VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

----------***----------

LUYỆN THỊ MINH THƢ

SỰ KẾ THỪA VÀ LUẬN GIẢI MỚI CỦA
PHAN BỘI CHÂU VỀ CÁC TƢ TƢỞNG NHO GIÁO
TRONG TÁC PHẨM KHỔNG HỌC ĐĂNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội, 2017


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

----------***----------

LUYỆN THỊ MINH THƢ

SỰ KẾ THỪA VÀ LUẬN GIẢI MỚI CỦA
PHAN BỘI CHÂU VỀ CÁC TƢ TƢỞNG NHO GIÁO
TRONG TÁC PHẨM KHỔNG HỌC ĐĂNG
Chuyên ngành: Triết học

giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng 17
1.4. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết .................................................... 24
Chƣơng II. CƠ SỞ SỰ KẾ THỪA VÀ LUẬN GIẢI MỚI CỦA PHAN BỘI
CHÂU VỀ CÁC TƢ TƢỞNG NHO GIÁO TRONG KHỔNG HỌC ĐĂNG ..... 26
2.1. Bối cảnh lịch sử, xã hội thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX .. 26
2.2. Bối cảnh văn hóa, tư tưởng của sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội
Châu về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng ........................ 34
2.3. Thân thế, sự nghiệp của Phan Bội Châu và tác phẩm Khổng học đăng ............ 49
Chƣơng III. NHỮNG NỘI DUNG TƢ TƢỞNG NHO GIÁO ĐƢỢC PHAN
BỘI CHÂU KẾ THỪA VÀ LUẬN GIẢI MỚI TRONG TÁC PHẨM
KHỔNG HỌC ĐĂNG ............................................................................................. 57
3.1. Sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về Trời và con người trong
Khổng học đăng .................................................................................................... 57
3.2. Sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về vấn đề kinh tế và chính trị
trong Khổng học đăng........................................................................................... 67
3.3. Sự kế thừa và diễn giải mới của Phan Bội Châu về đạo đức và giáo dục trong
tác phẩm Khổng học đăng .................................................................................... 90
Chƣơng IV. GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA SỰ KẾ
THỪA VÀ LUẬN GIẢI MỚI CỦA PHAN BỘI CHÂU VỀ CÁC TƢ TƢỞNG
NHO GIÁO TRONG TÁC PHẨM KHỔNG HỌC ĐĂNG ................................ 115
4.1. Giá trị và hạn chế của Phan Bội Châu khi luận giải tư tưởng Nho giáo trong
tác phẩm Khổng học đăng .................................................................................. 115
4.2. Ý nghĩa của việc Phan Bội Châu kế thừa và luận giải mới về Nho giáo trong
tác phẩm Khổng học đăng .................................................................................. 132
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 147
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC
GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .............................................................. 151
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................. 152

1

tư tưởng văn hóa truyền thống với tư tưởng văn hóa hiện đại của nước nhà.
Trong cuộc đời hoạt động của mình, ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị cao
về tư tưởng. Là một môn đồ ưu tú của chốn “cửa Khổng sân Trình”, ông đã

2


thấm nhuần những tư tưởng tích cực của Nho giáo. Giống như nhiều nhà tư
tưởng cùng thời, để kết hợp yêu nước với duy tân, Phan Bội Châu đã phải chia
tay với đạo lý thánh hiền ở nhiều điểm nhưng trong quá trình tiếp nhận tư tưởng
mới, ông đã phải nhìn lại và chịu không ít những ràng buộc với tư tưởng Nho
giáo. Vì vậy, vào thời gian cuối đời, ông đã viết hai bộ sách lớn về Nho giáo,
trong đó có cuốn Khổng học đăng. Đây là tác phẩm có giá trị, thể hiện rõ ý thức
trách nhiệm của một nhà yêu nước chân chính, với tâm huyết giữ gìn và phát huy
các giá trị tư tưởng truyền thống của dân tộc Việt Nam. Trong tác phẩm này,
những kinh điển chủ yếu của Nho giáo đã được Phan Bội Châu giải thích lại
thông qua lăng kính của một nhà nho tiến bộ, qua đó giúp người đọc thấy được
những tinh hoa của Nho giáo trong toàn bộ lịch sử và đối với thời đại của Phan
Bội Châu. Với Khổng học đăng, chúng ta thấy Phan Bội Châu “luôn trân trọng
giữ gìn tinh thần chân chính của Khổng học và nhắc mỗi chúng ta biết coi trọng
tinh thần nền tảng của văn hoá cội nguồn phương Đông” [37, tr. 350]. Đây là
việc làm có ý nghĩa hết sức sâu sắc của ông trong bối cảnh “gió Á mưa Âu” ở
Việt Nam buổi giao thời.
Trong bối cảnh đất nước ta hiện nay, khi quá trình hội nhập kinh tế, văn hóa
toàn cầu đang diễn ra ngày càng sâu rộng thì đã xuất hiện nhiều đặc điểm dường như
lặp lại có tính biện chứng so với những đặc điểm của xã hội Việt Nam cách đây gần
100 năm - thời kỳ tác phẩm Khổng học đăng ra đời. Vì vậy, nghiên cứu sự kế thừa,
luận giải mới của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng là
một việc làm cần thiết. Nó không chỉ giúp chúng ta đánh giá một cách đúng đắn nhất
về tư tưởng và những cống hiến của Phan Bội Châu đối với dân tộc Việt Nam, mà còn

