BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
----------------

--------------

ĐỖ THỊ TỐ NHƯ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG
CÂU HỎI CHO SINH VIÊN KHOA SINH ĐẠI HỌC SƯ
PHẠM ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI - 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
----------------

--------------

ĐỖ THỊ TỐ NHƯ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG
CÂU HỎI CHO SINH VIÊN KHOA SINH ĐẠI HỌC
SƯ PHẠM ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC

Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Sinh học
Mã số

chúng tôi trong suốt quá trình thực nghiệm đề tài.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn đồng nghiệp, bạn bè và những người thân đã
luôn động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu.
Hà Nội, ngày

tháng năm 2014
Tác giả

Đỗ Thị Tố Như


MỤC LỤC
PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU ..................................................................................................1
PHẦN HAI: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .......................................................................6
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ........................................ 6
1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ........................................................................... 6
1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về câu hỏi, xây dựng, sử dụng câu hỏi và việc
rèn luyện kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi để dạy học trên thế giới .................... 6
1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu về câu hỏi, xây dựng, sử dụng câu hỏi và việc
rèn luyện kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi để dạy học ở Việt Nam ................... 10
1.2.
CƠ SỞ LÍ LUẬN........................................................................................................ 14
1.2.1. Khái niệm câu hỏi.......................................................................................................... 14
1.2.1.1. Bản chất của câu hỏi .................................................................................................... 14
1.2.1.2. Định nghĩa câu hỏi....................................................................................................... 16
1.2.1.3. Vai trò của câu hỏi ....................................................................................................... 17
1.2.1.4. Phân loại câu hỏi ......................................................................................................... 18
1.2.1.5. Tiêu chí chất lượng câu hỏi ......................................................................................... 26
1.2.2. Khái niệm kĩ năng, kĩ năng dạy học, kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi .......... 27
1.2.2.1. Khái niệm kĩ năng ....................................................................................................... 27

2.2.1.1. Nguyên tắc xây dựng câu hỏi ...................................................................................... 60
2.2.1.2. Quy trình xây dựng câu hỏi ......................................................................................... 61
2.1.1.
2.1.2.

2.2.2. Rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi cho SV ............................................................... 81
2.2.2.1. Quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi cho SV ............................................... 81
2.2.2.2. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi ........................................................... 88
2.2.2.3. Thiết kế bài tập rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi ................................................... 94
SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC SINH HỌC VÀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
SỬ DỤNG CÂU HỎI CHO SV ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC ................................. 102
2.3.1. Sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học ................................................................... 102
2.3.1.1. Yêu cầu khi sử dụng câu hỏi trong dạy học .............................................................. 102
2.3.1.2. Quy trình sử dụng câu hỏi ......................................................................................... 103
2.3.1.3. Sử dụng câu hỏi trong quá trình dạy học Sinh học .................................................... 110
2.3.

2.3.2. Rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV ............................................................... 113
2.3.2.1. Quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi ............................................................ 113
2.3.2.2. Biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi............................................................ 116
2.4. MỐI QUAN HỆ GIỮA XÂY DỰNG CÂU HỎI VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG
DẠY HỌC SINH HỌC ............................................................................................ 119
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ....................................................................... 121
3.1. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM ....................................................................................... 121
3.2. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM ....................................................................................... 121
3.3. PHƢƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM .............................................................................. 121
3.3.1. Chọn đối tƣợng thực nghiệm ...................................................................................... 123
3.3.2. Cách tiến hành thực nghiệm ....................................................................................... 123
3.3.3. Cách đánh giá kết quả thực nghiệm ........................................................................... 124
3.4. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ PHÂN TÍCH ............................................................. 130


1.

ĐHSP

Đại học Sư phạm

2.

GV

Giáo viên

3.

GgV

Giảng viên

4.

HS

Học sinh

5.

KTNN

Kĩ thuật nông nghiệp


11.

THPT

Trung học phổ thông

12.

TTN

Trước thực nghiệm


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
TRANG

SỐ HIỆU

NỘI DUNG

1.

