TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH – KTNN
------------------

HÀ THỊ YẾN

THIẾT KẾ GIÁO ÁN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐẶT
CÂU HỎI CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
CHƢƠNG IV - SINH HỌC 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học

HÀ NỘI, 2016


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp “Thiết kế giáo án rèn luyện kĩ năng
đặt câu hỏi cho học sinh trong dạy học Chương IV - Sinh học 11” tôi xin
đƣợc gửi lời cảm ơn chân thành tới:
Các thầy cô giáo trong Tổ Phƣơng pháp Sinh học, trƣờng Đại học Sƣ
phạm Hà Nội 2 đã luôn tận tâm, chỉ bảo nhiệt tình cho tôi trong suốt quá
trình học tập.
Các thầy cô giáo Trƣờng THPT Phúc Yên – Vĩnh Phúc, THPT Cầu Giấy –
Hà Nội đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thu thập thông tin phục
vụ khóa luận.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo, TS.
Đỗ Thị Tố Nhƣ, ngƣời đã dành cho tôi sự hƣớng dẫn nhiệt tình và những lời
gợi ý quý báu trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp.
Trong quá trình nghiên cứu đề tài không tránh khỏi những thiếu sót, rất
mong nhận đƣợc sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn để đề tài này

Đặt câu hỏi

2

GV

Giáo viên

3

HS

Học sinh

4

PPDH

Phƣơng pháp dạy học

5

SGK

Sách giáo khoa

6

THPT


1.1.2. Ở Việt Nam ........................................................................................ 7
1.2. Cơ sở lí luận ........................................................................................... 9
1.2.1. Khái niệm câu hỏi .............................................................................. 9
1.2.2. Kĩ năng đặt câu hỏi .......................................................................... 11
1.2.3. Quy trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi ............................................ 12
1.3. Cơ sở thực tiễn...................................................................................... 20
1.3.1. Mục tiêu điều tra .............................................................................. 20
1.3.2. Nội dung điều tra .............................................................................. 20


1.3.3. Cách tiến hành.................................................................................. 20
1.3.4. Kết quả điều tra ................................................................................ 20
CHƢƠNG 2. THIẾT KẾ GIÁO ÁN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐẶT CÂU
HỎI CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG IV - SINH HỌC 11 23
2.1. Khái quát cấu trúc, nội dung Chƣơng IV - Sinh học 11 ......................... 23
2.1.1. Cấu trúc ............................................................................................ 23
2.1.2. Nội dung .......................................................................................... 23
2.2. Kết quả việc thiết kế giáo án rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS trong
dạy học Chƣơng IV - Sinh học 11 ................................................................ 24
2.2.1. Giáo án bài 41 .................................................................................. 24
2.2.2. Giáo án bài 42 .................................................................................. 36
CHƢƠNG 3. ĐÁNH GIÁ CHẤT LƢỢNG .................................................. 49
3.1. Mục đích đánh giá ................................................................................ 49
3.2. Nội dung đánh giá................................................................................. 49
3.3. Phƣơng pháp tiến hành đánh giá ........................................................... 49
3.4. Kết quả đánh giá ................................................................................... 49
PHẦN BA. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................... 51
1. Kết luận ................................................................................................... 51
2. Kiến nghị ................................................................................................. 51
TÀI LIỆU THAM KHẢO


1


các PPDH ở các trƣờng THPT do đó mà việc rèn luyện các kĩ năng cho HS
còn hạn chế. Chính vì vậy, việc đổi mới dạy học nói chung và dạy học bộ
môn Sinh học nói riêng là cấp thiết và mang tính thời sự.
1.2. Xuất phát từ thực tiễn dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông
Nội dung của SGK Sinh học 11 mang tính đại cƣơng và lí thuyết trìu
tƣợng nên việc truyền đạt kiến thức cho HS sẽ gặp nhiều trở ngại. Vì vậy,
trong quá trình giảng dạy đa số GV lựa chọn các phƣơng pháp dạy học truyền
thống nhƣ độc thoại, đôi khi có sử dụng câu hỏi đàm thoại nhƣng chủ yếu là
câu hỏi đơn lẻ, chƣa có hệ thống do đó chƣa phát huy đƣợc tính tích cực của
HS. Thực trạng trên có nhiều nguyên nhân, song nguyên nhân cơ bản nhất là
do trong quá trình dạy học chỉ chú trọng vào việc dạy lý thuyết mà chƣa rèn
luyện các kĩ năng nói chung, kĩ năng đặt câu hỏi nói riêng.
Các khái niệm Sinh học đại cƣơng ở bậc THPT nói chung và Sinh học
11 nói riêng đƣợc xây dựng trên cơ sở hệ thống hóa, khái quát hóa những kiến
thức cụ thể từ các lớp học dƣới, điều đó thuận lợi cho việc sử dụng câu hỏi
kích thích tƣ duy tích cực của HS. Do đó, GV cần tăng cƣờng câu hỏi tự lực,
tích cực, coi đó là một biện pháp quan trọng có hiệu quả trong đổi mới PPDH
nhằm nâng cao chất lƣợng dạy học bộ môn. Tuy nhiên, chúng ta vẫn quen với
cách thức GV là ngƣời đƣa ra câu hỏi nhƣ một biện pháp kiểm tra mức độ
nhớ, tái hiện kiến thức đã học của HS nhƣng đặc thù môn Sinh học là môn
khoa học thực nghiệm nên việc hƣớng dẫn HS tự phát hiện kiến thức mới, vận
dụng kiến thức vào thực tiễn và rèn luyện các kĩ năng cho các em là quan
trọng hơn cả. Vì vậy việc rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS, học bằng
cách hỏi là một việc làm cần thiết.