3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu: Sự diễn giải của Phan Bội Châu về Nho giáo
trong tác phẩm Khổng học đăng.
3.2. Phạm vi nghiên cứu: Các tư tưởng của Nho giáo được Phan Bội Châu
luận giải trong tác phẩm Khổng học đăng như: Vấn đề Trời, Mệnh trời, con người;
vấn đề kinh tế, chính trị; vấn đề đạo đức, giáo dục.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở những nguyên lý cơ
bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng
Cộng sản Việt Nam về lịch sử triết học, lịch sử tư tưởng Việt Nam.
4.2. Phƣơng pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu
triết học như: phương pháp lôgic – lịch sử, phương pháp phân tích – tổng hợp, phương
pháp so sánh, hệ thống hóa... kết hợp với phương pháp văn bản học, tiểu sử học.
5. Đóng góp của luận án:
- Làm sáng tỏ được những điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng

4


dẫn đến sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng Nho giáo
trong tác phẩm Khổng học đăng.
- Phân tích và làm rõ được sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về
những nội dung tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng.
- Làm rõ được những giá trị, hạn chế và ý nghĩa hiện thời của sự kế thừa và
luận giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1. Ý nghĩa lý luận: Luận án góp tìm hiểu, hệ thống hóa những nội dung tư
tưởng Nho giáo được Phan Bội Châu kế thừa và luận giải mới trong tác phẩm Khổng
học đăng, từ đó góp phần tìm hiểu tư tưởng của nhà Nho, nhà chí sĩ cách mạng Phan
Bội Châu. Trên cơ sở đó, luận án rút ra một số bài học thực tiễn và lý luận về việc kế

1.1. Các công trình nghiên cứu về cơ sở của việc luận giải tƣ tƣởng Nho
giáo trong tác phẩm Khổng học đăng của Phan Bội Châu
Ở nước ta, việc nghiên cứu sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về
các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng chưa được đề cập với tư cách
là một nội dung độc lập mà thường chỉ được bàn tới một phạm vi hẹp hoặc thông qua
các nội dung căn bản khác của ông. Tuy vậy, những nhận định được đưa ra từ những
nghiên cứu này cũng có tác dụng định hướng cho tác giả khi nghiên cứu đề tài.
Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về bối cảnh kinh tế, xã hội, văn
hóa, tƣ tƣởng của việc luận giải tƣ tƣởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học
đăng của Phan Bội Châu
Về bối cảnh kinh tế, xã hội, trước hết phải kể đến những phân tích của tác giả
Trần Văn Giàu trong cuốn Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến
Cách mạng tháng Tám, tập 2 (Nxb Khoa học Xã hội, HN, 1975). Tác giả đã phân
tích điều kiện chính trị, xã hội dẫn tới sự khủng hoảng của Nho giáo ở Việt Nam
những năm đầu thế kỷ XX; đồng thời miêu tả một cách chi tiết về biểu hiện của
cuộc khủng hoảng này trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới. Từ những
phân tích đó, tác giả cho rằng: “Cái thời giữa hai cuộc chiến tranh này, lạ thay, lại
chứng kiến một số sự kiện giống như chuyện một ngọn đèn phụt lên để rồi tắt. Như:
hầu hết các kinh truyện Nho giáo, kể cả Kinh Dịch rất khó hiểu, đều được dịch, giải
thích, in ra; như có những bài và những sách trình bày Nho giáo một cách có hệ
thống, trình bày tư tưởng và lịch sử của Nho gia trứ danh, ở bên Trung Quốc và ở
Việt Nam; lại như những loạt bài báo và những sách phê bình Nho giáo một cách

