Giáo án Bồi dỡng Học sinh giỏi môn Địa Lý

S GIO DC & O TO
TRNG THPT
-------------------

----------------

Giáo án
BồI DƯỡNG Học sinh giỏi môn địa lý

Phần bài tập : địa lý tự nhiên 10

NTH


Gi¸o ¸n Båi dìng Häc sinh giái m«n §Þa Lý

CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Trái Đất tham gia vào nhiều loại vận động trong vũ trụ nhưng có hai vận động chính ảnh hưởng trực
tiếp đến các hiện tượng địa lí trên Trái Đất đó là vận động tự quay quanh trục của Trái Đất và quay
quanh Mặt Trời.
Giải được các bài toán về tính các ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh, tính góc nhập xạ của các vĩ độ, cho
thấy được tác dụng to lớn trong việc khắc sâu hơn kiến thức và những kĩ năng vận dụng kiến thức của
học sinh để giải thích các hệ quả tạo ra bởi các chuyển động này. Học sinh hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa
của góc nhập xạ:
Đối với từng địa phương: Quy định năng lượng ánh sáng nhận được do đó ảnh hưởng lớn đến chế
độ nhiệt, khí áp, gió, chế độ ẩm, tạo ra sự phân mùa của khí hậu.
Đối với khí hậu toàn cầu: Tạo nên sự phân chia các đới khí hậu từ xích đạo đến 2 cực đối xứng qua
xích đạo, các mùa giữa 2 bán cầu trái ngược nhau. Là nguyên nhân chủ yếu của quy luật địa đới, các

908” (ở BBC) hoặc 938” (ở NBC) (2)
Bước 3: Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh
Ở BBC: lần I: Từ 21/3 + số ngày đến A. lần II: 23/9 - số ngày đến A.
Ở NBC: lần I: Từ 23/9 + số ngày đến A. lần II: 21/3 - số ngày đến A.
Lưu ý : - Tháng 1,3,5,7,8,10,12 có 31 ngày.
- Tháng 2 có 28 ngày, năm nhuận 29 ngày
- Tháng 4,6,9,11 có 30 ngày.
- 10 = 60’ cung vĩ độ
- 10 = 3600’’ cung vĩ độ
- 1’ = 60’’ cung vĩ độ
3. Công thức tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh
a. Tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh tại địa điểm Huyện Diễn Châu (Nghệ An) có vĩ độ 19 0 20 ' B.
- Mặt trời di chuyển biểu kiến từ Xích đạo (21/3) -> CTB (22/6) hết 93 ngày với góc đi được là: 23 0
27’ = ( 23 x 60’ ) + 27’ = 1407’.
- Như vậy, mỗi ngày Mặt trời di chuyển được một góc: (1407 ' x 60’’) : 93 ngày = 908’’
- Số ngày Mặt trời chuyển động biểu kiến từ Xích đạo lên Diễn Châu (19 0 20 ' ) là:
19 0 20 ' = (( 19 x 3600’’) + (20’ x 60’’)) : 908’’
= ( 68400’’ + 1200’’ ) : 908’’
= 69600’’ : 908’’
= 77 ngày
- Ngày Mặt trời lên thiên đỉnh lần thứ nhất tại Diễn Châu là: 21/ 3 + 77 ngày = ngày 6/6.
- Ngày Mặt trời lên thiên đỉnh lần thứ hai tại Diễn Châu là: 22/6 + ( 93 ngày – 77 ngày ) = ngày 10/7
Hoặc: 23/ 9 – 77 ngày = ngày 08/ 7.
- ( Được phép sai số 01 ngày )
b. Tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh tại địa điểm Huế có vĩ độ 16 0 24 ' B.
- Mặt trời di chuyển biểu kiến từ Xích đạo (21/3) -> CTB (22/6) hết 93 ngày với góc đi được là: 23 0
27’ = ( 23 x 60’ ) + 27’ = 1407’.
- Như vậy, mỗi ngày Mặt trời di chuyển được một góc: (1407 ' x 60’’) : 93 ngày = 908’’
- Số ngày Mặt trời chuyển động biểu kiến từ Xích đạo lên Huế (16 0 24 ' B) là:
16 0 24 ' = (( 16 x 3600’’) + (24’ x 60’’)) : 908’’

