Header Page 1 of 89.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

NGUYỄN QUANG LỊCH

NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO ỐNG NANO CACBON BẰNG
PHƯƠNG PHÁP CVD ỨNG DỤNG LÀM CẢM BIẾN KHÍ NH3

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC VẬT LIỆU

Hà Nội – 2016

Footer Page 1 of 89.


Header Page 2 of 89.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

NGUYỄN QUANG LỊCH

NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO ỐNG NANO CACBON BẰNG
PHƯƠNG PHÁP CVD ỨNG DỤNG LÀM CẢM BIẾN KHÍ NH3
Chuyên ngành: Vật liệu điện tử
Mã số: 62440123

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC VẬT LIỆU


Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Bộ môn Vật liệu Điện tử: GS.TS
Nguyễn Đức Chiến, PGS.TS Phan Quốc Phô, PGS.TS Lê Tuấn, PGS.TS Đặng Đức
Vượng, TS Trương Thị Ngọc Liên, TS Nguyễn Công Tú, … đã giúp đỡ nhiệt tình, truyền
đạt những kinh nghiệm quý báu trong suốt thời gian làm luận án.
Tác giả trân trọng cám ơn Vụ Công nghệ cao, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các
đồng nghiệp, đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian thực hiện
luận án.
Xin cảm ơn NCS Nguyễn Đắc Diện, NCS Nguyễn Thị Thúy những người bạn cùng
đồng hành trong bước đường khoa học đã cùng nhau chia sẻ những khó khăn và các hoạt
động trong cuộc sống hàng ngày.
Cảm ơn KS Lý Tuấn Anh, KS Vũ Tiến Đạt cùng một số bạn sinh viên trong Viện
VLKT đã cùng tác giả tiến hành các thí nghiệm tổng hợp mẫu nanô các bon và nghiên cứu
khảo sát đặc trưng nhạy khí của vật liệu.
Cuối cùng tác giả xin cám ơn gia đình, người thân và bạn bè đã động viên cổ vũ để
tôi hoàn thành luận án này.

Hà Nội, ngày..…tháng..…năm 2016
Tác giả

Nguyễn Quang Lịch

Footer Page 4 of 89.


Header Page 5 of 89.

MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU ............................................................... 1
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU.......................................................................................... 2
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ .......................................................................... 3


Header Page 6 of 89.
1.7.4 Ứng dụng CNT làm đầu dò kính hiển vi điện tử quét đầu dò ............................ 35
1.7.5 Ứng dụng CNT để làm cảm biến ........................................................................ 36
CHƯƠNG 2 CẢM BIẾN KHÍ NH3 TRÊN CƠ SỞ ỐNG NANÔ CÁC BON
2.1 Khái niệm cảm biến khí và các thông số đặc trưng ................................................... 39
2.1.1 Giới thiệu, phân loại cảm biến khí...................................................................... 39
2.1.2 Các thông số đặc trưng ....................................................................................... 39
2.2 Cảm biến khí NH3 trên cơ sở ống nanô các bon ........................................................ 40
2.2.1 Cảm biến kiểu điện trở ....................................................................................... 41
2.2.2 Cảm biến kiểu tụ ................................................................................................. 48
2.2.3 Cảm biến kiểu transistor trường ......................................................................... 49
2.2.4 Cảm biến khí ion hóa trên cơ sở ống nanô các bon ............................................ 50
2.3 Cơ chế nhạy khí của vật liệu CNT............................................................................. 51
2.4 Thiết bị sử dụng để tổng hợp CNT và khảo sát cảm biến ......................................... 58
2.4.1 Hệ bốc bay bằng chùm điện tử (E-Beam Evaporation) ...................................... 58
2.4.2 Hệ CVD nhiệt ..................................................................................................... 58
2.4.3 Hệ khảo sát đặc tính nhạy khí sử dụng thiết bị đo dòng áp Keithley ................. 59
CHƯƠNG 3 TỔNG HỢP VÀ NGHIÊN CỨU TÍNH CHẤT NHẠY KHÍ NH3
CỦA ỐNG NANÔ CÁC BON
3.1 Tổng hợp CNT sử dụng làm cảm biến khí ................................................................ 61
3.1.1 Nghiên cứu và chế tạo điện cực cảm biến khí .................................................... 62
3.1.2 Tạo màng nhạy khí – tổng hợp CNT trên điện cực răng lược ............................ 67
3.2 Kết quả khảo sát cảm biến khí trên cơ sở CNT thuần ............................................... 69
3.2.1 Kết quả khảo sát trên điện cực Pt đế SiO2/Si ..................................................... 69
3.2.2 Kết quả khảo sát trên điện cực Pt đế Al2O3 ........................................................ 85
CHƯƠNG 4 TĂNG CƯỜNG TÍNH NHẠY KHÍ NH3 TRÊN CƠ SỞ MÀNG CNT
PHỦ NANÔ KIM LOẠI
4.1 Hình thái cấu trúc của lớp màng nhạy khí CNT phủ các hạt nanô của một số kim loại
(Co, Ag, Pt và Au) ........................................................................................................... 91


