Sáng ki ến kinh nghi ệm H ướ
n g d ẫn h ọc sinh ti ếp nh ận truy ện ng ắn M ột ng ườ
i Hà
N ội theo h ướ
n g ti ếp c ận ngh ệthu ật v ềcon ng ườ
i c ủa Nguy ễn Kh ải
1.

ĐẶT VẤN ĐÊ

2.

LÝ DO VIẾT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

1.Nguyễn Khải là một trong số ít nhà văn có vị trí nổi bật trong dòng
văn học giai đoạn 1945 – 1975. Cùng với nhiều cây bút nổi tiếng thời
ấy như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Tô Hoài….Nguyễn Khải đã
góp sức làm nên sức sống mãnh liệt của một thời kì văn học.
Từ 1986 trở lại đây, Nguyễn Khải liên tục cho ra mắt bạn đọc các tập
truyện ngắn “ Một người Hà Nội”( 1990), “ Một thời gió bụi” ( 1993), “
Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu”( 1993), “ Hà Nội trong mắt
tôi” (1995). Với mảng truyện ngắn này, người đọc nhận ra một phong
cách Nguyễn Khải vốn đã định hình và ổn định, nay càng được khắc
đậm. Đồng thời trong mỗi tác phẩm dường như có một Nguyễn Khải
luôn tìm tòi và tự đổi mới. Mỗi truyện ngắn của ông góp một tiếng nói,
một cách lý giải những mối quan hệ phức tạp, nhằm làm sáng tỏ thế
giới tinh thần con người. Trở về cuộc sống đời thường, Nguyễn Khải chú
ý khai phá, phản ánh con người trên nhiều phương diện, trên nhiều mối
quan hệ.
2.Con người là điểm xuất phát cũng là điểm cuối cùng của văn học.
Lịch sử văn học là lịch sử khám phá tâm hồn con người,sự khám phá ấy

sử,đời sống nội tâm của con người.Với tính chất giáo dục
thẩm mĩ, môn Ngữ văn giúp học sinh bồi dưỡng năng lực tư
duy, làm giàu cảm xúc thẩm mĩ và định hướng thị hiếu để
hoàn thiện nhân cách. Và vậy Ngữ văn là môn học có khả
năng đặc biệt trong việc giáo dục các kĩ năng sống cho học
sinh. Đọc văn để hiểu người. Giảng văn để dạy làm người…
Làm thế nào để chúng ta – vừa là người đọc, vừa là người
giảng văn để tạo ra và truyền được cái cảm hứng “ Uống
xong lại khát” ấy.

Trong chương trình thay sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 12THPT mới (Từ
2007), Một người Hà Nội của Nguyễn Khải được đưa vào giảng dạy với
thời lượng 2 tiết ( tiết 89, 90) . Có thể thấy, tác phẩm đã truyền tải
được một vấn đề mang ý nghĩa nhân sinh tích cực: là những tiếng nói
tin cậy, đã giúp cho người đọc nhìn thẳng vào cuộc sống và bản thân


mình.Từ đó giúp học sinh hình thành quan niệm sống một cách tích cực
và lành mạnh, giúp cho người giáo viên có một cẩm nang dạy Văn theo
hướng “ tiếp cận quan niệm nghệ thuật về con người”
Đó cũng là những lí do khiến tôi chọn đề tài “Hướng dẫn học sinh
tiếp nhận truyện ngắn “ Một người Hà Nội” theo hướng tiếp
cận nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải” để nghiên cứu, áp
dụng vào thực tế giảng dạy chương trình Ngữ Văn 12 ở trường THPT
Lam Kinh năm học 2011 – 2012; 2012- 2013; 2013 – 2014.
1.

Mục đích, nhiệm vụ của đề tài:

2.


3.

Về lí thuyết:

– Tìm hiểu các tài liệu viết về văn học Việt Nam thời kì đổi mới (Từ
1980) .
– Các bài nghiên cứu, lí luận phê bình về nhà văn Nguyễn Khải, tác
phẩm Một người Hà Nội.
– Các tài liệu nghiên cứu về tác phẩm Một người Hà Nội của nhà văn.
Các mẫu thiết kế bài dạy về tác phẩm Một người Hà Nội.
1.

Về thực tiễn:

– Dự giờ dạy bài Một người Hà Nội của đồng nghiệp.
– Thực nghiệm triển khai đề tài trong giờ dạy bài Một người Hà Nội.
– Chọn hai lớp nâng cao có trình độ ngang nhau, một lớp chú ý hướng
dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn “ Một người Hà Nội” theo hướng
tiếp cận quan niệm nghệ thuật con người của Nguyễn Khải trong hai
giờ học; còn một lớp không chú ý khắc sâu các phương diện này.
1.