- Ngày Mặt trời lên thiên đỉnh lần thứ nhất tại Đà Nẵng là: 21/ 3 + 63 ngày = ngày 23/5.
- Ngày Mặt trời lên thiên đỉnh lần thứ hai tại Đà Nẵng là: 22/6 + ( 93 ngày – 63 ngày ) = ngày 22/7
Hoặc: 23/ 9 – 63 ngày = ngày 22/ 7.
c. Làm bài tập:
Tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh tại địa điểm Hà Nội có vĩ độ 21 0 02 ' B và TP Hồ Chí Minh có
vĩ độ 10 0 47 ' B


Gi¸o ¸n Båi dìng Häc sinh giái m«n §Þa Lý
II. TÍNH GÓC NHẬP XẠ CỦA CÁC VĨ ĐỘ
1. Khái niệm: Góc nhập xạ (góc chiếu sáng) là góc được tạo ra bởi các tia tới của ánh sáng Mặt Trời
hợp với mặt phẳng chân trời của 1 điểm ở 1 độ vĩ trên bề mặt Trái Đất.
Cùng với mặt cong của bề mặt Trái Đất và chuyển động biểu kiến hàng năm của Trái Đất nên góc
nhập xạ có 1 số tính chất sau:
- Góc nhập xạ của các vĩ độ khác nhau thì không bằng nhau, nhìn chung nhỏ dần từ xích đạo đến
cực.
- Vào 2 ngày 21/3 và 23/9 góc nhập xạ có sự đối xứng qua đường xích đạo: tại xích đạo góc nhập
xạ = 900, các điểm nằm trên cùng 1 vĩ độ ở Bắc và Nam bán cầu thì có góc nhập xạ bằng nhau.
- Vào ngày 22/6 góc nhập xạ lớn nhất ở CTB và = 90 0, vào ngày 22/12 góc nhập xạ lớn nhất ở
CTN và = 900.
- Chỉ có các vĩ độ trong vùng nội chí tuyến mới có góc nhập xạ lớn nhất = 90 0 ứng với ngày Mặt
Trời lên thiên đỉnh .Ngoài vùng chí tuyến góc nhập xạ luôn nhỏ hơn 900.
- Góc nhập xạ của mỗi độ vĩ thay đổi trong năm. Lớn nhất ứng với ngày Hạ chí và nhỏ nhất ứng
với ngày Đông chí của bán cầu đó đối với các vĩ độ từ chí tuyến về hai cực. Trong vùng nội chí tuyến
là ngày Mặt trời lên thiên đỉnh tại điểm đó.
2. Cách tính góc nhập xạ:
2.1. Công thức tính góc nhập xạ
- Ngày 21/3 và 23/9: tia sáng MT chiếu thẳng góc vào XĐ, độ cao MT ở mọi địa điểm vào lúc 12h trưa
được tính theo công thức:
h = 90 0 - φ

90 0 - ( 66 0 33’ - 23 0 27’ ) = 46 0 54’
* Ngày 21/3 và 23/9:
+ Tại vòng cực Bắc: 90 0 - 66 0 33’ = 23 0 27’
+ Tại CTB: 90 0 - 23 0 27’ = 66 0 33’
+ Tại XĐ: = 90 0
+ Tại CTN: 90 0 - 23 0 27’ = 66 0 33’
+ Tại vòng cực nam:
90 0 - 66 0 33’ = 23 0 27’
* Kết luận:
Góc chiếu sáng lúc 12 h trưa
Vĩ
21 - 3 và
22 - 6
22 - 12
23 - 9
66033’ B
23027’
46054’
00
23027’ B
66033’
900
43006’
00
900
66033’
66033’
0
0
0

Số giờ chiếu sỏng trong ngày
21 - 3
22 - 6
23 - 9
22 - 12
0
66 33’ B
12
24
12
0
23027’ B
12
13 1/2
12
10 1/2
00
12
12
12
12
0
23 27’ N
12
10 1/2
12
13 1/2
66033’ N
12
0

từ chí tuyến Bắc về 2 cực.


Gi¸o ¸n Båi dìng Häc sinh giái m«n §Þa Lý
- Ngày 22-12 số giờ chiếu sáng giảm từ vòng cực Nam về vòng cực Bắc, còn góc nhập xạ giảm từ
chí tuyến Nam về 2 cực.
- Trong năm, tổng số giờ chiếu sáng là như nhau ở các vĩ tuyến, nhưng tổng lượng bức xạ Mặt Trời
giảm dần từ Xích đạo về 2 cực.
6. Làm bài tập
6.1) Tính góc nhập xạ của mặt trời tại Hà Nội ở vĩ độ 21 0 01’ B và TP HCM tại vĩ độ 10 0 40’ B vào
các ngày 21/3, 23/9, 22/6, 22/12.
6.2) Tính góc nhập xạ của mặt trời tại Cần Thơ ở vĩ độ 10 0 02’ B, Đà Nẵng 16 0 02’ B và TP Nha
Trang tại vĩ độ 12 0 15’ B vào các ngày 21/3, 23/9, 22/6, 22/12.