Anodie Aluminum Oxide – Nhôm ôxit anot hóa

ADN

Deoxyribo Nucleic Acid – ADN axit Deoxyribonucleic

CNT

Carbon Nanotube - Ống nanô các bon

CVD

Chemical Vapor Deposition – Lắng đọng hóa học từ pha hơi

D-band

Dải D trong phổ Raman

Eg

Band gap energy – Độ rộng năng lượng vùng cấm

EDX

Energy-dispersive X-ray spectroscopy - Phổ tán sắc năng lượng tia X

FET

Field Effect Transistor - Transitor hiệu ứng trường

SB

Plasma Enhanced Chemical Vapor Deposition – CVD sử dụng
plasma tăng cường
Schottky Barrier – Rào thế Schottky

sccm

Standard cubic centimeters per minute - Xăng-ti-mét khối chuẩn trên
phút

SEM

Scanning Electron Microscopy - Kính hiển vi điện tử quét

SWCNT

Single Walled Carbon Nanotube - Ống nanô các bon đơn vách

TCVD

Thermally Chemical Vapor Deposition – CVD nhiệt

TEM

Transmission Electron Microscopy - Kính hiển vi điện tử truyền qua

XRD

X-ray Diffraction - Nhiễu xạ tia X

Bảng 3.1

Hơi trên bề mặt dung dịch NH4OH.

77

Bảng 3.2

Nồng độ hơi NH3 theo thể tích hơi NH3 đưa vào buồng đo.

78

Footer Page 9 of 89.

2


Header Page 10 of 89.

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ
Trang
Hình 1.1

Cấu trúc graphit với các lá graphen.

Hình 1.2

Cấu trúc của kim cương.

Hình 1.3

19
20

của SWCNT tại nhiệt độ 77,3 K. Ký hiệu HT và AG là SWCNT
đã xử lý nhiệt và chưa xử lý nhiệt, V là phần trăm thể tích khí hấp
phụ trên khối lượng mẫu, p/p0 là áp suất riêng phần của khí bị hấp
phụ.
Hình 1.8

Đường đáp ứng của bán dẫn SWCNT hoạt động tại nhiệt độ môi

21

trường bên ngoài (a)-NO2 200 ppm, (b)-NH3 1%.
Hình 1.9

Đường đáp ứng của SWCNT với khí O2 tại nhiệt độ 290 K.

Hình 1.10

Đường đáp ứng của SWCNT bị bao bọc bởi các hạt nano Pd với

21
21

luồng không khí chứa nồng độ 400 ppm H2 bật và tắt.
Hình 1.11

Cơ chế đóng kín: hấp thụ C2 vào nắp ống (6,5). Sáu hình ngũ giác


24

quang.
Hình 1.15

H

.

Hình 1.16

Sơ đồ nguyên lý của quá trình tổng hợp CNT bằng phương pháp

25
27

CVD: (1) bình khí nguyên liệu, (2) thiết bị điều khiển lưu lượng,
(3) lò nhiệt, (4) buồng phản ứng, (5) bình sục khí.
.

Hình 1.17

.