6


khá kịch liệt và đôi khi sâu sắc... Có thể nói rằng ở nước ta trước kia chưa từng có
lúc nào thảo luận nhiều và sâu về Nho giáo như lúc này” [50, tr. 310, 311]. Bằng
quan điểm duy vật, tác giả cuốn sách đã giải thích nguyên nhân dẫn tới những bàn
luận “nhiều và sâu” về vấn đề Nho giáo và văn hóa dân tộc ở nước ta thời kỳ này.



ra những di hại cho nền văn hóa dân tộc” và đó là nguyên nhân dẫn đến sự ra đời
Khổng học đăng của Phan Bội Châu. Tác giả viết: “Phan Bội Châu bị bắt và bị an trí
ở Huế, mặc dầu sống trong hoàn cảnh hết sức khó khăn bị o ép đủ bề, nhưng với tấm
lòng thương dân, yêu nước, với ý thức trách nhiệm cao đối với sự phục hưng đất
nước, trước thực tế mới với độ mẫn cảm của một bậc đại chân nho sớm nhận thấy ảnh
hưởng tai hại của chính sách làm đứt đoạn nền văn hóa truyền thống lúc ấy, ông đã có
ý thức bảo tồn, chuyển dịch tinh hoa của văn hóa phương Đông cho hậu thế, với thiện
chí có thể hướng bước chuyển của dân tộc từ truyền thống sang hiện đại một cách
thuận chiều, ít đổ vỡ” [37, tr. 342].
Về bối cảnh văn hóa, tư tưởng, trong Luận án tiến sĩ Triết học “Tư tưởng
triết học và chính trị của Phan Bội Châu” (Viện Triết học, 2006), TS. Nguyễn Văn
Hòa đã khẳng định thái độ đúng đắn của Phan Bội Châu trong việc kế thừa di sản tư
tưởng của dân tộc và tinh hoa của nhân loại và cho rằng chính sự tiếp xúc với văn
minh phương Tây đã giúp Phan Bội Châu có được thái độ đúng đắn này. Tác giả
viết: “Phan Bội Châu là một trong những người đại diện cho buổi giao thời của sự
tiếp xúc Á – Âu hồi cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Ông đã hăm hở đón nhận và
tiếp xúc với các trào lưu tư tưởng tư sản phương Tây được chuyển tải qua Tân thư,
Tân văn” [57, tr. 45]. Theo tác giả, chính sự tiếp xúc với văn minh phương Tây đã
giúp Phan Bội Châu đối chiếu, kiểm nghiệm lại vốn hành trang tư tưởng của mình,
đưa lại cho ông một cách nhìn mới mẻ về thế giới. Ở đây, tác giả chỉ bàn đến Tân
văn, Tân thư với tư cách là tiền đề lý luận quan trọng của chủ trương điều hòa Đông
– Tây, Kim – cổ của Phan Bội Châu. Tuy nhiên, cần hiểu rằng, việc Phan Bội Châu
kế thừa và luận giải mới các tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng chính là bằng
chứng tiêu biểu nhất cho chủ trương dung hợp đó. Vì vậy, những lập lập, phân tích
hợp lý của tác giả Nguyễn Văn Hòa sẽ được chúng tôi kế thừa và phát triển để làm
rõ tiền đề tư tưởng dẫn đến Khổng học đăng của Phan Bội Châu.
Tác giả Nguyễn Thọ Đức trong bài Tìm hiểu xu hướng hiện đại hóa tư tưởng
Nho giáo trong Khổng học đăng của Phan Bội Châu (Tạp chí Hán Nôm, số 6, 2011,

minh phương Tây. Đây được xem là điều kiện quan trọng dẫn tới việc Phan Bội
diễn dịch lại các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm của mình.
Thứ hai, về thân thế, sự nghiệp của Phan Bội Châu
Vấn đề này được rất nhiều các tác giả quan tâm nghiên cứu và được thể hiện
không chỉ trong các công trình chuyên khảo về Phan Bội Châu mà cả trong các tài
liệu khác viết về Lịch sử Việt Nam, Danh nhân văn hoá Việt Nam...
Về thân thế của Phan Bội Châu, trước tiên phải kể đến cuốn Phan Bội Châu
niên biểu (do Phan Bội Viết năm 1929). Đây là tập hồi ức của Phan Bội Châu mang
đậm dấu ấn cá tính và bút pháp tác giả, trong đó ghi lại toàn bộ cuộc đời ông. Tập
hồi ký hơn 200 trang này giúp người đọc biết được Phan Bội Châu sinh ra ở Nam