III. CÁCH TÍNH GIỜ
1. Giờ địa phương.
- Trái đất có hình khối cầu và tự quay quanh trục, nên ở mỗi địa điểm quan sát trong 1 ngày đêm chỉ
nhìn thấy mặt trời lên cao nhất trên bầu trời vào lúc 12h trưa.
- Do trái đất quay từ T -> Đ nên ở phía đông địa điểm quan sát thấy mặt trời ngã về phía tây, còn ở
phía tây thấy mặt trời sắp tròn bóng.
- Cùng 1 thời điểm mỗi địa phương có 1 giờ riêng, giờ địa phương thống nhất ở tất cả các địa điểm
nằm trên 1 KT.
- Để tiện cho việc tính toán, bề mặt trái đất được chia làm 24 khu vực giờ, giờ chính thức của toàn khu
vực là giờ địa phương của KT đi qua chính giữa khu vực.
- Các múi giờ được đánh thứ tự từ 0 -> 24, khu vực đánh 0 gọi là khu vực giờ gốc tại Green wich nước
Anh.
2. Đường chuyển ngày quốc tế
- Do trái đất có hình khối cầu nên khu vực giờ gốc số 0 trùng vớ khu vực 24, vì vậy trên Trái Đất bao
giờ cũng có 1 khu vực có 2 ngày khác nhau.
- Trên trái đất quy ước lấy KT 180 0 ở giữa múi giờ 12 trên TBD làm đường chuyển ngày quốc tế, nếu

150 T
23
?
?
0
Achentina
60 T
20
?
?
Mỹ
1200 T
16
?
?
0
Anh
0
0
?
?
0
Nam phi
30 Đ
2
?
?
Nga
450 Đ
3

600 T
1200 T
00
300 Đ
450 Đ
1050 Đ
1200 Đ

Múi
giờ
21
23
20
16
0
2
3
7
8

Giờ

Ngày

19h45
21h45
18h45
14h45
22h45
0h 45


Vị trí

Tôki-ô

Kinh
độ
Giờ
Ngày

1350
Đ
20h
1/3

Niuđêli
750
Đ
?
?

Xítni
1500
Đ
?
?

Oasinhtơn
750
T


1200
T
3h
1/3


Gi¸o ¸n Båi dìng Häc sinh giái m«n §Þa Lý
- Giờ cất cánh tại VN là 6h ngày 1/ 3/ 2009
Lúc đó ở Anh đang là 23h ngày 28/2. Sau 12h bay (23 + 12 = 11h ngày 1/3 ) máy bay đến Anh lúc 11h
ngày 1/ 3/ 2009.
5. Làm bài tập1: Tính giờ trên Trái Đất.
a) Một trận đấu bóng đá ở Anh được tổ chức vào lúc 15 giờ ngày 08/3/2009, được truyền hình trực
tiếp . Tính giờ truyền hình trực tiếp tại các kinh độ ở các quốc gia trong bảng sau đây:
Vị trí
Việt Nam
Anh
Nga
Ôxtrâylia
Hoa kì
o
o
o
o
Kinh độ
105 Đ
0
45 Đ
150 Đ
120oT

150oĐ

120oT

Giờ

22 giờ

15 giờ

18 giờ

01 giờ

07 giờ

Ngày,tháng

08/3

08/3

08/3

09/3

08/3

b)
- Ở Việt Nam vào thời điểm 18 giờ ngày 8/3/2009 thì mọi nơi trên Trái Đất có cùng ngày 08/3 nhưng