Hình 1.18
Hình 1.19

27
30


ADN quấn quanh sợi SWCNT, b) đồ thị thể hiện sự phát hiện
nồng độ Hg2+ qua bước sóng của cảm biến.
Hình 1.24

Minh họa cảm biến sinh học trên cơ sở SWCNT: cảm biến phát

37

hiện protein hình a) và cảm biến phát hiện glucose hình b).
Hình 1.25

Độ nhạy khí của các cảm biến khí trên cơ sở CNT với
5 chất nền khác nhau với 9 loại khí hữu cơ.

Hình 2.1

Mô tả cảm biến kiểu điện trở răng lược và màng CNT được tổng

41

hợp trên vùng điện cực răng lược Pt.
Hình 2.2

Ảnh SEM của cấu trúc linh kiện cảm biến kiểu điện trở (a) và

42

CNT thuần mọc giữa hai điện cực (b).
Hình 2.3


nhau, (b) độ nhạy khí 150 ppm NH3 của PPY/SWCNT với các tỷ
lệ polymer hóa khác nhau.
Hình 2.7

Ảnh SEM của (a) CNT thuần, (b) CNT phủ Pt, (c) CNT phủ Au,

46

(d) CNT phủ Fe, (e) CNT phủ Co, (f) CNT phủ Ti, (g) CNT phủ
Pd, (h) CNT phủ Ag, (i) CNT phủ Ru.
Hình 2.8

Đồ thị so sánh độ nhạy khí NH3 của cảm biến khí CNT thuần và

47

CNT sau khi phủ Au, Pt.
Hình 2.9

Đồ thị so sánh độ nhạy khí NH3 của cảm biến khí CNT sau khi

47

phủ Co, Fe.
Hình 2.10

Đồ thị so sánh độ nhạy khí NH3 của cảm biến khí CNT thuần và

47


đồ thực tế thử nghiệm cảm biến khí ion hóa trên cơ sở CNT (b);
ảnh SEM của MWCNT mọc thẳng sử dụng như cực dương (c).
Hình 2.15

Sơ đồ cấu trúc 1: CNTFET có kênh dẫn là CNT nối giữa hai điện

52

cực nguồn và máng (a); cấu trúc 1A: với các điểm tiếp xúc
CNT/Au bị che phủ Si3N4 (b) và cấu trúc 2: lớp tiếp xúc thụ động
Si3N4 nằm ở trung tâm kênh dẫn CNT giữa hai điện cực nguồn và
máng (c).
Hình 2.16

Đường đặc trưng IDS của cảm biến cấu trúc 1 (a), 1A (b) và 2 (c)
sau khi tiếp xúc với NH3 ở các nồng độ và các điện áp cực cổng
khác nhau.

Footer Page 12 of 89.

5

53


Header Page 13 of 89.
Hình 2.17

Mô phỏng phân tử NH3 hấp phụ trên cảm biến cấu trúc 1A. Ở đây,


Sơ đồ hệ khảo sát đặc trưng nhạy khí.

Hình 2.22

Buồng chân không và hệ thống gá mẫu của hệ khảo sát đặc tính

59
60

nhạy khí.
Hình 2.23

Bộ cấp và điều khiển nhiệt của hệ đo đặc trưng nhạy khí.

Hình 3.1

Cấu tạo của linh kiện cảm biến khí trên cơ sở vật liệu CNT.

Hình 3.2

Hình ảnh phóng to của một điện cực răng lược Pt trên đế Si/SiO2

60
61
63

và ảnh chụp thực tế của từng cặp điện cực răng lược.
Hình 3.3

Hình ảnh chụp bằng kính hiển vi quang học của điện cực răng

6

66
68


Header Page 14 of 89.
Hình 3.8

Quá trình gia nhiệt trong quá trình phản ứng CVD.