9


Đàn, Nghệ An trong một gia đình “Thanh nho”, “đời đời theo nghiệp đọc sách”.
Cha ông là Phan Văn Phổ - “một người thông nho”, sống bằng nghề dạy học và có
công lớn trong việc mở rộng kiến thức cho Phan Bội Châu bằng cách giảng giải sử
sách, kinh truyện, sự nghiệp của các danh nhân, hiền triết,... Mẹ ông là Nguyễn Thị
Nhàn, một người hết mực hiền hậu, hiểu biết và cũng có dòng dõi Nho học. Bên
cạnh việc cung cấp cho độc giả những thông tin đầy đủ về thân thế của Phan Bội
Châu, tập hồi ký còn giúp người đọc thấy được một con người có tư chất thông
minh, tràn đầy nhiệt huyết, yêu nước chân thành và suốt đời phấn đấu, hy sinh cho
nền độc lập của dân tộc. Tác phẩm này là cơ sở quan trọng cho các nhà nghiên cứu
về sau trình bày, phân tích một cách chi tiết về quê hương, gia đình và bản thân
Phan Bội Châu, trên cơ sở đó đánh giá sự ảnh hưởng của các yếu tố trên đến sự
nghiệp chính trị, tư tưởng của ông sau này.
Qua việc tìm hiểu rất nhiều tập sách chuyên khảo, luận án, luận văn, bài báo
khoa học về Phan Bội Châu của các tác giả đã kể trên, chúng tôi nhận thấy, vấn đề
thân thế của Phan Bội Châu đều được đề cập khá kỹ với những nhận xét, đánh giá
mang tính thống nhất cao. Về hoàn cảnh xuất thân, các tác giả đều nhận định Phan

được dần dần hình thành trong Phan Bội Châu” [115, tr. 186], ... Những nhận xét
trên còn được lặp lại trong rất nhiều công trình nghiên cứu về Phan Bội Châu sau này.
Chúng tôi đồng tình với những phân tích, đánh giá, nhận xét của các nhà nghiên cứu
đi trước và sẽ tiếp thu, kế thừa trong quá trình thực hiện đề tài luận án của mình.
Theo chúng tôi, đó là điều kiện về gia đình và là những nhân tố chủ quan cơ bản
dẫn đến sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo
trong tác phẩm Khổng học đăng.
Về sự nghiệp của Phan Bội Châu, trong các công trình nghiên cứu về ông,
hầu hết các tác giả đều chia sự nghiệp của ông thành bốn chặng lớn (giống với cách
mà ông tự chia trong Phan Bội Châu niên biểu), đó là: Từ đầu cho đến 1900, khi
ông đỗ Giải nguyên thi Hương trường Nghệ; từ khi đỗ Giải nguyên cho đến trước
khi xuất dương (1905); từ lúc xuất dương cho đến khi bị Pháp bắt ở Thượng Hải
(1925) và cuối cùng là 15 năm bị giam lỏng ở Bến Ngự. Đánh giá về sự nghiệp của
ông, trước đây, các nhà nghiên cứu đều nhất trí coi Phan Bội Châu là một chiến sĩ cách
mạng kiên cường bất khuất, một nhà yêu nước lớn của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Sự
đánh giá đó rất đúng nhưng chưa toàn diện bởi mới chỉ dựa vào những vai trò và cống
hiến của nhà chí sĩ về mặt chính trị cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Sau này,
khi các tác phẩm của cụ được công bố nhiều hơn và ngày càng có nhiều công trình
nghiên cứu về Phan Bội Châu trên các lĩnh vực Văn, Sử, Triết thì những nhận định về
Phan Bội Châu đã ở mức độ bao quát hơn, đầy đủ hơn và sâu sắc hơn. Chẳng hạn như
trong bài Phan Bội Châu – nhà cách mạng dân tộc, nhà văn yêu nước, nhà tư tưởng dân
chủ lớn nhất Việt Nam đầu thế kỷ XX (In trong cuốn Phan Bội Châu trong dòng thời