Những luận điểm cần bảo vệ:

* Lý do chọn đề tài
* Giải quyết vấn đề:
– C¬ së lý luËn ®Ò tµi.
– Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải trong truyện
ngắn thời kì đổi mới.

– Tiếp cận Một người Hà Nội, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con
người của Nguyễn Khải sẽ giúp học sinh khám phá, nhận thức vẻ đẹp
của con người Tràng An xưa và nay.


1.

GIẢI QUYẾT VẤN ĐÊ

1.

THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐÊ:

Tuy nhiên việc dạy học tác phẩm Một người Hà nội trong nhà trường là
một vấn đề không hề đơn giản, bởi nhiều lẽ:
– Tác phẩm càng hay, thì càng giàu ý nghĩa; và con đường đi tìm hiểu
và khám phá nó càng không dễ dàng.
– Bên cạnh đó, truyện ngắn này mới đưa vào giảng dạy trong nhà
trường, nên tài liệu nghiên cứu còn ít và hiếm.
– Nét đặc sắc trong văn phong của Nguyễn Khải là sự đa dạng, góc
cạnh, sắc sảo trong hình ảnh cuộc sống, sự nhẫn nhịn khôn ngoan tỉnh
táo, rất hiểu người, hiểu đời mà đầy ân tình, nhân hậu. Nguyễn Khải
không chú ý nhiều đến cốt truyện, tình huống mà coi trọng việc khắc
họa tính cách nhân vật bằng một giọng văn đậm đà chất thế sự, hài
hòa nhũng dòng chiêm nghiệm, triết lí sâu sắc về con người và cuộc
sống.
– Do giới hạn thời gian và dung lượng SGK nên tác phẩm đã được lược
bớt đoạn 2, tập trung vào học phần văn bản đoạn 1,3, 4,5, 6,7. Đây là
một truyện ngắn không có cốt truyện. Nhà văn sử dụng nhân vật “tôi”
kể lại cuộc đời và những lần gặp gỡ, trò chuyện, suy nghĩ về một người

1. Nắm vững quan niệm nghệ thuật về con người:( Đối
với giáo viên)

Con người và cuộc sống của con người là đối tượng nghiên cứu, khám
phá của nhiều môn khoa học nghệ thuật. Nhưng trong lĩnh vực văn học
con người được nhìn nhận, phân tích, mổ xẻ bằng con đường riêng. M
Gorki từng nói “ Văn học là nhân học” nghĩa là văn học là hình thái
nghệ thuật lấy con người làm tâm điểm chính, làm đối tượng phản ánh,
nghiên cứu con người là điểm xuất phát và cũng là đích cuối cùng của
văn học.
Bằng ngôn ngữ, văn học mô tả một cách linh diệu nhất những biến thái
tinh vi trong đời sống tâm hồn, tình cảm của con người “ Trong chủ
nghĩa hiện thực đầy đủ, phải tìm thấy con người trong con người…miêu
tả tất cả trong chiều sâu tâm hồn con người” ( Đôxtôixki). Khám phá
chiều sâu tâm hồn con người là thách thức đầy gian lao với người cầm
bút.


Tâm điểm của văn học là con người “ văn học và đời sống là hai vòng
tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người . Lịch sử văn học là lịch sử
khám phá tâm hồn con người và sự khám phá ấy là vô cùng, vô tận. Ở
mỗi tác giả khi viết về con người có những cách tiếp cận, khám phá và
kiến giải khác nhau. Theo Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật con
người thực chất là vấn đề “ thể hiện tính năng động của nghệ thuật
trong việc phản ánh hiện thực”. Quan niệm nghệ về con người là cốt lõi
tư tưởng của một nhà văn, “là thước đo sự tiến bộ nghệ thuật từ xưa
đến nay”. Văn học càng đi sâu vào con người thì càng thể hiện được
tầm nhân văn cao cả. Quan niệm nghệ thuật về con người sẽ chi phối
tới phương thức trình bày nghệ thuật của tác giả trong tác phẩm. Vì
vậy nếu bỏ qua hoặc xem nhẹ quan niệm nghệ thuật về con người sẽ