Hình 3.9

Cảm biến kiểu điện trở răng lược và màng CNT được tổng hợp

68
70

trên vùng điện cực răng lược Pt phủ trên đế SiO2/Si.
Hình 3.10

Ảnh SEM của CNT mọc bởi các hạt xúc tác Ni được phún xạ trên
o

o

70

o



Phổ Raman của màng CNT nhận được, đỉnh G-band thể hiện tính

75

tinh thể của ống cácbon đa thành, đỉnh D-band thể hiện tính bất
trật tự của cấu trúc.
Hình 3.15

Ảnh TEM của CNT được tổng hợp bằng phương pháp CVD tại

76

nhiệt độ 750 oC trong thời gian 30 phút trên đế SiO2 có chứa điện
cực răng lược Pt, chụp tại hai độ phân giải khác nhau a) thang
200 nm, b) thang 100 nm.
Hình 3.16

Đặc trưng nhạy khí của CNT với khí NH3 ở nhiệt độ phòng với các

79

nồng độ khác nhau (a) và với một số loại khí khác (b).
Hình 3.17

Ảnh FESEM của CNT trên điện cực đế SiO2/Si, tổng hợp tại 725

81

o

thang khác nhau: vùng giữa hai điện cực Pt (a), vùng tiếp giáp (b),
CNT chụp trong thang 1 μm và 200 nm (c, d).
Hình 3.20

Đặc trưng nhạy khí NH3 của CNT mọc giữa các điện cực Pt trên

84

đế SiO2 đo tại 50 oC.
Hình 3.21

Hình ảnh CNT mọc trong vùng giữa các điện cực Pt của cảm biến

86

với đế ôxit nhôm (a); CNT trên bề mặt đế ôxit nhôm (b).
Hình 3.22

Đồ thị khảo sát điện trở của CNT phụ thuộc vào nhiệt độ.

Hình 3.23

Độ đáp ứng khí NH3 đo tại nhiệt độ phòng của cảm biến CNT

87
88

trên đế ôxit nhôm ở nồng độ thấp (
Hình 4.5

Phổ EDX của CNT sau khi phủ 2 nm Ag (a) và 4 nm Ag (b).

97

Hình 4.6

Phổ EDX của CNT sau khi phủ 2 nm Pt (a) và 4 nm Pt (b).

98

Hình 4.7

Phổ EDX của CNT sau khi phủ 2 nm Au (a) và 4 nm Au (b).

99

Hình 4.8

Độ đáp ứng khí NH3 ở nhiệt độ phòng của cảm biến CNT/Co 2

101

nm (a); CNT/Ag 2 nm (b); CNT/Pt 2 nm (c) và CNT/Au 2 nm (d)
khi đo từng mức ở vùng nồng độ thấp.

Footer Page 15 of 89.

8


106

nm (a); CNT/Ag 2 nm (b); CNT/Pt 2 nm (c) và CNT/Au 2 nm (d)
khi đo liên tục ở vùng nồng độ cao.
Hình 4.13

Khảo sát tính chọn lọc khí NH3 ở nhiệt độ phòng của cảm biến

108

CNT/Co 2 nm với các khí LPG và C2H5OH.
Hình 4.14

Độ đáp ứng khí NH3 ở nhiệt độ phòng của cảm biến CNT/Co 4

109

nm (a); CNT/Ag 4 nm (b); CNT/Pt 4 nm (c) và CNT/Au 4 nm (d)
khi đo từng mức ở vùng nồng độ thấp.
Hình 4.15

Độ đáp ứng khí NH3 ở nhiệt độ phòng của cảm biến CNT/Co 4

111

nm (a); CNT/Ag 4 nm (b); CNT/Pt 4 nm (c) và CNT/Au 4 nm (d)
khi đo liên tục ở vùng nồng độ thấp dưới 28 ppm.
Hình 4.16



116


Header Page 17 of 89.