2

3. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu thiết kế đƣợc các giáo án cho chƣơng IV - Sinh học 11 theo quy
trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi và sử dụng chúng một cách có hiệu quả sẽ
góp phần hình thành và phát triển kĩ năng đặt câu hỏi cho HS.
4. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
4.1. Khách thể nghiên cứu
Quá trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS trong dạy học Chƣơng
IV- Sinh học 11.
4.2. Đối tƣợng nghiên cứu
Giáo án đƣợc thiết kế có định hƣớng rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS.
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Tìm hiểu tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài; xây dựng cơ sở lý
luận của đề tài.
- Tìm hiểu thực trạng việc rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi ở trƣờng THPT
hiện nay.
- Thiết kế đƣợc giáo án vận dụng quy trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi
cho HS góp phần hình thành và phát triển kĩ năng đặt câu hỏi của HS.
- Đánh giá chất lƣợng các giáo án xây dựng đƣợc.
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các văn bản của Nhà nƣớc, Bộ Giáo dục và Đào tạo về chiến
lƣợc phát triển, đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới nội dung và phƣơng
pháp dạy học ở nhà trƣờng phổ thông nói riêng.
- Nghiên cứu các công trình, tài liệu về kĩ năng và kĩ năng dạy học; hình
thành, rèn luyện kĩ năng và kĩ năng dạy học làm cơ sở để định hƣớng rèn
luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS.

4



NĂNG ĐẶT CÂU HỎI CHO HỌC SINH
1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.1.1. Trên thế giới
Nghiên cứu vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học không còn là vấn đề mới
trên thế giới. Ngay từ những năm trƣớc công nguyên vấn đề này đã gắn liền
với tên tuổi của nhà triết học Xocrat (470 - 390 TCN) - ngƣời khởi thủy đặt
câu hỏi còn gọi là phƣơng pháp vấn đáp; Khổng Tử (551 - 479 TCN) cũng
cho rằng dạy học là đƣa ngƣời học vào tình huống mâu thuẫn, tức là đặt ra
cho họ những câu hỏi bẫy để kích thích ngƣời học.
Cho đến nay phƣơng pháp này đƣợc sử dụng phổ biến với nhiều mức
độ khác nhau:
Đêcac đã khẳng định “không có câu hỏi thì không có tƣ duy”. Hay theo
Allan C.Ornstein cho rằng “dạy tốt bao gồm đặt câu hỏi hay”. Theo Robert
Fisher, đặt câu hỏi đúng là cốt lõi của việc dạy học, có thể tạo ra cầu nối giữa
dạy và học.
Trong bài báo “Teaching Students to Ask Their Own Questions”, (2011)
[19] của mình, Dan Rothstein và Luz Santana đã khẳng định việc dạy cho HS
tự đặt câu hỏi là một việc làm quan trọng, một sự thay đổi nhỏ nhƣng có thể
mang lại kết quả lớn. Trong bài viết này, hai tác giả đã đƣa ra kĩ thuật xây
dựng câu hỏi (The Question Formulation Technique – viết tắt là QFT) gồm 6
bƣớc. Với kĩ thuật này, HS sẽ đƣợc yêu cầu đặt tất cả các câu hỏi, GV chỉ là
ngƣời tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đó đƣợc diễn ra. Do đó, HS sẽ
đƣợc trau dồi kĩ năng đặt câu hỏi – một kĩ năng mà về cơ bản rất quan trọng
cho việc học tập của họ.

