội.
37. Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển Bách khoa Việt Nam

(1995), Từ điển Bách khoa Việt Nam, Nxb. Trung tâm Biên soạn Từ
điển Bách khoa Việt Nam, Hà Nội.
38. Đỗ Quang Hưng (2006), Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

và toàn cầu hóa, Tạp chí Khoa học xã hội (số 9).
39. Đinh Gia Khánh dịch (1976), Văn học Việt Nam thế kỉ X-XIV, Cư trần

lạc đạo phú, Nxb. Văn học.


40. Nguyễn Lang (1979), Viê ̣t Nam Phật giáo sử luận

(3 tâ ̣p), Nxb. Văn

học, Hà Nội.
41. Nguyễn Lang (2000), Viê ̣t Nam Phật giáo sử luận

50. Nguyễn Quang Ngọc (chủ biên, 2010), Vương triều Lý, Nhà xuất bản Hà

Nội.
51. Chân Nguyên - Nguyễn Tường Bách (1999), Từ điể n Phật học , Nxb.

Thuâ ̣n Hoá, Huế .
52. Ngô Thì Nhậm (2002). Tác phẩm (tâ ̣p 3) Mai Quố c Liên chủ biên ,

Nxb. Văn ho ̣c & Trung tâm Quố c ho ̣c. Hà Nội.


53. Phân viê ̣n nghiê n cứu Phâ ̣t ho ̣c (1990), Thiề n uyể n tập anh , Nxb. Văn

học, Hà Nội.
54. Từ điể n minh triế t phương Đông : Phật giáo - Ấn Độ giáo - Đạo giáo -

Thiề n (1997), Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i.
55. Nguyễn Danh Phiê ̣t (1990), "Chế đô ̣ phong kiế n trong lich
̣ sử Viê ̣t Nam

từ thế kỷ X đế n thế kỷ XV và những di sản của nó

", Tạp chí Nghiên

cứu li ̣ch sử, 3 (250).
56. Ngô Văn Phú (1995), Trầ n Thủ Độ và sự nghiê ̣p nhà Trầ n , Nxb. Văn

học, Hà Nội.
57. Nguyễn Hoàng Phương (1996), Tích hợp đa vă n hoá Đông Tây cho


Nxb. Tp. Hồ Chí Minh.

, 3 tâ ̣p,


67. Lê Ma ̣nh Thát (2004), Nghiên cứu về Thiề n uyể n tập anh, Nxb. Tp. Hồ

Chí Minh.
68. Thích Mật Thể (1942), Viê ̣t Nam Phật giáo sử lược , Tổ ng hô ̣i tăng ni

Bắ c Viê ̣t, Hà Nội.
69. Thiề n ho ̣c đời Trầ n (1992), Viê ̣n nghiên cứu Phật giáo Viê ̣t Nam , Tp.

Hồ Chí Minh.
70. Thích Tâm Thiện (1995), Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo , Thành

hô ̣i Phâ ̣t giáo Tp. Hồ Chí Minh.
71. Nguyễn Đăng Thu ̣c (1996), Thiề n học Trầ n Thái Tông, Nxb. Văn hóa -

Thông tin, Hà Nô ̣i.
72. Nguyễn Tài Thư (Chủ biên, 1988), Lịch sử Phật giáo Việt Nam , Nxb.

Khoa ho ̣c xã hô ̣i Hà Nội.
73. Nguyễn Tài Thư (Chủ biên, 1992), Lịch sử tư tưởng Việt Nam , tâ ̣p 1,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
74. Ngô Tấ t Tố (1960), Thơ văn đời Trầ n, Nxb. Khai Tri,́ Sài Gòn.
75. Trầ n Thái Tông (1974), Khóa hư lục, Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nô ̣i.
76. Thích Thanh Từ (1992), Thiề n tông Viê ̣t Nam , Thành hô ̣i Phâ ̣t giáo Tp .



Lý - Trần, tập 2, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
86. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Văn học (1978), Thơ văn

Lý - Trần, tập 3, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
87. Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội (2009), Kỉ yếu hội thảo khoa học

"1000 năm vương triều Lý và kinh đô Thăng Long, Nxb. Thế giới.
88. Trương Lâ ̣p Văn (chủ biên), (1999), "Tâm" - Triế t học Phương Đông ,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
89. Viê ̣n khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t Nam (1998), Đại viê ̣t sử kí toàn thư , tâ ̣p 1,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
90. Viê ̣n khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t Nam (1998), Đại viê ̣t sử kí toàn thư , tâ ̣p 2,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
91. Viê ̣n khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t Nam (1998), Đại Viê ̣t sử kí toàn thư , tâ ̣p 3,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nô ̣i.
92. Viê ̣n khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t Nam (1998), Đại Viê ̣t sử kí toàn thư , tâ ̣p 4,

Nxb. Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nô ̣i.
93. Viện Sử học (1980), Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý

- Trầ n, Nxb.

Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội.
94. Viê ̣n Triế t ho ̣c (1984), Một số vấ n đề lí luận về li ̣ch sử tư tưởng Viê ̣t