11


đại, Nxb Nghệ An, 2007), tác giả Trần Văn Giàu có viết: “Phan Bội Châu là một chính
khách nổi tiếng, một nhà văn lớn, đồng thời cũng là một nhà tư tưởng lỗi lạc nhất nước ta
trong vài chục năm đầu thế kỷ” [113, tr. 50]. Trong cuốn Phan Bội Châu, nhà yêu
nước, nhà văn hoá (Nxb Văn hóa Thông tin, 2012), tác giả Chương Thâu nhận



Khác với quan điểm trên, trong bài Nhà yêu nước Phan Bội Châu (1867 – 1940)
(In trong cuốn Phan Bội Châu, con người và sự nghiệp, Nxb Hà Nội, 1997), tác giả
Đinh Xuân Lâm cho rằng: “Phan Bội Châu là nhà yêu nước lớn suốt đời không ngừng
phấn đấu hy sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, không phải chỉ trong thời kỳ “đắc
ý” của những năm đầu thế kỷ XX, mà ngay cả khi bị kẻ thù bắt cóc, rồi đem về giam
lỏng tại Bến Ngự sống trong vòng kiểm soát khắt khe vẫn tìm cách hoạt động – chủ
yếu là dùng ngòi bút làm vũ khí – để góp phần cổ vũ, giáo dục đồng bào. Vì lẽ đó mà
nếu như trước đây có ý kiến cho rằng từ sau khi tổ chức Việt Nam Quang Phục hội tan
rã thì Phan Bội Châu đã đứng trên bờ của dòng thác cách mạng, e rằng nhận định đó có
phần khắt khe và không phù hợp với thực tế lịch sử lúc bấy giờ” [37, tr. 9].
Nhận định trên thống nhất với nhận định của nhiều nhà nghiên cứu về Phan
Bội Châu sau này như Trần Ngọc Vương, Imai Akio (Đại học Tokyo, Nhật Bản),
Hoàng Kim Kính,... Trong bài “Mấy đặc điểm loại hình nhân cách nhà cách mạng
Phan Bội Châu” (In trong cuốn Phan Bội Châu trong dòng thời đại, Nxb Nghệ An,
2007), tác giả Trần Ngọc Vương nhấn mạnh: “Riêng 15 năm cuối đời, Phan Bội
Châu tự cho là “đồ bỏ”, là “sống thừa”, không có gì đáng chép, nhưng với người
nghiên cứu thì vẫn có nhiều điều để bàn bạc và suy ngẫm” [113, tr. 145]. Ý kiến này
cũng được tác giả Imai Akio (Đại học Tokyo, Nhật Bản) khẳng định trong bài Tư
tưởng và văn học của Phan Bội Châu thời kỳ ở Huế (Tạp chí Nghiên cứu văn học,
số 5 – 2014). Theo tác giả, giai đoạn từ khi Phan Bội Châu bị bắt về quản thúc ở
Huế đến khi mất là “thời kỳ rất đáng được lưu tâm bởi nó là giai đoạn cực kỳ phong
phú về mặt tư tưởng và văn học” [1, tr. 11]. Đặc biệt, trong bài“Vị trí tác phẩm
Khổng học đăng trong tư tưởng Phan Bội Châu” (In trong cuốn Phan Bội Châu
trong dòng thời đại), nhà nghiên cứu Hoàng Kim Kính khẳng định: “Không thể nói
giai đoạn sau 1925 Phan Bội Châu không có gì đóng góp lớn hay có biểu hiện thịnh
trị về mặt tư tưởng so với giai đoạn trước đó” [113, tr. 427]. Theo ông, “với việc từ
một nhà nho yêu nước tiến tới tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản và việc diễn giải
Khổng, Mạnh theo tư tưởng mới ở Phan Bội Châu đã là một bước tiến dài trong lịch

không phải vì thế mà thiếu những nhận định có giá trị về vấn đề này.
Năm 1997, trong bài Một số suy nghĩ về vấn đề Phan Bội Châu và Nho
giáo (In trong kỷ yếu Phan Bội Châu – Con người và sự nghiệp, Nxb Hà Nội),
tác giả Đỗ Thị Hoà Hới cho rằng: “Trong kho tàng Khổng học gồm Tứ thư, Ngũ
Kinh, chúng ta nhận thấy Phan Bội Châu chú trọng học thuyết Nhân đức – Tính
thiện của Khổng – Mạnh. Ông dành phần lớn số trang của cả 2 tập sách, phân
tích học thuyết nhân từ nghĩa gốc trong Luận ngữ và được phát triển thêm bởi
Mạnh Tử và các nhà nho đời sau” [37, tr. 342 – 343]. Theo tác giả, vì mục tiêu
quan trọng của Phan Bội Châu khi viết Khổng học đăng là thuyết phục hậu thế
tin tưởng vào tính chân lý hiển nhiên của đạo lý Nhân – Đức, tính thiện của