0

66 33’B (vùng cực Bắc)
23027’B (chí tuyến Bắc)
00 (Xích đạo)
23027’N (chí tuyến Nam)
66033’N (vùng cực Nam)
* Cụ thể: Nếu gọi h là gúc nhập xạ của tia sáng Mặt Trời lúc 12 giờ trưa, φ là vĩ độ địa lý tại địa điểm
cần tính, chúng ta sẽ có các công thức tính vào các ngày nói trên, cụ thể là:
Vào ngày 21-3 và 23-9 : Tất cả các địa điểm trên Trái Đất đều có góc nhập xạ được tính
bằng công thức:
h= 900- φ
Vào ngày 22-6:
+ Bắc bán cầu (BBC):
h= 900- φ + 23027’
+ Nam bán cầu (NBC):
h= 900- φ - 23027’
Vào ngày 22-12:
+ BBC:
h= 900- φ - 23027’
+ NBC:
h= 900- φ + 23027’
Áp dụng các công thức vào bài tập trên ta có:
Vào ngày 21-3 và 23-9:
+ Tại vòng cực Bắc:
h= 900- 66033’
= 23027’
+ Tại chí tuyến Bắc:
h= 900- 23027’

+ Tại vòng cực Bắc:
h= 900- 66033’- 23027’
= 00
+ Tại chí tuyến Bắc:
h= 900- 23027’- 23027’
= 43006’
+ Tại xích đạo:
h= 900- 00- 23027’
= 66033’
+ Tại chí tuyến Nam:
h= 900- 23027’+ 23027’
= 900
+ Tại vòng cực Nam:
h= 900- 66033’+ 23027’
= 46054’
Cả hai phương pháp đều cho kết quả tính như sau:
Góc chiếu sáng lúc 12 giờ trưa

Vĩ tuyến
660 33’B (vòng cực Bắc)
23027’B (chí tuyến Bắc)
00 (Xích đạo)
23027’N (chí tuyến Nam)
66033’N (vòng cực Nam)

21-3
23027’
66033’
900
660333’

Mặt Trời phải ở đỉnh đầu của người quan sát.
- Chỉ trong khu vực nội chí tuyến thì mới thấy Mặt Trời mọc chính Đông, lặn chính Tây ( Vì chỉ
trong khu vực có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh - tia nắng Mặt Trời tạo góc nhập xạ bằng 90 o lúc
12h trưa).
- Không phải ngày nào các địa điểm trong khu vực nội chí tuyến đều thấy hiện tượng này, mà chỉ
vào đúng ngày tại địa điểm đó có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh thì mới thấy Mặt Trời mọc chính
Đông và lặn chính Tây.
- Ở xích đạo có hai ngày Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây - đó là vào ngày Xuân Phân
(21/3) và ngày Thu Phân (23/9).
- Ở chí tuyến Bắc hiện tượng này chỉ xảy ra một ngày - đó là ngày Hạ chí(22/6).
- Ở chí tuyến Nam hiện tượng này chỉ xảy ra một ngày - đó là ngày Đông chí(22/12).
- Những địa điểm khác trong khu vực nội chí tuyến sẽ có hai ngày quan sát thấy Mặt Trời mọc
chính Đông và lặn chính Tây - là hai ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh tại địa điểm đó.
- Các địa điểm ngoại chí tuyến không bao giờ có hiện tượng Mặt Trời mọc chính Đông và lặn
chính Tây.

Câu hỏi:
Hình dạng khối cầu của Trái Đất có ý nghĩa rất quan trọng trong các công trình nghiên
cứu về địa lý, địa vật lý và địa chất. Em hãy cho biết khi Trái Đất tự quay quanh trục và quay
xung quanh Mặt Trời, hình dạng khối cầu của Trái Đất đã có ảnh hưởng đến những hiện tượng
nào về mặt địa lý?
Khi Trái Đất tự quay quanh trục và quay xung quanh Mặt Trời, về mặt địa lý, hình dạng khối cầu của
Trái Đất đã có những ảnh hưởng đến những hiện tượng sau:
- Hình dạng cầu của Trái Đất làm cho bề mặt của nó luôn luôn có một nửa được chiếu sáng và nột
nửa nằm trong bóng tối, nhịp điệu ngày và đêm diễn ra liên tục ở khắp mọi nơi trên Trái Đất làm cho
nhiệt độ ở lớp vỏ địa lý điều hoà.
- Hình dạng cầu của Trái Đất làm cho các tia sáng song song của Mặt Trời khi chiếu xuống bề mặt
Trái Đất ở các độ vĩ khác nhau tạo ra những góc nhập xạ khác nhau, dẫn đến sự phân bố nhiệt giảm
dần từ xích đạo về 2 cực, hình thành các vòng đai nhiệt, các vành đai khí hậu và tính địa đới của các
yếu tố địa lý.