6


Trên thế giới, ngƣời nghiên cứu sâu đến vấn đề “câu hỏi hiệu quả cao trong
dạy học” là Ivan Hannel.Trong tài liệu “Highly effective questioning”, (2006)

đƣợc các tác giả nghiên cứu sâu rộng.
Tác giả Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành trong tài
liệu “Giáo trình lí luận dạy học sinh học đại cƣơng ở trƣờng phổ thông” các
năm (1979), (1996) đề cập tới việc sử dụng câu hỏi trong phƣơng pháp vấn
đáp [9], [1].
Đề tài “Sử dụng câu hỏi – bài tập để tích cực hoá hoạt động nhận thức của
HS trong dạy học Sinh thái học lớp 11” của tác giả Lê Thanh Oai, Luận án
Tiến sĩ Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội 2003 [14]. Trong công trình này, tác giả
đã tập trung vào việc nghiên cứu xác định các nguyên tắc, quy trình thiết kế và
sử dụng câu hỏi, bài tập nhƣ một phƣơng pháp để tổ chức hƣớng dẫn HS tự lực
phát hiện kiến thức mới trong dạy học Sinh thái học ở trƣờng phổ thông.
Tài liệu “Những vấn đề cơ bản về chƣơng trình và quá trình dạy học”,
NXB Giáo dục, 2005 [4] của Nguyễn Hữu Châu đã trình bày một số kĩ thuật
dạy học trong đó có kĩ thuật đặt câu hỏi với các nội dung cụ thể nhƣ: mục
đích của việc đặt câu hỏi, phân loại câu hỏi, xử lí các câu hỏi của HS và cải
tiến kĩ thuật đặt câu hỏi.
Trong số các đề tài quan tâm nghiên cứu vấn đề rèn luyện kĩ năng xây
dựng và sử dụng câu hỏi có thể kể đến đề tài: “Rèn luyện kĩ năng xây dựng và
sử dụng câu hỏi cho sinh viên khoa Sinh học Đại học Sƣ phạm để dạy Sinh
học” của tác giả Đỗ Thị Tố Nhƣ, Luận án Tiến sĩ (2014) [13]. Trong công
trình này, tác giả đã đề xuất quy trình rèn luyện sinh viên kĩ năng tự xây dựng
câu hỏi gồm 6 bƣớc (Giảng viên đƣa ra một câu hỏi trọng tâm, sinh viên tự
đặt câu hỏi, sinh viên cải thiện câu hỏi của họ, sinh viên lựa chọn câu hỏi của
họ, sinh viên và giảng viên quyết định các bƣớc tiếp theo, sinh viên suy nghĩ
về những gì đã học) và biện pháp rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu
hỏi cho sinh viên Đại học Sƣ phạm để tổ chức bài dạy môn Sinh học. Quy

8





Muốn quá trình nhận thức đạt đƣợc hiệu quả thì cần phải làm xuất hiện
hoạt động tƣ duy. Hoạt động tƣ duy xuất hiện khi chủ thể gặp một vấn đề mà
kinh nghiệm hiểu biết đã có không đủ để giải quyết, nhƣng đã biết một phần.
Do đó phải tạo đƣợc “các tình huống có vấn đề” giúp gây đƣợc sự chú ý và
hứng thú, tạo ra trạng thái gắng sức về tâm lý tìm cách giải quyết vấn đề của
HS. Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi
đó mâu thuẫn khách quan của nhiệm vụ nhận thức đƣợc HS chấp nhận nhƣ
một “vấn đề học tập” mà họ cần và có thể giải quyết đƣợc, kết quả là họ nắm
bắt đƣợc tri thức mới” [16]. Vấn đề học tập là những tình huống về lý thuyết
hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái đã biết và cái chƣa
biết, mâu thuẫn này đòi hỏi đƣợc giải quyết. Nhƣ vậy, từ mâu thuẫn khách
quan biến thành thắc mắc chủ quan dƣới dạng câu hỏi.
1.2.1.2. Vai trò của câu hỏi
Trong dạy học câu hỏi có vai trò:
- Khi dùng câu hỏi để mã hóa thông tin trong SGK thì câu hỏi và việc trả
lời câu hỏi là nguồn tri thức mới cho HS.
- Câu hỏi có tác dụng định hƣớng nhận thức, tri thức mới, phát huy tính
tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của HS.
- Hệ thống câu hỏi có vấn đề đƣợc GV đặt ra trong bài học chứa đựng các
mâu thuẫn sẽ đặt HS vào tình huống có vấn đề. HS đóng vai trò là chủ thể của
quá trình nhận thức, chủ động nhận lấy kiến thức thông qua việc trả lời các
câu hỏi, từ đó khắc phục lối truyền thụ một chiều.
- Câu hỏi giúp HS lĩnh hội đƣợc kiến thức một cách có hệ thống.
- Giúp cá thể hóa cách học một cách tối ƣu, tạo điều kiện cho HS tự học và
rèn luyện phƣơng pháp học.
- HS đƣợc dạy cách lắng nghe và hỏi ngƣời khác, biết cách làm việc tập thể
để phát huy sức mạnh tập thể kết hợp với làm việc độc lập.