14


Khổng – Mạnh, cho nên ông rất chú trọng làm rõ nội dung chữ Nhân trong tác
phẩm này. Từ những phân tích của mình về chữ Nhân trong luận giải của Phan
Bội Châu, tác giả đánh giá: “Qua cách trình bày của Phan Bội Châu, ta thấy ý
nghĩa của chữ Nhân của Khổng giáo rất sâu sắc, ảnh hưởng của nó rất to lớn”
[37, tr. 346]. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra hạn chế của Phan Bội Châu khi luận
giải chữ Nhân trong Nho giáo, đó là “chưa thể vượt ra khỏi cách nhìn của Nho
gia khi cho tất cả vấn đề Nhân – Đức – Tính thiện có nguồn gốc tiên thiên, tiên
nghiệm và hoàn thiện chỉ thuộc về phạm vi chủ thể” [37, tr. 343].
Ở một góc độ sâu sắc hơn, trong bài Tìm hiểu xu hướng hiện đại hóa tư
tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng của Phan Bội Châu” (Tạp chí Hán Nôm, số
6, 2011, tr. 37 – 57), tác giả Nguyễn Thọ Đức đã làm rõ một nội dung tư tưởng Nho
giáo được luận giải trong Khổng học đăng, bao gồm: phạm trù Nhân; tư tưởng “dân
chủ”, “dân quyền” và tư tưởng kinh tế. Phân tích luận giải của Phan Bội Châu về
phạm trù Nhân trong Khổng học đăng, tác giả cho rằng “Phan Bội Châu lạc quan tin
tưởng “Nhân” có giá trị thường hằng, phổ quát, là đạo lí tốt đẹp nhất, cao cả nhất
của nhân loại” [48, tr. 44] và “dường như Phan Bội Châu muốn khẳng định giá trị

dành một mục để trình bày về việc Phan Bội Châu tái giải thích Nho giáo. Bằng
việc so sánh quan niệm của Phan Bội Châu với Phan Khôi và Trần Trọng Kim, tác
giả đã nêu lên những nét đặc sắc trong luận giải của Phan Bội Châu về chính trị và
kinh tế. Về chính trị, tác giả nhận định: “Phan Khôi cho rằng đạo Khổng vốn đề cao
tôn quân - trung quân nên không thích hợp cho thể chế dân chủ hiện đại. Trần Trọng
Kim lại cho rằng “quân quyền” cũng chính là chủ quyền quốc gia, nên nếu người
dân trung thành với “quân quyền” thì chính thể mới vững chắc... Riêng Phan Bội
Châu lại cho rằng trong tư tưởng Nho giáo đã bao hàm các yếu tố của “chủ nghĩa
dân chủ”. Về kinh tế, theo tác giả, nếu như Phan Khôi dẫn chứng thái độ xem thường
thực nghiệp như một ví dụ cho ảnh hưởng tiêu cực của Nho giáo thì Phan Bội Châu
lại ca ngợi “Chủ nghĩa kinh tế bình dân” của Mạnh Tử như là nguồn cội của chủ
nghĩa xã hội. Tác giả nhấn mạnh: “Về mặt kinh tế, tác phẩm ủng hộ chế độ công hữu
chứ không phải chế độ tư hữu và coi trọng chủ nghĩa bình quân, bình đẳng” [1, tr.
17]. Tác giả cũng cho rằng với Khổng học đăng, Phan Bội Châu đã giúp người đọc thấy
được trong tư tưởng Nho giáo đã bao hàm tư tưởng dân chủ, tư tưởng kinh tế chứ không
hề mâu thuẫn với “dân chủ” và khiếm khuyết tư tưởng kinh tế như quan niệm của nhiều
người, đặc biệt là những người theo khuynh hướng Tây học. Tuy nhiên, trong phạm vi
một bài tạp chí, tác giả chưa có những phân tích và trích dẫn kinh điển cần thiết để chứng
minh cho những nhận định của mình.
Ở góc độ gián tiếp, trong cuốn Tư tưởng Phan Bội Châu về con người (Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013), tác giả Doãn Chính và Cao Xuân Long cũng
dành một phần nhỏ bàn về một số nội dung trong Khổng học đăng liên quan đến