hiện quan tâm đến số phận những con người bé nhỏ để khẳng định
rằng môi trường sống tốt đẹp , giàu tình người sẽ cải hóa tâm hồn con
người.
Khi nền văn học chuyển mình, nằm trong xu thế chung, Nguyễn Khải
cũng có sự thay đổi “ Trước 1978 tôi sáng tác theo một cách, sau 1978
tôi sáng tác theo một cách khác”. Trong cái nhìn con người hôm nay
nhà văn quan tâm đến nhân cách con người cá nhân, con người trong
đời sống toàn vẹn của nó. Đó là con người được đặt trong cuộc sống
riêng tư, gia đình, gia tộc, con người đối với giá trị vật chất và tinh
thần. Thể hiện các nhìn nhiều chiều trong mối quan hệ nhiều mặt của
đời sống – một cái nhìn toàn vẹn.
Trong lời đề từ “ Gặp gỡ cuối năm”, Nguyễn Khải đã bộc bạch “ Tôi
thích cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ
với màu đen, đầy rẫy những biến động bất ngờ mới thật là mảnh đất
phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ”. Chính quan niệm về hiện
thực không xuôi chiều này mà truyện ngắn của Nguyễn Khải từ sau đổi
mới tư duy nghệ thuật là sự đổi mới quan niệm. Từ cái nhìn hiện thực
nhiều chiều, linh hoạt, con người trong văn Nguyễn Khải cũng được
nhìn nhận, thể hiện trên nhiều mặt, nhiều mối quan hệ. Đó là con người
của đời sống riêng tư, của xã hội, thời thế, con người trong niềm tin, sự
lựa chọn, con người được định vị với những giá trị có tính chất căn
bane, bền vững, phổ quát chứ không chỉ tiên tiến hay lạc hậu, đề cao


hay phê phán theo giá trị cách mạng mà còn được soi chiếu trong
những giá trị tinh thần, văn hóa.
Với Nguyễn Khải việc khám phá, tìm hiểu con người luôn là “ sự nhận
thức lại, kiến giải lại, đánh giá lại” ( M. Ba khtin). Ông quan tâm tới con
người gắn với sự lựa chọn. Cô Hiền ( Một người Hà Nội ) là con người
như thế.



Cô Hiền trong “ Một người Hà Nội” là đại diện tiêu biểu cho cốt cách Hà
Thành. Ở cô, những giá trị đạo đức luôn được coi trọng và đặt lên hàng
đầu. Trong tất cả mọi việc, mọi tình huống, cô luôn lấy đọa đức nhân
cách để ứng xử và hành động. Cô chăm sóc gia đình bằng nề nếp, gia
phong, uốn nắn rèn rũa con cái ngay từ những buổi ban đầu, dạy
chúng những điều nhỏ nhất.Khi các con còn nhỏ, ngồi vào bàn ăn, cô
thường chú ý sữa chữa cách ngồi, cách cầm bát, cầm đũa, cách múc
canh, cả cách nói chuyện trong bữa ăn… Cô răn dạy con cháu phải
thwo chuẩn mực đạo đức “Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng
nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện buông tuồng”.Cái “
chuẩn” này chính là văn hóa, là tư cách con người, đặc biệt là người Hà
Thành. Ý thức là người Hà Nội phải luôn thường trực, bởi nó là điểm tựa
cho mỗi người hoàn thiện và phát triển nhân cách. Và để đạt đến
“ chuẩn mực”, thì điều cốt yếu là con người phải có lòng “ tự trọng”,
phải biết xấu hổ, “ tau chỉ dạy chúng nó biết tự trọng, biết xấu hổ còn
sau này muốn ra sao là tùy”. Dạy con cháu có lòng tự trọng, biết xấu
hổ là dạy nhân cách làm người, dạy văn hóa lối sống, ứng xử để tồn tại.
Có lẽ vì vậy những “sản phẩm” mà cô Hiền cho ra đời đều là những “
sản phẩm” tử tế. Chàng trai trẻ Dũng – con cô Hiền là một minh chứng,
Dũng là đại diện cho Hà Nội trẻ, Hà Nội của vẻ đẹp nhân bản: yêu
thương, n hân ái, anh dũng…
Tự trọng trở thành nguyên tắc sống của cô Hiền. Theo cô, lòng tự trọng
quyết định nhân cách của con người. Vòa những năm 1965, trong
không khí cả nước hối hả lên đường Nam tiến, cô Hiền tiễn hai con lên
đường nhập ngũ. Cũng đau đớn, buồn bã, dằn vặt như bao bà mẹ khác,
nhưng cô vẫn can đảm khẳng định: “ Tau đau đớn mà bằng vì tau
không muốn sống bảm vào sự hy sinh của bạn. Nó dám đi là cũng là
biết tự trọng”. Lần tiễn con này, cô để cho con đi vì yêu con, hiểu con

