BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

VŨ THỊ OANH

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN
LÀNG NGHỀ GỐM Ở THỊ TRẤN HƯƠNG CANH,
HUYỆN BÌNH XUYÊN, TỈNH VĨNH PHÚC
Chuyên ngành: Địa lí học
Mã số: 60.31.05.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Tường Huy


HÀ NỘI - 2016


LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới TS. Nguyễn Tường Huy
người thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và đóng góp những ý kiến quý báu
trong suốt thời gian tôi tiến hành nghiên cứu luận văn này.
Tôi cũng xin cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Địa lý kinh tế - xã
hội đã cung cấp nhiều kiến thức và tư liệu quan trọng trong quá trình tôi học tập
tại khoa và thực hiện đề tài.
Tôi xin gửi lời cản ơn sâu sắc đến cán bộ khuyến công thị trấn Hương
Canh, cán bộ phòng Thống kê, Phòng địa chính thị trấn Hương Canh và toàn thể
người dân làng nghề gốm Hương Canh đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình
thực tế tại làng nghề.

Bảng 2.12. Chi phí sản xuất của các nhóm hộ làm gốm.................................................75
Chương 3.....................................................................................................................82
MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ GỐM HƯƠNG CANH...............................82
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.........................................................................................97
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................................101
PHỤ LỤC.........................................................................................................................1


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CNH- HĐH
CCN
CN
DN
SP
KT- XH
KHCN
CSSX
UBND
TCMN
TTCN

: Công nghiệp hóa- hiện đại hóa
: Cụm công nghiệp
: Công nghiệp
: Doanh nghiệp
: Sản phẩm
: Kinh tế - xã hội
: Khoa học công nghệ
: Cơ sở sản xuất


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
LỜI CẢM ƠN...................................................................................................................3
MỤC LỤC........................................................................................................................4
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT..............................................................................................5
DANH MỤC BẢNG..........................................................................................................1
DANH MỤC BIỂU ĐỒ.......................................................................................................2
DANH MỤC HÌNH...........................................................................................................3
DANH MỤC SƠ ĐỒ.........................................................................................................3
DANH MỤC BẢN ĐỒ.......................................................................................................4
MỞ ĐẦU........................................................................................................................1
Chương 1.....................................................................................................................10
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LÀNG NGHỀ.............................................................10
Chương 2.....................................................................................................................32
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN ..........................................32
LÀNG NGHỀ GỐM Ở HƯƠNG CANH..............................................................................32
Để đánh giá kết quả và hiệu quả sản xuất của các hộ sản xuất gốm, dựa trên các số liệu
điều tra, đề tài tính toán một số các chỉ tiêu thể hiện kết quả sản xuất kinh doanh theo
bảng 2.12.....................................................................................................................75
Bảng 2.12. Chi phí sản xuất của các nhóm hộ làm gốm.................................................75
Chương 3.....................................................................................................................82
MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ GỐM HƯƠNG CANH...............................82
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.........................................................................................97
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................................101
PHỤ LỤC.........................................................................................................................1


DANH MỤC HÌNH
LỜI CẢM ƠN...................................................................................................................3
MỤC LỤC........................................................................................................................4

DANH MỤC HÌNH...........................................................................................................3
DANH MỤC SƠ ĐỒ.........................................................................................................3
DANH MỤC BẢN ĐỒ.......................................................................................................4
MỞ ĐẦU........................................................................................................................1
Chương 1.....................................................................................................................10
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LÀNG NGHỀ.............................................................10
Chương 2.....................................................................................................................32
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN ..........................................32
LÀNG NGHỀ GỐM Ở HƯƠNG CANH..............................................................................32
Để đánh giá kết quả và hiệu quả sản xuất của các hộ sản xuất gốm, dựa trên các số liệu
điều tra, đề tài tính toán một số các chỉ tiêu thể hiện kết quả sản xuất kinh doanh theo
bảng 2.12.....................................................................................................................75
Bảng 2.12. Chi phí sản xuất của các nhóm hộ làm gốm.................................................75
Chương 3.....................................................................................................................82
MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ GỐM HƯƠNG CANH...............................82
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.........................................................................................97
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................................101
PHỤ LỤC.........................................................................................................................1