16


vấn đề giải phóng con người như: vấn đề “dưỡng dân”, vấn đề “giáo dân”, vai trò
và sức mạnh của nhân dân. Các tác giả của cuốn sách khẳng định trong tác phẩm
Khổng học đăng “Phan Bội Châu đã cho rằng nhân dân có một sức mạnh vô cùng
to lớn, nhân dân là trời cho nên ý muốn, nguyện vọng của nhân dân là ý muốn và



về Nho giáo như Trần Trọng Kim, Ngô Tất Tố, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần,
Lê Văn Quán, tác giả đi đến nhận định: “cho đến nay, cùng với Nho giáo của Trần
Trọng Kim, Khổng học đăng của Phan Bội Châu vẫn là hai công trình học thuật qui
mô nhất và cũng là đáng tin cậy nhất về Nho giáo ở nước ta” [37, tr. 245].
Trong bài Một số suy nghĩ về vấn đề Phan Bội Châu và Nho giáo (In trong
cuốn Phan Bội Châu – Con người và sự nghiệp, Nxb. Hà Nội, 1997), trên cơ sở làm
rõ động cơ, mục đích của Phan Bội Châu khi viết Khổng học đăng, tác giả Đỗ Thị
Hoà Hới đã nhận định: “Tại thời điểm viết Khổng học đăng thì ông có ý tưởng
muốn trở về với hằng số giá trị nhân loại chân chính trong học thuyết Khổng –
Mạnh, ông cho rằng có thể lấy đó làm chỗ dựa để phục hưng văn hóa dân tộc, là
một việc có ý nghĩa nhất định” [37, tr. 343] và “bằng tất cả tâm chí, Phan Bội Châu
trân trọng giữ gìn tinh thần chân chính của Khổng học, nhắc mỗi chúng ta cần phải
coi trọng tinh thần nền tảng của văn hoá cội nguồn phương Đông [37, tr. 350].
Trong Luận án tiến sĩ Triết học Tư tưởng chính trị và triết học của Phan Bội
Châu (Viện Triết học, 2006), tác giả Nguyễn Văn Hòa cho rằng: “Phan Bội Châu là
một nhà Nho uyên bác. Vì vậy, chúng ta không ngạc nhiên khi thấy mặc dù ông
sống trong cảnh tù túng vào những năm cuối đời ở Bến Ngự (Huế), nhưng Phan Bội
Châu đã hoàn thành một cách xuất sắc một số công trình biên khảo đồ sộ có độ tin
cậy cao và có giá trị lớn đối với triết học phương Đông – những công trình mà cho
đến nay chúng ta không khỏi thán phục trước sự am hiểu sâu sắc của ông” [57, tr.
38]. Khổng học đăng là một trong những công trình “biên khảo đồ sộ có độ tin cậy
cao và có giá trị lớn đối với triết học phương Đông” mà tác giả nhắc đến ở trên.
Cùng đánh giá về giá trị của Khổng học đăng, tác giả Hoàng Kim Kính có bài
Vị trí tác phẩm Khổng học đăng trong tư tưởng Phan Bội Châu (In trong cuốn Phan
Bội Châu trong dòng thời đại). Tác giả cho rằng trong tác phẩm Khổng học đăng,
Phan Bội Châu đã “vạch rõ những cái hay, cái tích cực ở Khổng – Mạnh đồng thời
cũng đả phá những cái dở, cái hủ lậu của nó” [113, tr. 426] và “Thông qua việc phân
tích, phê phán, Phan Bội Châu muốn cải biến những tư tưởng tích cực của Khổng Mạnh cho phù hợp với hoàn cảnh hiện tại” [113, tr. 426]. Từ sự phân tích đó, tác giả

đó có Khổng học đăng là “sự trở về với Nho học, song thật sự thì nó không chỉ là sự
“quay lại” mà còn là sự tái bàn luận tư tưởng Nho học của bản thân Phan Bội Châu
sau khi đã hấp thu các luồng tư tưởng Đông Tây kim cổ” [1, tr. 13 - 14].
Có thể thấy, các học giả đã đạt được sự thống nhất khá lớn trong việc khẳng
định giá trị của việc luận giải tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng, đó là vạch rõ
những cái hay, cái tích cực của Nho giáo và cải biến những tư tưởng tích cực của
Nho giáo cho phù hợp với hoàn cảnh hiện tại. Những nhận định mà các tác giả đưa
ra có thể cần phải được luận giải, minh chứng một cách cụ thể hơn, song trong chừng
mực nào đó, những nhận định ấy đã có tác dụng nhất định. Một là, điều chỉnh lại ý