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Vật liệu nanô (nano materials) là một trong những lĩnh vực nghiên cứu sôi động
trong thời gian gần đây. Điều đó được thể hiện bằng số các công trình khoa học, số các
bằng phát minh sáng chế nanô gia tăng theo cấp số mũ. Tính chất hấp dẫn của vật liệu nanô
bắt nguồn từ kích thước rất nhỏ của chúng có thể so sánh với các kích thước tới hạn của
nhiều tính chất hóa lí của vật liệu. Vật liệu nanô nằm giữa tính chất lượng tử của nguyên tử
và tính chất khối của vật liệu hoặc có thể có những tính chất mới. Trong thế giới nanô, ống
nanô các bon (CNT) là một trong những vật liệu đặc biệt. Việc ứng dụng vật liệu các bon
nanô vào đời sống đã cho ra đời nhiều sản phẩm. Vì vậy, các nhà khoa học, các nhà sản
xuất luôn theo dõi sát sao về những tính chất, đặc điểm và những ứng dụng tiềm tàng của
nó. Chính điều này làm cho CNT có nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, ví dụ:
dùng làm vật liệu lưu trữ khí, vật liệu dẫn nhiệt, vật liệu điện tử...[22, 35, 38, 41, 66, 68]
hoặc trong lĩnh vực hấp phụ, nhạy các khí độc hại trong môi trường (như NH3, NO2,
CO…) [3, 18, 27, 41, 48, 66, 71, 90, 94].
Trong những năm gần đây, những nghiên cứu trong lĩnh vực cảm biến phát hiện
phân tử khí đã thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài
nước. Mục tiêu cuối cùng của các nhà nghiên cứu cảm biến khí là tạo ra một thiết bị điện
tử có thể phát hiện từng loại khí có trong môi trường với giới hạn nồng độ phát hiện thấp,
độ nhạy cao, có tính chọn lọc và độ lặp lại cao làm việc ở nhiệt độ phòng. Hiện nay, môi
trường sống ngày càng ô nhiễm với sự xuất hiện của nhiều loại khí độc hại hoặc dễ gây
cháy nổ như: khí ga hóa lỏng (LPG), CO2, NH3, NO2, H2, …, trong số này thì khí NH3 là
phổ biến. Khí NH3 được sử dụng trong nông nghiệp, trong quá trình chẩn đoán sức khỏe,
hay trong quá trình phân hủy thức ăn, chất hữu cơ …

tính chất nhạy khí của vật liệu.
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Kết quả nghiên cứu ứng dụng vật liệu CNT trong lĩnh vực cảm biến khí hiện ở Việt
Nam đã được một số nhóm quan tâm thực hiện. Nổi bật là nhóm nghiên cứu GS.TS
Nguyễn Văn Hiếu tập trung vào việc khảo sát đặc tính nhạy khí của CNT trên cơ sở kết
hợp với các vật liệu ô xít kim loại; tiếp theo là nhóm PGS.TS Dương Ngọc Huyền khai
thác đặc tính nhạy khí của polymer dẫn kết hợp với vật liệu CNT thuần. Tuy nhiên, các
nhóm nghiên cứu trên đều sử dụng CNT ở dạng thương phẩm có sẵn trên thị trường, chưa
có nhóm nghiên cứu nào theo hướng tổng hợp trực tiếp vật liệu CNT lên điện cực cũng
như theo hướng tăng cường độ nhạy khí của cảm biến trên cơ sở CNT phủ nanô kim loại.
Việc phát triển công nghệ mọc trực tiếp ống nano các bon lên điện cực cho chế tạo cảm
biến khí có nhiều ưu điểm so với các phương pháp gián tiếp như phân tán CNT trong các
dung môi thích hợp rồi phủ lên điện cực bằng phương pháp nhỏ phủ hoặc quay phủ truyền
thống. Phương pháp mọc trực tiếp đơn giản, có thể chế tạo số lượng lớn, bề mặt CNT
không bị nhiễm bẩn, CNT bám dính tốt trên điện cực nên khá bền với các rung động cơ
học.

Footer Page 18 of 89.

11


Header Page 19 of 89.
Do vậy, tác giả hy vọng những nghiên cứu của mình sớm được áp dụng vào thực
tiễn và là cơ sở để cho các nghiên cứu khác tiếp bước nhằm thúc đẩy lĩnh vực cảm biến khí
ngày càng phát triển và lớn mạnh.
5. Những đóng góp mới của Luận án:
Luận án đã trình bày kết quả tổng hợp chọn lọc CNT tại các vị trí chọn trước cho
ứng dụng nhạy khí. Cảm biến trên cơ sở vật liệu CNT có khả năng làm việc ở nhiệt độ
phòng, tuy nhiên độ đáp ứng tại nhiệt độ phòng không cao, việc nâng cao độ nhạy của cảm

hình. Dạng thù hình phổ biến nhất là than có màu đen, than thường là phần còn lại của gỗ
sau khi cháy; cấu trúc của than là dạng vô định hình. Dạng thù hình thứ hai của các bon đó
là than chì (graphit). Cấu trúc graphit gồm nhiều đơn lớp các bon (graphen) song song với
nhau và sắp xếp thành mạng lục giác phẳng (hình 1.1). Dạng thù hình thứ ba của các bon là
kim cương. Trong tinh thể kim cương, mỗi nguyên tử các bon nằm ở tâm của hình tứ diện
và liên kết với bốn nguyên tử các bon cùng loại (hình 1.2) [99].