Bảng 1.1

Các kĩ năng thành phần và hành động cấu thành kĩ năng
tương ứng của kĩ năng xây dựng câu hỏi và kĩ năng sử
dụng câu hỏi

34

Bảng 1.5

Kết quả điều tra về khó khăn và mong muốn của GV
trong việc nâng cao kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi

50

6.

Bảng 1.6

Kết quả điều tra về hiểu biết lí thuyết và khả năng vận
dụng lí thuyết để xây dựng và sử dụng câu hỏi của SV

54

7.

Bảng 1.7

Kết quả điều tra SV tự đánh giá kĩ năng xây dựng và sử
dụng câu hỏi

54

8.

Bảng 1.8

Kết quả điều tra về khó khăn và mong muốn của SV

Ví dụ thiết kế câu hỏi từ kênh hình

76

13. Bảng 2.5

Ví dụ về mối quan hệ giữa xác định mục tiêu, nôi dung
bài học với khả năng mã hóa và diễn đạt khả năng mã
hóa thành câu hỏi

80

14. Bảng 2.6

Nội dung các bước rèn luyện tương ứng với hoạt động
của GgV và SV
Bảng tham khảo các động từ với các mức độ của câu hỏi
Nội dung các bước rèn luyện tương ứng với hoạt động
của GgV và SV

82

STT

15. Bảng 2.7
16. Bảng 2.8
17. Sơ đồ 2.1

Quy trình xây dựng câu hỏi



22. Sơ đồ 2.6

Quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV

114

23. Sơ đồ 2.7

Mối quan hệ giữa xây dựng câu hỏi với sử dụng câu hỏi
trong quá trình dạy học

120

24. Bảng 3.1

Khái lược quá trình thực hiện đánh giá kĩ năng xây dựng
và sử dụng câu hỏi của SV

122

25. Bảng 3.2

Cách chọn mẫu trong thực nghiệm đại diện

124

26. Bảng 3.3

Phiếu đánh giá kĩ năng xây dựng câu hỏi của SV


31. Bảng 3.8

Tổng hợp kết quả SV tự đánh giá kĩ năng xây dựng câu
hỏi

133

32. Bảng 3.9

Bảng kiểm định Khi-bình phương sự sai khác giữa các
mức độ của kĩ năng xây dựng câu hỏi TTN và STN (SV
tự đánh giá)

133

33. Bảng 3.10

Tổng hợp kết quả GgV đánh giá kĩ năng sử dụng câu hỏi
của SV

135

34. Bảng 3.11

Bảng kiểm định Khi-bình phương sự sai khác giữa các
mức độ của kĩ năng sử dụng câu hỏi TTN và STN (GgV
đánh giá)

135


39. Bảng 3.16

Tổng hợp kết quả SV tự đánh giá kĩ năng giảng bài

142

40. Bảng 3.17

Bảng kiểm định Khi-bình phương sự sai khác giữa các
mức độ của kĩ năng giảng bài TTN và STN (SV tự đánh
giá)

142

41. Biểu đồ 3.1

So sánh về kỹ năng xây dựng câu hỏi trước và sau thực
nghiệm theo từng khóa (GgV đánh giá)

132

42. Biểu đồ 3.2

So sánh về kỹ năng xây dựng câu hỏi trước và sau thực
nghiệm tổng hợp của 3 khóa (GgV đánh giá)

132

43. Biểu đồ 3.3

nghiệm theo từng năm (SV tự đánh giá)

138

48. Biểu đồ 3.8

So sánh về kỹ năng sử dụng câu hỏi trước và sau thực
nghiệm tổng hợp của 3 khóa (SV tự đánh giá)

138

49. Biểu đồ 3.9

So sánh về kỹ năng thực hành giảng trước và sau thực
nghiệm với 30 SV đại diện của 3 khóa (GgV đánh giá)

141

50. Biểu đồ 3.10 So sánh về kỹ năng giảng bài trước và sau thực nghiệm
tổng hợp các khóa (SV tự đánh giá)

143


1

PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU
I.
1.