DANH MỤC BẢN ĐỒ
LỜI CẢM ƠN...................................................................................................................3
MỤC LỤC........................................................................................................................4
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT..............................................................................................5
DANH MỤC BẢNG..........................................................................................................1
DANH MỤC BIỂU ĐỒ.......................................................................................................2
DANH MỤC HÌNH...........................................................................................................3
DANH MỤC SƠ ĐỒ.........................................................................................................3
DANH MỤC BẢN ĐỒ.......................................................................................................4
MỞ ĐẦU........................................................................................................................1
Chương 1.....................................................................................................................10

mạnh: “Mở mang các làng nghề, phát triển các điểm công nghiệp, tiểu thủ công
nghiệp, sản xuất các hàng thủ công mỹ nghệ, đưa công nghiệp sơ chế và chế biến
về nông thôn và vùng nguyên liệu, phát triển dịch vụ cung ứng vật tư kỹ thuật,
trao đổi nông sản hàng hóa ở nông thôn… tăng nhanh việc làm cho khu vực phi
nông nghiệp”. Vì vậy mà công nghiệp hóa nông thôn đang là quá trình tất yếu và
nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước.
Ở nước ta hiện có khoảng 3000 làng nghề, với 53 nhóm nghề làm ra
khoảng 200 sản phẩm thủ công khác nhau. Trong số 7 vùng kinh tế thì vùng
ĐBSH có tới 706 làng nghề, trong đó có 521 làng nghề truyền thống [19]. Mặc
dù chịu nhiều tác động của cơ chế thị trường nhưng các làng nghề (nhất là làng
nghề thủ công truyền thống) đã khẳng định được vai trò to lớn và có những đóng
góp quan trọng trong phát triển KTXH và văn hóa ở nông thôn, đời sống người
dân ngày càng được nâng cao.
Vĩnh Phúc là tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, ngoài sản xuất
nông nghiệp, nông dân trong tỉnh còn làm một số nghề TTCN, trong đó có nghề

1


gốm là nghề truyền thống của tỉnh. Tuy nhiên, sản phẩm gốm đang chịu sự cạnh
tranh với những sản phẩm gốm của một số nước trên thế giới và những sản phẩm
thay thế trên thị trường. Làng nghề gốm ở Hương Canh, huyện Bình Xuyên, tỉnh
Vĩnh Phúc đã hơn 300 năm tuổi, đến nay hoạt động sản xuất gốm trong làng
nghề đang gặp nhiều khó khăn. Xuất phát từ thực tế trên tôi tiến hành nghiên cứu
đề tài: “Thực trạng và giải pháp phát triển làng nghề gốm ở thị trấn Hương
Canh, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc” nhằm tiếp cận các cơ sở lý luận về
làng nghề đồng thời tìm hiểu sự hình thành và phát triển nghề gốm tại thị trấn,
mặt khác đề xuất một số giải phát nhằm gìn giữ và phát triển làng nghề gốm
Hương Canh.
2. Lịch sử nghiên cứu đề tài

sĩ Kinh tế chính trị, Trường Đại học Kinh tế, năm 2011) [16]; “Phát triển làng

nghề mộc thôn Thủ Độ, xã An Tường, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc” (Trần
Thị Thanh Huyền, Luận văn Thạc sĩ khoa học Địa lý, Trường Đại học Sư Phạm
Hà Nội năm 2015) [7]…
Trên phương diện nghiên cứu về làng nghề gốm Hương Canh, cuốn “Thủ
công nghiệp và làng xã Việt Nam” của Phạm Văn Kính (năm 1977), nêu những
nét chung về đặc điểm của thủ công nghiệp Việt Nam. Tiếp đó trong Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử số 168/1976 có bài “Một số nghề thủ công ở thế kỷ thứ XXIV”. Dựa theo các tư liệu, gia phả, truyền thuyết, tác giả đã rút ra kết luận về
thời gian ra đời của làng gốm Thổ Hà, Bát Tràng. Trên cơ sở đó, bài viết đến
nhận định rằng làng gốm Hương Canh, Phù Lãng cũng xuất hiện cùng thời với
hai làng gốm trên. Trong bài “Làng gốm cổ Hương Canh” của Tạ Kim Thau, ty
văn hóa Vĩnh Phúc, tác giả nhận định thời gian xuất hiện của nghề gốm tại
Hương Canh muộn nhất là vào đời Lê trung hưng (1740-1786) hoặc sớm hơn
một chút (dẫn theo [12]).
Trần Khánh Chương công bố bài viết “Gốm Vĩnh Phú” trên tạp chí Văn
hóa nghệ thuật (năm 1991) [3]. Với dung lượng 4 trang viết (từ trang 41 đến
trang 44), nhưng tác giả đã cung cấp nhiều thông tin có giá trị về nguồn gốc ra
đời, nghệ thuật tạo hình và trang trí... của nghề gốm Hương Canh.