Hình 1.1 Cấu trúc graphit với các lá graphen [39].

Hình 1.2 Cấu trúc của kim cương [39].

Năm 1985, ba nhà khoa học Curl, Kroto và Smalley đã tìm ra một dạng thù hình
mới của các bon đó là fulơren (C60) khi quan sát bột than tạo ra do phóng điện hồ quang
giữa hai điện cực graphit bằng kính hiển vi điện tử [57]. Fulơren C60 có dạng hình cầu
giống như quả bóng, cụ thể C60 gồm 60 nguyên tử các bon nằm ở đỉnh các đa giác (hình
1.3), kết nối với nhau theo các hình lục giác kiểu như lá graphen nhưng gói lại như bề mặt
bên ngoài của quả bóng đá. Khi gói lại như vậy một số hình lục giác bị co lại chuyển thành
hình ngũ giác.
Footer Page 20 of 89.

13


Header Page 21 of 89.
Năm 1990 Kratschmer đã tìm thấy trong sản phẩm muội than hình thành từ việc
phóng điện hồ quang giữa hai điện cực graphit ngoài C60 còn có hai dạng thù hình khác đó
là C70 và C80 [56]. Về sau người ta còn tìm thấy các phân
tử C76, C84, C90, C94… cơ bản cũng có cấu trúc như cái
lồng nhưng to hơn, không thật gần hình cầu như C60 nên
đều gọi là fulơren. Các nhà khoa học tìm ra fulơren đã

khỏi graphit vì mỏng quá nên dễ gãy gấp lại thành vô định hình. Chúng ta đều biết graphit
là chồng lớp của rất nhiều lá graphen. Liên kết các nguyên tử C trong cấu trúc lá graphen là
liên kết cộng hoá trị rất chặt chẽ nhưng liên kết giữa các lá graphen trong graphit là liên kết
yếu. Năm 2004, hai nhà vật lý ở Đại học Manchester (Anh), giáo sư Andre Geim và tiến
sỹ Konstantin Novoselov đã tìm cách có được lá graphen đơn lớp bằng cách sử dụng băng
dính (scotch tape) để tách lá graphen ra khỏi graphit và tìm ra phương pháp để lá mỏng đó
tồn tại không bị co cụm, vo tròn lại. Hai nhà khoa học đã tìm cách tách ra được những lá

Footer Page 21 of 89.

14


Header Page 22 of 89.
graphen rộng đến 100 micromet mỗi chiều. Đó là lần đầu tiên có được tinh thể hai chiều
mỏng nhất của các bon, mỏng đến mức là lớp một nguyên tử. Năm 2010, với công trình
này, giáo sư Andre Geim và tiến sỹ Konstantin Novoselov đã vinh dự được trao giải
Nobel về Vật lý.
Trong thang nanô, khi tinh thể có một chiều co lại đến mức nhỏ nhất, không thể
nhỏ hơn được nữa (cấu trúc này được gọi là cấu trúc 2 chiều -2 D) khi đó có rất nhiều hiệu
ứng mới xảy ra. Nhiều lý thuyết về tinh thể hai chiều này được xây dựng và có điều kiện
để kiểm nghiệm thực tế và hiện nay thế giới đã bắt đầu có các linh kiện gọi là linh kiện
graphen. Người ta thấy trong graphen, điện tử chuyển động linh hoạt hơn là trong silic (Si),
trong đó có chuyển động dị thường như chuyển động theo kiểu đạn đạo (ballistic).
Cũng giống như nguyên tố Si đã tạo ra kỷ nguyên Si từ những nguyên tố bình
thường nhất và vật liệu phổ biến nhất là cát, những điều lạ lùng và hay của tự nhiên là
fulơren, ống nanô các bon và graphen, những vật liệu nanô hiện đại nhất này lại bắt nguồn
từ nguyên tố bình thường nhất là các bon, có mặt phổ biến trên Trái đất.
1.1.2 Cấu trúc của ống nanô các bon
1.1.2.1 Cấu trúc của ống nanô các bon đơn vách

a1 = a

3 1
,
2
2

(1.2)

Với a là hằng số mạng của graphen, a = 0,246 nm.