ở các trường ĐHSP phải được đặc biệt coi trọng và cấp bách hơn, để SV trong các
trường Sư phạm không chỉ được đào tạo về kiến thức khoa học cơ bản mà còn cả về
kiến thức khoa học giáo dục để ngay sau khi ra trường họ có thể nhanh chóng đáp ứng
được các yêu cầu cơ bản quy định trong chuẩn nêu trên. Khoa học giáo dục đối với SV
Sư phạm không chỉ dừng lại ở hiểu biết mà phải được rèn luyện để trở thành kĩ năng


2
áp dụng vào thực tiễn dạy học sau khi họ ra trường. Đây là vấn đề then chốt của công
tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ GV cho các trường phổ thông hiện nay và tương lai. Để
có thể làm tốt vai trò, nhiệm vụ của người thầy thì ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà
trường sư phạm, SV cần được rèn luyện và bồi dưỡng các kĩ năng dạy học. Trong các
kĩ năng dạy học thì kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi là một trong những kĩ năng
quan trọng.
Xuất phát từ thực tiễn dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông
Hiện nay ở các trường Sư phạm, việc dạy và học các môn nghiệp vụ sư phạm
thường chưa được chú ý nhiều về trang bị kiến thức lí thuyết, còn ít kinh nghiệm trong

2.

việc rèn luyện kĩ năng. Chính vì thế trong những năm qua, SV đi thực tập sư phạm còn
lúng túng vì thiếu những kĩ năng cơ bản trong khâu chuẩn bị bài dạy. Đặc biệt, SV thường
gặp khó khăn khi phân tích nội dung kiến thức của bài để có thể làm nổi bật lôgíc nội
dung khoa học. Do đó, không lựa chọn được phương pháp, phương tiện dạy học nhằm
giúp người học lĩnh hội kiến thức, kĩ năng cần thiết. Khi thực hiện bài dạy trên lớp, PPDH
phổ biến là độc thoại, đôi khi có sử dụng câu hỏi đàm thoại nhưng chủ yếu là câu hỏi đơn
lẻ, chưa có hệ thống, mang tính thông báo tái hiện vì vậy chưa phát huy được tính tích cực
học tập của HS. Thực trạng trên có nhiều nguyên nhân, song nguyên nhân cơ bản nhất là
do trong quá trình đào tạo chưa có biện pháp thật hiệu quả để hình thành các kĩ năng dạy
học bộ môn nói chung, kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi nói riêng.

dung, PPDH, nâng cao hiệu quả đào tạo đội ngũ GV Sinh học ở trường ĐHSP, chúng
tôi nghiên cứu đề tài: “Rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho sinh
viên khoa Sinh học Đại học Sƣ phạm để dạy học Sinh học”.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Xây dựng quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để
dạy học Sinh học, nâng cao kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV từ đó góp
II.

phần nâng cao chất lượng đào tạo năng lực dạy học cho SV khoa Sinh học trường
ĐHSP.
GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Có thể xây dựng, thực hiện được quy trình và các biện pháp rèn luyện cho SV
kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi qua đó nâng cao được kĩ năng xây dựng và sử
dụng câu hỏi cho SV để tổ chức hiệu quả bài dạy Sinh học ở THPT.
III.

IV.
1.

KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
Khách thể nghiên cứu
Quá trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV trong dạy học
Sinh học ở trường ĐHSP

2.

Đối tƣợng nghiên cứu
Câu hỏi và kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học ở trường
phổ thông
Quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học


VI.

rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi.
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.
-

-

-

-

2.
-

Nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các văn bản của Nhà nước, của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chiến
lược phát triển, đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới nội dung và phương pháp
dạy học ở nhà trường phổ thông.
Nghiên cứu các công trình, tài liệu về kĩ năng và kĩ năng dạy học; hình thành,
rèn luyện kĩ năng và kĩ năng dạy học làm cơ sở xác định quy trình rèn luyện kĩ
năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV để dạy học Sinh học.
Nghiên cứu các công trình, tài liệu về câu hỏi, kĩ năng thiết kế và sử dụng câu
hỏi trong dạy học và việc rèn luyện các kĩ năng đó làm cơ sở cho việc đề xuất
các quy trình xây dựng câu hỏi và sử dụng câu hỏi, quy trình rèn luyện kĩ năng
xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV.
Nghiên cứu SGK Sinh học phổ thông và các tài liệu liên quan làm cơ sở cho