19


kiến của một số nhà nghiên cứu trước đây cho rằng, do chịu ảnh hưởng sâu đậm của
Nho giáo nên Phan Bội Châu đã giữ lại những quan điểm không còn đúng nữa của
Nho giáo trong khi tiếp thu hệ tư tưởng tư sản. Hai là, phần nào thể hiện thái độ
không đồng tình với nhận định có phần cực đoan của GS. Vũ Khiêu khi cho rằng:
“Tác phẩm Khổng học đăng của Phan Bội Châu chính là ngọn đèn tàn của Nho giáo
đã bùng lên trong giai đoạn cuối cùng của nó và nhường chỗ cho sự soi rọi của tư
tưởng mới của thời đại” [99, tr. 17]. Ba là, góp phần xoá bỏ một số quan điểm còn
mơ hồ về Phan Bội Châu, cho rằng đoạn đời 15 năm cuối của cụ Phan thì về tư tưởng
cụ đã bị thời đại vượt qua khá xa.
Thứ hai, về hạn chế của việc luận giải Nho giáo trong Khổng học đăng của
Phan Bội Châu
Bàn về những hạn chế của Khổng học đăng, trước hết, chúng ta phải nhắc tới
những nhận định sâu sắc của tác giả Đỗ Thị Hòa Hới trong bài Một số suy nghĩ về
vấn đề Phan Bội Châu và Nho giáo. Tác giả cho rằng: “Phan Bội Châu chưa thoát
ra được khuynh hướng Nho hóa các triết thuyết khác” [37, tr. 346]. Theo tác giả, đó
là một khuynh hướng chủ đạo từng phát huy được tác dụng trước đây nhưng đến
thời điểm Phan Bội Châu viết Khổng học đăng, nhất là đến ngày nay thì “chúng ta

Thứ ba, về ý nghĩa hiện thời của việc luận giải Nho giáo trong Khổng học
đăng của Phan Bội Châu
Với số lượng khiêm tốn công trình nghiên cứu về Khổng học đăng của Phan
Bội Châu, để tìm ra những luận bàn về các bài học rút ra từ sự kế thừa và luận giải
mới của ông về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm này là một việc không dễ.
Qua nghiên cứu, chúng tôi thấy vấn đề này chỉ được bàn đến trong hai bài nghiên
cứu của tác giả Đỗ Thị Hòa Hới và Nguyễn Thọ Đức.
Trong bài Một số suy nghĩ về vấn đề Phan Bội Châu và Nho giáo, tác giả
Đỗ Thị Hòa Hới cho rằng: “Khổng học đăng là một lời khẳng định rằng muốn có
những bước vào hiện đại phải tôn trọng và chú ý tìm hiểu truyền thống, để có thể
có được sự tự tin vững vàng, tránh được những sai lầm của người xưa” [37, tr.
351]. Ở góc độ sâu sắc hơn, trong bài Tìm hiểu xu hướng hiện đại hóa tư tưởng
Nho giáo trong Khổng học đăng của Phan Bội Châu, nhà nghiên cứu Nguyễn
Thọ Đức khẳng định: “Phải “kế thừa một cách sáng tạo” đối với truyền thống và
“tiếp thu có chọn lọc” đối với hiện đại, để dung hợp Đông Tây - “đời xưa” và
“đời nay” - kết hợp tư tưởng Nho giáo đã được Phan Bội Châu hiện đại hóa với
“dân chủ” và “khoa học” phương Tây” [48, tr. 48].
Tóm lại, tổng hợp nghiên cứu của các tác giả về những nội dung liên quan
đến đề tài, có thể khái quát kết quả nghiên cứu đó ở các nội dung sau:
Thứ nhất, về cơ sở của sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về các
tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng

21


Qua những công trình nghiên cứu về tư tưởng Phan Bội Châu nói chung, Khổng
học đăng nói riêng, chúng tôi nhận thấy vấn đề này đã bước đầu được tiếp cận và phân
tích ở góc độ trực tiếp hoặc gián tiếp. Tuy nhiên, các học giả mới chủ yếu đề cập đến
sự khủng hoảng Nho giáo ở Việt Nam, cùng với hoàn cảnh xuất thân của Phan Bội
Châu với tư cách là điều kiện quan trọng dẫn tới việc Phan Bội diễn dịch lại các tư