3


Bài viết “Người đem nghề gốm sành tới Hương Canh” của tác giả Nguyễn
Quý Đôn trên báo Vĩnh Phúc năm 1999 [5]. Bài viết đã đưa thêm một nhận định
mới về nguồn gốc và vị tổ nghề gốm sành Hương Canh. Cùng năm này, tác giả Lê
Duy Ngoạn đã công bố Báo cáo “Mở rộng kết quả nghiên cứu đề tài gốm mỹ thuật
thực hiện năm 1997”. Đây là báo cáo khoa học nhằm đưa ra những phương án sản
xuất mới cho gốm Hương Canh như: áp dụng sản xuất mặt hàng gốm mỹ thuật, đưa
công nghệ mới vào sản xuất... tạo ra hướng đi mới cho nghề gốm Hương Canh.

* Giới hạn về nội dung
- Phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất gốm của Hương Canh,
bao gồm vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên, các điều kiện kinh tế - xã hội ảnh
hưởng tới sản xuất gốm của Hương Canh.
- Phân tích và đánh giá thực trạng sản xuất – kinh doanh gốm của Hương
Canh, trong đó tập trung làm rõ thực trạng sản xuất và kinh doanh gốm Hương
Canh cụ thể về số lượng hộ, doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh gốm; lao động
sản xuất và kinh doanh gốm; giá trị sản xuất và cơ cấu sản phẩm gốm; quy trình,
công nghệ và kỹ thuật sản xuất gốm; thị trường tiêu thụ và doanh thu; tác động
của làng nghề đối với phát triển kinh tế - xã hội của thị trấn Hương Canh.
- Đề xuất các giải pháp sản xuất gốm của thị trấn Hương Canh, cụ thể là
những giải pháp về lao động, thị trường, mẫu mã sản phẩm, tổ chức sản xuất,
vốn, về du lịch làng nghề và một số giải pháp khác.
* Giới hạn về không gian:
- Đề tài nghiên cứu trên địa bàn thị trấn Hương Canh - huyện Bình Xuyên tỉnh Vĩnh Phúc.

*Giới hạn về thời gian:
- Đề tài sử dụng các dữ liệu thứ cấp liên quan đến nội dung nghiên cứu trong
khoảng thời gian từ 2005 đến 2015. Do hạn chế về nguồn dữ liệu thứ cấp, đề tài sẽ
thu thập các thông tin sơ cấp thông qua nghiên cứu thực địa được thực hiện trong
khoảng thời gian từ tháng 1/2016 tới tháng 5/2016.

4. Quan điểm nghiên cứu
4.1. Quan điểm tổng hợp
Làng nghề là một tổng thể tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội được hình
thành bởi các nhân tố về tự nhiên, văn hóa, lịch sử, con người…các nhân tố đó luôn

5





5. Phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp thu thập thông tin
* Dữ liệu thứ cấp
Đề tài thực hiện thu thập tài liệu thứ cấp từ sách, các trang mạng, báo cáo
khoa học, văn bản có liên quan và các cơ quan cấp tỉnh, huyện, thị trấn trên địa
bàn nghiên cứu (Xem Bảng 1).
Bảng 1. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
STT
1

2
3
4
5

Loại tài liệu

Nguồn
Sách, các trang mạng, báo cáo

Các lý luận, khái niệm có liên quan

khoa học, văn bản có liên

quan.
Các thông tin liên quan của Việt Nam và trên thế Sách thông tin trên
internet
giới


7


Bảng 2. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp
STT
1

Đối tượng
Số lượng
Mục đích
Cán bộ thị trấn
- Những hoạt động, chính sách của thị trấn
Hương Canh phụ

1

trách TTCN
Hộ
2

hiện

nhằm phát triển làng nghề trên địa bàn thị
trấn.
- Thu thập thông tin và đánh giá về thực trạng