Hà Nội những ngày đầu giải phóng có hiều thay đổi lớn, nhất là trong
lối sống. Cô Hiền luôn nhanh nhạy tìm phương châm thích ứng chế độ
mới. Trong quan hệ với chính trị và kinh tế, cô tỏa ra là người sắc sảo,
quyết đoán. Lối tư duy nhanh nhạy cộng với sự trãi nghiệm đã đem lại
cho cô tri thức về văn hóa, lối sống, sự am hiểu chế độ. Tại sao cô giữ


nếp sống phong lưu, lịch thiệp trong suốt cuộc kháng chiến và ngay cả
chế độ mới mà không bị đưa đi học tập, cải tạo? Vì ở cô có sự hiểu biết
và nắm thời cuộc sâu sắc. Cô hiểu được bản chất của chế độ mới, bản
chất của giai cấp tư sản.
Có nếp sống tư sản, có gương mặt tư sản nhưng cô không bác lột ai,
không làm chủ ai. Cô sống bằng sức lao động của mình. Chọn nghề bán
hoa, không cho chồng mở xưởng in để kinh doanh, bán ngôi nhà ở
hàng Bún… Tri thức, sự hiểu biết và khôn ngoan đã giúp cô nhay nhạy
bắt kịp với thời cuộc và giữ vững nếp nhà mình. Ví như chuyện cô
chọn nghề bán hoa giấy là sự nhay nhạy khá sắc sảo của cô. Vì chế
độ mơi không thích cá nhân làm giàu, chỉ cần họ đủ ăn. Chọn nghề
bán hoa giấy là một sự lựa chọn đúng đắn, hợp thời. Bởi cái nghề đó
không làm giàu được, nhưng lại đủ ăn và nhàn hạ. Sống trong chế độ
mới cô chỉ cần đủ ăn để duy trì cuộc sống gia đình, giàu sẽ không hợp
thời, sẽ là một mình đi ngược thời cuộc. Như vậy là một con người,
không chỉ sống cho riêng mình mà còn phải sống với thời cuộc, cùng
thời cuộc tồn tại và phát triển.
Những năm cả nước lên đường Nam tiến, trong không khí vận động hối
hả của thời đại, cô Hiền cho hai con đi bộ đội. Cho con đi vì cô là một
người mẹ rất hiểu con, yêu con, luôn đặt nhân cách, tự trọng lên đầu
để phán xét quyết định mọi việc. Và còn bởi cô “ muốn sống bình đẳng
với các bà mẹ khác”, muốn được là con người của thời cuộc, là một
thành viên yêu nước khi đất nước có chiến tranh. Hòa với thời cuộc để

câu chuyện nên cô Hiền được khắc họa trong suốt chiều dài vận động
của lịch sử. Từ những năm ba mươi cô Hiền là một cô gái tân thời như
thế nào, đến thời điểm hai cuộc kháng chiến thái độ, cách sống , nhân
cách ra sao? Miêu tả, phản ánh ánh con người trong cuộc vận động
biến thiên của lịch sử Nguyễn Khải nhằm đặt nhân cách của mình vào
những tình huống lựa chọn. Để qua một lần thử thách, sau một lần lựa
chọn, nhân cách giá trị tinh thần, văn hóa ứng xử của nhân vật được rõ
và đậm nét hơn.


Ở cô Hiền nét văn hóa thể hiện trong cahs sinh hoạt hàng ngày, ở cách
ăn, cách ở, cách mặc…tất cả được cô cho vào khuôn khổ nhất định. Và
theo cô quy tắc ấy là văn hóa, thể hiện sự “chuẩn mực” của con người
Hà Nội. Nếp sinh hoạt văn hóa đã trở thành một thói quen, một nhu
cầu không thể thiếu. Trong suốt thời kì lịch sử dân tộc có hiều biến
động, gia đình cô vẫn giữ thói quen tổ chức gặp mặt bạn bè mỗi thánh
một lần. Trong những bữa ăn ấy, nhân vật tôi để ý và thấy cô Hiền và
những nhân vật thành danh của đất kinh kì ăn vận như những “ diễn
viên sân khấu, lược giắt trâm cài hoa hột lấp lánh rồi một loạt bà tóc
bạc hoặc nửa xanh, nửa bạc, áo nhung dạ đeo ngọc, đeo dây đi lại
uyển chuyển” . Ngày thường các bà có thể mặc áo bông ngắn, quần
thâm, đi dép, đi guốc… là các cô Lọ Lem. Ngày thường, khi tiếp xúc với
họ, nhân vật tôi có thể xưng hô, ăn nói bỗ bã, buông tuồng. Bởi tất cả
đều là người bình dân. Còn lúc này trong những bữa ăn với không khí
lịch sử sang trọng các bà đều là những người quý phái. Sự quý phái đã
gây cho nhân vật tôi thái độ lúng túng khi tiếp xúc, cư xử bởi anh hiểu
anh đang đứng trước một giai tầng thượng lưu, gia tầng làm chuẩn cho
mọi giá trị.
Trong quan hệ gia đình, cô Hiền là một người phụ nữ đảm đang, tháo
vát luôn cố gắng gìn giữ nếp nhà thật vững vàng. Cô muốn có một nếp