11


những kinh nghiệm đã có về hoạt động đó” [13]. Đây là định nghĩa định
hƣớng nghiên cứu cho khóa luận của chúng tôi.
1.2.2.2. Kĩ năng đặt câu hỏi
Trên cơ sở định nghĩa về kĩ năng chúng tôi định nghĩa về kĩ năng ĐCH
nhƣ sau: “Kĩ năng đ t câu hỏi là khả năng của người học có được do đào tạo,
rèn luyện để thực hiện có kết quả việc đ t câu hỏi, tạo ra hệ thống các câu
hỏi với các mức độ khác nhau từ đó học sinh lĩnh hội được chủ đề bài học”.
Trên cơ sở nghiên cứu về khái niệm kĩ năng chúng tôi đã xác định đƣợc
kĩ năng ĐCH là kĩ năng tổng hợp gồm nhiều kĩ năng thành phần (kĩ năng bộ
phận cấu thành nên kĩ năng tổng hợp). Xác định đƣợc các kĩ năng thành phần
là cơ sở để chúng tôi định hƣớng việc thiết kế giáo án rèn luyện kĩ ĐCH cho
HS. Các kĩ năng thành phần gồm:
+ Xác định nội dung bài học.
+ Khả năng mã hóa nội dung thành câu hỏi.
+ Diễn đạt khả năng mã hóa nội dung bằng câu hỏi.
+ Chỉnh sửa, hoàn thiện câu hỏi.
1.2.3. Quy trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi
1.2.3.1. Quy trình chung [13]
Để hình thành và phát triển kĩ năng nào đó thì chủ thể cần đƣợc đào tạo
(hay tự đào tạo), rèn luyện (hay tự luyện tập) theo một quy trình nhất định.
Quy trình là một tập hợp các giai đoạn, các bƣớc, các thao tác và hành vi
đƣợc sắp xếp theo một trật tự hợp lí để tác động đến đối tƣợng nhằm biến đổi
đối tƣợng theo mục đích mà chủ thể dự kiến.
 Quy trình rèn luyện kĩ năng đặt câu hỏi cho HS gồm 6 bƣớc:

12

giá hay trả lời bất kỳ câu hỏi nào; ghi lại tất cả các câu hỏi
một cách chính xác và trung thực; chuyển tất cả các câu
khẳng định thành câu hỏi.

3. HS cải

GV cho HS thảo luận về ƣu nhƣợc điểm của từng câu hỏi,

thiện các

dẫn dắt HS suy nghĩ về cách biến đổi của một câu hỏi về hình

13


câu hỏi của

thức diễn đạt hoặc mức độ của câu hỏi. Thông qua việc biến

họ

đổi các câu hỏi đó sẽ có thể ảnh hƣởng đến chất lƣợng và giá
trị của thông tin mà ngƣời học có đƣợc.

4. HS lựa

Dựa vào kế hoạch bài học, GV hƣớng dẫn các nhóm HS lựa

chọn các



nghĩ về

những gì họ đã học đƣợc từ việc tự ĐCH, cải thiện, chỉnh sửa

những gì đã câu hỏi và ƣu tiên lựa chọn các câu hỏi của họ.
học
Kết quả của việc rèn luyện kĩ năng ĐCH không chỉ giúp ngƣời học làm
rõ đƣợc các khái niệm, hiểu đƣợc những điểm chính của bài học mà còn tăng
cƣờng kĩ năng giải quyết vấn đề và khuyến khích ngƣời học suy nghĩ ở mức
độ nhận thức cao hơn. Từ việc thực hành quy trình 6 bƣớc ngƣời học lĩnh hội
đƣợc kiến thức bài học một cách chủ động và phát triển đƣợc khả năng tƣ duy.