Đánh giá hiệu quả của quy trình và biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây
dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học thể hiện qua bài kiểm tra, bài soạn, qua
hiệu quả thực hiện các bài tập của SV, qua tập giảng và thực tập sư phạm. Trên
cơ sở đó rút ra những kết luận khoa học và đề nghị liên quan tới việc rèn luyện
cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để tổ chức bài dạy Sinh học.
Thống kê toán học
Sử dụng toán thống kê và một số phần mềm tin học (Microsoft Excel, Minitab)
hỗ trợ quá trình tổng hợp, phân tích dữ liệu thu được trước và sau thực nghiệm

5.

để đánh giá mức độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

VII. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
-

Góp phần hệ thống hoá cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử

-

dụng câu hỏi cho SV khoa Sinh học ĐHSP
Xây dựng được quy trình xây dựng câu hỏi, quy trình sử dụng câu hỏi trong
dạy học Sinh học

-

Xây dựng được quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi, quy trình rèn
luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV khoa Sinh học ĐHSP
Biên soạn được hệ thống các bài tập rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi và đề
xuất được một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV để dạy

để kích thích người học.
Đêcac đã khẳng định “không có câu hỏi thì không có tư duy”. Đến đầu thế kỉ
XX, John Dewey (1933) cũng đã viết “biết đặt câu hỏi tốt là điều kiện rất cốt lõi để
dạy tốt”. Hay Neil Postman thì cho rằng “kiến thức của chúng ta là kết quả của các câu
hỏi. Nói cách khác hỏi và trả lời là một công cụ phát triển trí tuệ quan trọng” (dẫn theo
Norah Morgan, Juliana Saxton) [85].
Kế thừa những nghiên cứu của các nhà triết học cổ đại, Robert Fisher,
Piagét, Bruner, Allan C. Ornstein, James H. McMillan, X.L. Rubinstein cũng đã nhấn
mạnh tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi trong dạy học. Ngoài ra, một số công trình
nghiên cứu của các nhà sư phạm như: J.A Komenfki, J.J Ruxo, A. Distecvec, K.D
Usinxki lại chú trọng tầm quan trọng của người thầy giáo trong việc tổ chức, điều
khiển, dẫn dắt HS bằng câu hỏi. Do vậy, muốn kích thích tư duy của HS thì GV phải
nêu ra được câu hỏi tốt, có chất lượng. Điều này đã được Clark và Starr (1976) kiểm
chứng bằng cách nêu ra 19 mục đích cụ thể của việc đặt câu hỏi trong dạy học (dẫn
theo Lê Thanh Oai) [57].
Một số tác giả ở Liên Xô cũ như Socolovskaia (1971), Abramova, Kadosnhicov
(1975), Laixeva O.Karlinxki (1979) đã đề cập đến vai trò, phương pháp xây dựng, sử
dụng câu hỏi, bài tập trong dạy học di truyền ở phổ thông. Trong các tài liệu đó, các
tác giả chủ yếu soạn nhiều câu hỏi dựa vào nội dung từng chương, mục của SGK mà
chưa đi sâu vào cơ sở lí luận của câu hỏi.
Còn ở Pháp những năm 70, các tài liệu về lí luận dạy học đã khuyến khích tăng
cường sử dụng câu hỏi, bài tập để rèn luyện tính chủ động tích cực của HS ở các bậc