Hình 1.5 Cấu trúc mạng graphit hai chiều cuộn lại thành SWCNT
và các cấu trúc CNT.

Ngoài ra mỗi SWCNT cũng có thể được biểu diễn qua góc θ, có giá trị 0o ≤ θ ≤ 30o,
căn cứ vào θ sẽ cho thấy góc nghiêng của hình lục giác trong thành ống so với trục của ống
và được xác định thông qua cặp số (n, m) theo hệ thức:
m
m 2n

θ = tan-1[ 3

]

(1.3)

Với các giá trị n, m và θ khác nhau sẽ tạo nên ba dạng cấu trúc khác nhau của ống
là: ghế bành (armchair), ziczac (zigzag) và xoắn (chiral) như trong bảng 1.1.
Đường kính d của SWCNT được đặc trưng bởi cặp số (n, m) xác định theo hệ thức
sau:

(1.5)

Trong đó: t1, t2 là các số nguyên; dR là ước số chung lớn nhất của (2n+m, 2m+n).

Footer Page 23 of 89.

16


Header Page 24 of 89.
Bảng 1.1 Mối quan hệ giữa góc θ và Ch

Loại cấu trúc

θ

Ch

Armchair

300

(n, n) ; (2n, -n)

Zigzag

00

(n, 0)



Footer Page 24 of 89.

17


Header Page 25 of 89.
hiển vi điện tử. Năm 1998, G. Gao, T. Cagin và W. Goddard công bố giá trị ứng suất
Young của CNT phụ thuộc vào véctơ chiral, cụ thể như sau: với ống armchair (10, 10) có
giá trị ứng suất đo được là 640,3 GPa (1 gigapascal = 109 pascal), ống zizag (17, 0) có giá
trị là 673,94 GPa và ống chiral (12, 6) có giá trị là 673 GPa [32]. Năm 1999, E. Henandez
và Angel Rubio sử dụng mô hình liên kết mạnh xác định sự phụ thuộc của ứng suất Young
vào kích thước của ống và véctơ chiral của ống. Giá trị của ứng suất Young vào khoảng từ
1,22 TPa đối với ống (10, 0) và (6, 6) đến 1,26 TPa đối với ống lớn (20, 0) và ứng suất
Young trung bình vào khoảng 1,09 TPa, lớn hơn nhiều lần vật liệu khác [37]. Ứng suất
Young đàn hồi của MWCNT có giá trị trung bình trong khoảng 1,1÷1,8 TPa lớn hơn của
SWCNT. Xét về mặt năng lượng, CNT thu nhận năng lượng cơ học để biến dạng nhưng
khi cấu trúc ống thay đổi đột ngột, ống lại giải phóng năng lượng [99]. Vì thế nên độ bền
kéo của mỗi ống có thể có giá trị tối đa lên đến 150 GPa.
Bảng 1.2 Tính chất cơ học của CNT và một số vật liệu thông dụng [24].

Ứng suất Young

Độ bền kéo

Khối lượng riêng

(GPa)

(GPa)


0,4

7,8

Epoxy

3,5

0,005

1,25

Gỗ

16

0,008

0,6

Vật liệu

Các công trình nghiên cứu cho thấy vật liệu CNT thực sự là vật liệu có tính chất cơ
học tốt nhất và hứa hẹn sẽ tạo ra cuộc cách mạng trong nhiều lĩnh vực, nhiều ngành công
nghệ mới. Đặc biệt là tăng cường tính cơ lý của các vật liệu tổ hợp khi gia cường một
lượng nhỏ vật liệu CNT. Kết quả so sánh một số tính chất cơ học của vật liệu CNT với các
vật liệu khác được nêu trong bảng 1.2.
1.2.2 Tính chất điện
Kể từ khi được phát hiện, tính chất điện của vật liệu CNT đã giành được sự chú ý