đang

sản xuất, kinh



5.4. Phương pháp khảo sát thực địa
Để làm tăng tính thuyết phục của đề tài, ngoài những kiến thức lí thuyết,
số liệu thống kê và những tài liệu thu thập được thì thực tế là nguồn kiến thức
xác thực nhất về lĩnh vực nghiên cứu, tác giả đã tiến hành khảo sát làng nghề
gốm Hương Canh, thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên. Các cuộc khảo sát
và nghiên cứu giúp cho tác giả có nhận định khách quan về hiện trạng phát triển
làng nghề gốm truyền thống ở Hương Canh.
5.5. Phương pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, song song với việc sử dụng các phương
pháp thống kê toán học thông thường, phần mềm Excel, phần mềm GIS,…đóng
vai trò quan trọng trong việc xử lý và phân tích các số liệu sơ cấp cũng như thứ
cấp nhằm đi đến được các mục tiêu nghiên cứu như mục đích ban đầu.
6. Những đóng góp chính của đề tài
Để áp dụng vào địa bàn nghiên cứu cụ thể:
- Đúc kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về làng nghề, áp dụng
vào địa bàn nghiên cứu.
- Đánh giá các điều kiện hình thành và phát triển làng nghề gốm
Hương Canh.
- Phân tích thực trạng phát triển và những đóng góp của hoạt động làng
nghề gốm đối với sự phát triển kinh tế xã hội của thị trấn Hương Canh.
- Chỉ ra những vấn đề còn tồn tại trong quá trình phát triển làng nghề, qua
đó đề xuất một số giải pháp phát triển làng nghề ở thị trấn Hương Canh.
7. Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm 3 phần: Phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận.
Trong đó phần nội dung được kết cấu bằng 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về làng nghề
Chương 2: Thực trạng phát triển làng nghề sản xuất gốm Hương Canh
Chương 3: Định hướng và giải pháp sản xuất gốm của thị trấn Hương Canh.

Theo Thông tư 116/2006/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn: “Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cư cấp thô, ấp, bản, làng,
buôn, phum, sóc hoặc các điểm dân cư tương tự trên địa bàn một xã, thị trấn có

10


các hoạt động ngành nghề nông thôn, sản xuất ra một hoặc nhiều loại sản phẩm
khác nhau” [1].
Như vậy, khái niệm làng nghề có thể bao gồm những nội dung chính sau:
“Làng nghề là một thiết chế kinh tế - xã hội ở nông thôn, được cấu thành bởi hai
yếu tố làng và nghề, tồn tại trong một không gian địa lí nhất định trong đó bao
gồm nhiều hộ gia đình sinh sống bằng nghề thủ công là chính, giữa họ có mối
liên kết chặt chẽ về kinh tế - xã hội và văn hóa”.
Ngày nay, làng nghề được hiểu theo nghĩa rộng, không bó hẹp trong phạm
vi hành chính của một làng mà gồm một hoặc một số làng cùng một tiểu vùng,
cùng địa lí kinh tế, cùng sản xuất một chủng loại hàng hóa truyền thống hoặc
cùng kinh doanh liên quan đến một nghề phi nông nghiệp và có quan hệ mật
thiết với nhau về kinh tế - xã hội.
Mặt khác, có những địa phương tất cả các làng trong xã đều là làng nghề,
trong trường hợp này, người ta còn gọi là “xã nghề”. Ngành nghề phi nông
nghiệp ở các làng nghề cũng đã được mở rộng, bao gồm các hoạt động kinh tế
phi nông nghiệp như: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, các dịch vụ phục vụ sản
xuất và đời sống có quy mô vừa và nhỏ, với các thành phần kinh tế và các tổ
chức kinh doanh như: những hộ sản xuất, tổ hợp, hợp tác xã, doanh nghiệp tư
nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần...
* Khái niệm về làng nghề truyền thống
Làng nghề truyền thống là một thực thể kinh tế - văn hóa - xã hội, tồn tại
và phát triển tương đối bền vững về một hoặc nhiều nghề thủ công truyền thống
lâu đời. Làng nghề truyền thống là làng cổ truyền, mà ở đó có các hộ nghề, tộc

Nước ta hiện có khoảng 3000 làng nghề, với 53 nhóm nghề làm ra khoảng
200 sản phẩm thủ công khác nhau [19]. Làng nghề nước ta phân bố tập trung chủ
yếu tại đồng bằng sông Hồng (chiếm khoảng 60%), miền Trung (khoảng 30%)
và miền Nam (khoảng 10%) [10]. Riêng vùng ĐBSH có tới 706 làng nghề, trong
đó có 521 làng nghề truyền thống [19]. Sản phẩm và phương thức sản xuất của
các làng nghề khá phong phú với hàng trăm loại ngành nghề khác nhau.
Căn cứ vào tiêu chí, mục tiêu khác nhau mà có những cách phân loại làng
nghề khác nhau. Phân loại làng nghề theo số lượng và thời gian làm nghề gồm có