8
học. Họ xem câu hỏi, bài tập vừa là nội dung, phương pháp, biện pháp vừa là mục tiêu
dạy học.
Như vậy, nhiều chuyên gia giáo dục, GV dạy giỏi và có kinh nghiệm trên thế
giới đều xem việc đặt câu hỏi là một trong những công cụ đắc lực của người GV. Ross
(1860) cho rằng đặt câu hỏi là một cách hữu ích, hỗ trợ trong việc chuyển giao kiến


9
4. Cân bằng (Balance) – GV đặt cả các câu hỏi hội tụ và các câu hỏi phân kì, cân bằng
thời gian giữa hai loại câu hỏi, GV sử dụng các câu hỏi ở các mức khác nhau để đạt
được mục tiêu của bài học.
5. Sự tham gia (Participation) – GV sử dụng các câu hỏi khuyến khích sự tham gia của
nhiều HS trong lớp, cả những HS giơ tay phát biểu và HS không giơ tay phát biểu.
6. Xem xét (Probing) – GV xem xét câu trả lời của HS, nếu câu trả lời chưa đúng hoặc
chưa rõ có thể khuyến khích HS trả lời đầy đủ hơn, rõ ràng hơn.
7. Thời gian chờ (wait time or think time) – GV cần dừng lại từ 3 đến 5 giây hoặc lâu
hơn sau khi đặt câu hỏi để cho phép HS suy nghĩ về câu hỏi.
8. Câu hỏi của HS (Student questions) – GV yêu cầu HS tự đặt câu hỏi của mình.
Như vậy, trên thế giới việc hướng dẫn về kĩ thuật đặt câu hỏi và sử dụng câu hỏi
thế nào cho hiệu quả trong lớp học đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu từ rất
lâu. Những năm gần đây có nhiều cuốn sách và bài báo viết về vai trò của câu hỏi, đưa
ra những hướng dẫn trong việc xây dựng câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong lớp học.
Trong số đó có thể kể đến một số tài liệu và bài báo đáng chú ý sau:
Trước hết là tài liệu “Highly effective questioning” xuất bản năm 2006 của tác
giả Ivan Hannel [80]. Có thể khẳng định, đây là một công trình nghiên cứu rất công
phu và bài bản về câu hỏi. Trong tác phẩm này, tác giả đã đưa ra nhiều vấn đề từ việc
xác định cơ sở tâm lí và giáo dục của việc đặt câu hỏi, lí giải tại sao phải đặt câu hỏi,
phân tích mối quan hệ giữa nhận thức (Cognition), nội dung (Content) và khái niệm
(Concept) mà tác giả gọi đó là tam giác 3 chữ C. Tác giả đưa ra các lí thuyết quan
trọng của việc đặt câu dựa theo thuyết phân loại của Bloom. Ông đã cụ thể hóa quá
trình nhận thức làm cơ sở cho việc đặt câu hỏi bằng “giàn giáo nhận thức” với ý nghĩa
như một ẩn dụ thông thường về khái niệm của việc làm thế nào để sắp xếp các câu hỏi
để tạo ra quá trình học tập hiệu quả. Bởi theo ông, đầu óc ghi nhận thông tin theo trình
tự và thông tin cũng được trình bày theo các bước cụ thể. Chính vì thế, trong phần
trọng tâm của cuốn sách ông trình bày quy trình đặt câu hỏi hiệu quả (Highly Effective
Questioning – viết tắt là HEQ) với 7 bước sau: (Bước 1. Đặt tiêu đề, xác định, tìm