14


1.2.3.2. Ví dụ minh họa
Chúng tôi vận dụng quy trình 6 bƣớc trên để xây dựng giáo án hƣớng
dẫn HS đặt câu hỏi thông qua nội dung mục II, bài 41: Các hình thức sinh sản
vô tính ở thực vật, Sinh học 11 (cơ bản) có thể tiến hành các bƣớc nhƣ sau:
Bƣớc

Hoạt động của GV

Hoạt động của

Kết quả

HS
1

thức khác nhau trong sinh sản 1. Có mấy hình dựa trên các nội
vô tính ở thực vật.
- GV chia nhóm HS, yêu cầu:
hoạt động nhóm trong 7 phút,
suy nghĩ về chủ đề bài học kết

thức sinh sản vô
tính ở thực vật?
2. Kể tên các
hình thức sinh

dung chính cần tìm
hiểu.
+ Tạo hứng thú, tƣ
duy sáng tạo cho

hợp thông tin bài 41 SGK đặt sản vô tính ở ngƣời học.
tất cả các câu hỏi có thể có thực vật?
- HS: Chủ động tìm
liên quan đến chủ đề bài học: 3. Cho ví dụ về ra kiến thức trọng
“Các hình thức sinh sản vô một số thực vật tâm của bài từ việc
tính ở thực vật”

có hình thức sinh đặt đƣợc các câu hỏi.

15


+ Chú ý: ĐCH theo 4 nguyên sản bào tử?
tắc: đ t tất cả các câu hỏi có 4.

sinh

dƣỡng của thực

2, Kể tên các hình thức sinh vật?
sản vô tính ở thực vật?

8. Cho ví dụ về
một số thực vật
có hình thức sinh
sản sinh dƣỡng?
9. Sinh sản sinh
dƣỡng là gì?
10. Hiện tƣợng
hạt lạc nảy mầm
có đƣợc coi là
hình thức sinh sản
sinh dƣỡng không?

3

- GV yêu cầu các nhóm trình - HS trình bày.
bày câu hỏi của mình.

- GV: Đánh giá khả
năng ĐCH của HS

- GV chỉ ra ƣu nhƣợc điểm

và định hƣớng cách

sinh dƣỡng.
- GV hƣớng dẫn HS chỉnh - HS chỉnh sửa
câu hỏi.
sửa câu hỏi để hoàn chỉnh
+ Cấu trúc của một câu hỏi
gồm:
“Phần dẫn + Động từ để hỏi +
Nội dung”
 Phần dẫn: Quan sát hình,
video, thí nghiệm,…, nghiên
cứu thông tin sách giáo khoa.
 Động từ: Nêu, kể tên, cho
ví dụ, trình bày,… là các
động từ yêu cầu ở mức độ tìm
hiểu thấp. Mô tả, tóm tắt, giải
thích, so sánh,… là các động
từ yêu cầu ở mức độ tìm hiểu

17


cao hơn.
 Nội dung: kiến thức cần
tìm hiểu.
+ VD: Các hình thức sinh sản
sinh dƣỡng của thực vật?
→ Sửa: Quan sát hình 41.2
kết hợp với kiến thức thực tế,
kể tên các hình thức sinh sản
sinh dƣỡng ở thực vật?

- GV: Lựa chọn các

trình bày các câu hỏi đã lựa

câu hỏi thích hợp từ

chọn.

các câu hỏi của HS

- GV: Lựa chọn các câu hỏi - HS đối chiếu theo chủ đề.
theo từng nhóm chủ đề:
với câu hỏi của - HS:
+ Chủ đề 1: Tìm hiểu nội nhóm mình.
dung “Sinh sản bào tử”
1. Cho ví dụ về một số thực

+ Đối chiếu với câu
hỏi của mình tự
chuẩn hóa câu hỏi.

vật có hình thức sinh sản bào

+ Từ việc tự tìm hiểu

tử?

và ĐCH, HS sẽ thu

18


1. Quan sát hình 41.2 kết hợp
với kiến thức thực tế, kể tên
các hình thức sinh sản sinh
dƣỡng ở thực vật?
2. Cho ví dụ về một số thực
vật có hình thức sinh sản sinh
dƣỡng?
3. Sinh sản sinh dƣỡng là gì?
- GV yêu cầu các nhóm trả lời - HS trả lời câu
các nhóm câu hỏi đã lựa chọn. hỏi.
- GV chốt kiến thức.
6

- GV yêu cầu HS rút ra kết

- GV: Đánh giá ƣu

luận từ những điều học đƣợc - HS tự đánh giá. nhƣợc điểm trong kĩ
qua việc ĐCH.
- GV: Đánh giá, nhận xét quá

năng ĐCH của HS.
- HS: Từ những đánh

trình ĐCH của HS.

giá HS tự chỉnh sửa
và rèn luyện kĩ năng
ĐCH.