12


làng một nghề, làng nhiều nghề; làng nghề truyền thống và làng nghề mới [11].
Bộ Tài nguyên và Môi trường lại phân loại làng nghề theo làng nghề
truyền thống và làng nghề mới; theo ngành sản xuất, loại hình sản phẩm; theo
quy mô sản xuất, theo quy trình công nghệ; theo nguồn thải và mức độ ô nhiễm;
theo mức độ sử dụng nguyên, nhiên liệu; theo thị trường tiêu thụ sản phẩm, tiềm
năng tồn tại và phát triển.
Mỗi cách phân loại trên có những đặc thù riêng và tuỳ theo mục đích mà
có thể lựa chọn cách phân loại phù hợp. Dựa trên các yếu tố tương đồng về
ngành sản xuất, sản phẩm, thị trường nguyên vật liệu và tiêu thụ sản phẩm thì
nước ta gồm 6 nhóm ngành hoạt động làng nghề:
Một là, làng nghề chế biến lương thực, thực phẩm, chăn nuôi và giết mổ: có số
lượng làng nghề lớn, chiếm 20% tổng số làng nghề, với các làng nghề nổi tiếng như
nấu rượu, làm bánh đa nem, đậu phụ, miến dong, bún, bánh đậu xanh…
Hai là, làng nghề dệt, nhuộm, ươm tơ, thuộc da: nhiều làng có từ lâu đời,
có các sản phẩm mang tính lịch sử văn hoá, mang đậm nét địa phương với nhũng
sản phẩm như lụa tơ tằm, thổ cẩm, dệt, may...
Ba là, làng nghề sản xuất vật liệu xây dựng và khai thác đá: hình thành từ
hàng trăm năm nay, tập trung ở vùng có khả năng cung cấp nguyên liệu cơ bản

thích ứng với lĩnh vực công nghiệp, cơ sở vệ tinh cho các doanh nghiệp hiện đại
và bảo tồn các giá trị văn hoá dân tộc.
1.1.2.1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là nhằm phát triển kinh tế nông
thôn lên một bước mới về chất, làm thay đổi cơ cấu sản xuất, cơ cấu lao động, cơ
cấu việc làm, cơ cấu giá trị sản lượng và cơ cấu thu nhập của dân cư nông thôn
bằng các nguồn lợi từ các lĩnh vực trong nông nghiệp và phi nông nghiệp. Với
mục tiêu như vậy, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ngày càng
được thúc đẩy, nó diễn ra ngay trong nội bộ ngành nông nghiệp và cả các bộ
phận hợp thành khác của cơ cấu kinh tế nông thôn. Chính sự phát triển của các
làng nghề đã có vai trò tích cực trong việc góp phần tăng tỷ trọng của công
nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, chuyển lao động từ sản xuất nông
nghiệp có thu nhập thấp sang nghề phi nông nghiệp có thu nhập cao hơn. Tạo ra

14


một nền kinh tế đa dạng ở nông thôn, với sự thay đổi cơ cấu phong phú, đa dạng
về loại hình sản phẩm.
Trong quá trình phát triển, các làng nghề đã có vai trò tích cực góp phần
tăng tỷ trọng công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, chuyển lao động từ
sản xuất nông nghiệp có thu nhập thấp sang ngành nghề phi nông nghiệp có thu
nhập cao hơn. Khi nghề thủ công hình thành và phát triển thì kinh tế nông thôn
không chỉ có kinh tế nông nghiệp thuần nhất mà bên cạnh là các ngành thủ công
nghiệp, thương mại và dịch vụ cùng tồn tại và phát triển.
Xét trên góc độ phân công lao động thì các làng nghề đã có tác động tích
cực tới sản xuất nông nghiệp. Nó không chỉ cung cấp tư liệu sản xuất cho khu
vực nông nghiệp, sử dụng nguyên liệu từ sản xuất nông nghiệp mà còn có tác
dụng chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ ngành nông nghiệp.
Ban đầu khi mới hình thành nhiều nghề thủ công chỉ là công việc tăng thu