dụng câu hỏi trong dạy học sẽ phát triển kĩ năng tư duy phê phán, tăng cường sự hiểu
biết của HS, điều chỉnh sự hiểu lầm của HS, cung cấp thông tin phản hồi cho người
học và làm cho không khí lớp học sôi nổi. Việc sử dụng khéo léo kĩ thuật đặt câu hỏi
có thể nâng cao việc học tập và làm tăng thành tích học tập của HS. Do đó, đặt câu hỏi
được coi là một chiến lược có hiệu quả, có tiềm năng kích thích sự tham gia tích cực
của người học. Hai tác giả đã đưa ra 10 chiến lược giúp cho việc sử dụng câu hỏi trong
lớp học thành công. Chúng tôi cũng đã kế thừa các chiến lược này để rèn luyện cho SV
kĩ năng sử dụng câu hỏi để tổ chức các hoạt động học tập cho HS.
Trong bài báo “Teaching Students to Ask Their Own Questions”, (2011) [78]
của mình, Dan Rothstein và Luz Santana đã khẳng định việc dạy cho HS tự đặt câu hỏi
là một việc làm quan trọng, một sự thay đổi nhỏ nhưng có thể mang lại kết quả lớn.
Trong bài viết này, hai tác giả đã đưa ra kĩ thuật xây dựng câu hỏi (The Question
Formulation Technique – viết tắt là QFT) gồm 6 bước: Bước 1. GV thiết kế một câu
hỏi trọng tâm (Teachers design a question focus); Bước 2. HS sản xuất hay tạo ra các
câu hỏi (Students produce questions); Bước 3. HS cải thiện câu hỏi của họ (Students
improve their questions); Bước 4. HS lựa chọn hay dành ưu tiên cho các câu hỏi của


11
họ (Students prioritize their questions); Bước 5. HS và GV quyết định các bước tiếp
theo (Students and teachers decide on next steps); Bước 6. HS suy nghĩ, phản ánh
những gì họ đã học được (Students reflect on what they have learned). Quy trình này
có thể sử dụng cho cả đối tượng GV và HS. Với kĩ thuật này, HS sẽ được yêu cầu đặt
tất cả các câu hỏi, GV chỉ là người tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đó được diễn
ra. Do đó, HS sẽ được trau dồi kĩ năng đặt câu hỏi – một kĩ năng mà về cơ bản rất
quan trọng cho việc học tập của họ. Hai tác giả cũng khẳng định, việc sử dụng kĩ thuật
này trong lớp học có thể giúp người học phát triển tư duy và phát triển những khát
vọng mới cho việc học tập. Trong luận án của mình, chúng tôi đã vận dụng kĩ thuật
này để rèn luyện cho SV kĩ năng tự đặt câu hỏi.
Ngoài ra, còn một số bài báo và tài liệu khác cũng quan tâm tới việc đặt câu hỏi

xưa tới nay trong bất kỳ cách dạy học nào cũng đều phải sử dụng câu hỏi, nhưng điều
đáng nói là câu hỏi được thiết kế và sử dụng như thế nào để có thể phát huy tính tích
cực nhận thức của HS. Nhiều công trình nghiên cứu ở nước ta về thiết kế và sử dụng
câu hỏi trong dạy học đã xuất hiện ở nhiều môn học, cấp học. Trong bộ môn Sinh học
ở trường phổ thông, tất cả các tài liệu giáo khoa Sinh học từ lớp 6 cho đến lớp 12 đã
được các tác giả thiết kế sẵn các câu hỏi ở cuối mỗi bài, mỗi chương. Những câu hỏi
này giúp GV định hướng xác định mục tiêu bài học; và giúp HS hệ thống hoá những
kiến thức trọng tâm của bài; cũng có thể sử dụng những câu hỏi này để củng cố, hoàn
thiện kiến thức hay kiểm tra đánh giá mức độ nắm vững kiến thức của HS.
Với vai trò nhƣ một biện pháp dạy học, câu hỏi đã đƣợc nhiều tác giả đề
cập tới nhƣ:
Tác giả Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Trịnh Nguyên
Giao trong tài liệu “Giáo trình lí luận dạy học sinh học đại cương ở trường phổ thông”
các năm (1979), (1996), (2007) [33] [6] [37] đề cập tới việc sử dụng câu hỏi trong
phương pháp vấn đáp.
Tác giả Nguyễn Đức Thành (1989) [63], “Góp phần nâng cao chất lượng giảng
dạy các định luật di truyền” là công trình nghiên cứu sử dụng câu hỏi, bài tập vào quá
trình dạy học các quy luật di truyền ở lớp 12. Tác giả đã sử dụng bài tập để giới thiệu
nội dung của định luật trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, và khâu củng cố, hoàn thiện
tri thức; thông qua đó rèn luyện một số kĩ năng cơ bản giải bài tập di truyền. Các câu
hỏi, bài tập được sử dụng để tích cực hoá nhận thức của HS theo con đường suy diễn lí
thuyết.
Trong những năm gần đây, cũng có nhiều đề tài, tài liệu xuất bản của nhiều tác
giả đề cập tới câu hỏi ở nhiều khía cạnh khác nhau trong đó có thể kể đến:
Đề tài “Sử dụng câu hỏi – bài tập để tích cực hoá hoạt động nhận thức của HS
trong dạy học Sinh thái học lớp 11” của tác giả Lê Thanh Oai, Luận án Tiến sĩ Giáo
dục học, ĐHSP Hà Nội 2003 [57]. Trong công trình này, tác giả đã tập trung vào việc
nghiên cứu xác định các nguyên tắc, quy trình thiết kế và sử dụng câu hỏi, bài tập như
một phương pháp để tổ chức hướng dẫn HS tự lực phát hiện kiến thức mới trong dạy
học Sinh thái học ở trường phổ thông. Kết quả nghiên cứu này cũng là những định

vào hướng dẫn từng bước để có thể thiết kế được câu hỏi trước khi có bước tiếp theo là
sử dụng câu hỏi.
Thêm vào đó còn có một số dự án và hội thảo khoa học liên quan đến việc sử
dụng các kĩ thuật đặt câu hỏi được triển khai ở Việt Nam những năm vừa qua.
Thứ nhất là Chương trình dạy học cho tương lai của Intel (Teach to the Future)
được triển khai từ năm 2000 khởi điểm tại 2 trường Đại học: ĐHSP Hà Nội và ĐHSP
Thành phố Hồ Chí Minh sau đó được mở rộng ra nhiều tỉnh thành khác. Chương trình
này có sức lan tỏa lớn, đã có nhiều GV trao đổi về kĩ thuật xây dựng, sử dụng câu hỏi
và đưa ra những sản phẩm được thực hiện với HS. Với mục đích đưa công nghệ thông
tin vào dạy học dưới dạng các dự án, chương trình này đã đề cập tới 3 loại câu hỏi:
Câu hỏi khái quát (Essential question) là loại câu hỏi cần sử dụng hiểu biết từ nhiều


14
bài học trong một môn học hoặc từ nhiều môn học khác nhau để trả lời; Câu hỏi bài
học (Lesson question) là loại câu hỏi chỉ có thể trả lời được sau khi đã học xong một
bài học; Câu hỏi nội dung (Conten question) là loại câu hỏi để tìm hiểu những đơn vị
kiến thức của một bài học. Trong đó, hai loại câu hỏi đầu nhằm hướng hướng vào
trọng tâm của bài học, chương hoặc phần; là những loại câu hỏi xuyên qua nội dung,
định hướng vào các ý quan trọng, kích thích sự sáng tạo của người học với nhiều câu
trả lời khác nhau. Loại câu hỏi thứ ba liên quan tới các định nghĩa, sự nhận biết và gợi
nhớ thông tin. Đó là những câu hỏi trực tiếp vào các nội dung học tập, không đòi hỏi
nhiều tư duy sáng tạo ở HS.
Thứ hai là Dự án Việt – Bỉ - Nâng cao chất lượng đào tạo bồi dưỡng GV tiểu
học và trung học cơ sở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam được tiến hành từ (1999
đến 2010). Trong tài liệu “Dạy và học tích cực – Một số kĩ thuật và phương pháp dạy
học” [11] và “Nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng” [12] của dự án này, các kĩ
thuật đặt câu hỏi được lồng ghép vào trong các kĩ thuật và phương pháp dạy học khác.
Tài liệu cũng đã chỉ ra một số kĩ thuật thiết kế câu hỏi, một số lưu ý khi sử dụng câu
hỏi trong lớp học nhưng chưa đưa ra một quy trình hướng dẫn cụ thể về việc xây dựng