của cô đặc biệt là nơi tiếp khách mấy chục năm vẫn không hề thay đổi
” Một bộ sa lông gụ cái khánh. cái sập gụ chân quỳ chạm rất đẹp
nhưng không khẩm, cái tủ chùa một cánh bên trong bày một cái lọ
men Thúy hồng, một cái lư hương đời Hán, một cái liễn hấp sâm Giang
Tây và mấy thứ bình lọ màu men thì thường có dáng lạ chả rõ từ đời
nào”
Hướng văn hóa đến thế hệ mai sau, cô luôn tin rằng mỗi thế hệ đềucó
một thời vàng son của nó. Nhìn thấy cây si trước đền Ngọc Sơn bị đổ
sau cơn bão cô lập tức nghĩ ngay đến sự khác thường, sự biến đổi, di
dời, ra đi của một thời. Lúc thấy cây si dựng lên sống dậy cô đã tâm
niệm một điều “ thiên địa tuần hoàn cái vào ra của tạo vật là không


thể lường trước được”.Trong cái mà Nguyễn Khải gọi là sự tính toán
khôn ngoan mà cô Hiền vừa nâng lên một tầng nữa thì điều mấu chốt
là niềm tin, niềm tin vào tương lai, vào thế hệ sẽ nối tiếp coo. Đó là
niềm tin vào sức mạnh văn hóa, vào ý thức kế tiếp của moiuj thế hệ,
mọi người mà thời nào cũng có. Cô muốn từ niềm tin vào những giá trị
truyền thống thắp sáng vào tương lai cho thế hệ nối tiếp nhau hướng
về văn hóa cội nguồn. Bởi con người ngoài sự thông minh, thức thời,
nhân cách cao đẹp… cũng rất cần một niềm tin.
3.2. Con người với khả năng khám phá, nhận thức những giá trị
bền vững.
Con người sau chiến tranh của Nguyễn Khải luôn vận động, tự nhận
thức đánh giá việc làm của bản thân mình là đúng hay sai, tích cực hay
tiêu cực, nên hay không nên…để tự hoàn thiện mình. Ngòi bút nhà văn
lách sâu vào từng ngóc ngách bên trong con người và ông phát hiện ra
một sự thật vô cùng lớn lao: Con người, đã làm con người không ai
hoàn thiện cả. Chỉ có điều chúng ta phải biết vượt qua và lớn lên, lớn
hơn sau mỗi lần nhận thức. Nhân vật tôi có một thời nhận thức sai lệch,

Ở đây nhân vật tôi luôn có ý thức tự điều chỉnh tư tưởng trong quá
trình nhận thức. Để dần dần tiến tới cái toàn diện và đúng đắn bằng
khả năng quan sát và chiêm nghiệm. Luôn tự biết nhìn nhận và biết lý
trí rồi lại nhìn nhận để “ tạ lỗi” phê phán ngay cái nhìn ấu trĩ của mình
để hướng tới cái nhìn nhân bản sâu sắc.
Như vậy trước đối tượng nhận thức, người nghệ sĩ phải tự hình thành
cho mình một cái nhìn đúng đắn. Trước tiên phải hướng tới cái nhìn
toàn diện, tức phải nhìn đối tượng trên nhiều bình diện, trong nhiều
mối quan hệ. Phải bao quát được đối tượng. Mặt khác khi nhìn nhận
phải tránh cái nhìn hình thức, phiến diện, bởi từ nhận thức phiến diện
nhân vật tôi đã phủ lên cô Hiền nhận thức hoàn toàn sai lệch. Chỉ cái
nhìn có chiều sâu, nhân bản, cái nhìn với thái độ khách quan mới nhận
thức đúng được bản chất, chiếm lĩnh được chiều sâu của đối tượng.
Hiểu và phản ánh đúng con người cần có cái nhìn khách quan , tích cực
và phải luôn luôn tự điều chỉnh nhận thức đó, sao cho không thiên lệch,


chệch hướng bởi con người trong đời sống hôm nay là muôn mặt đa
diện, đa chiều. Họ không chỉ thể hiện, khẳng định mình trong mối quan
hệ nhất định hay trên một phương diện cụ thể. Xung quang họ còn rất
nhiều mối quan hệ chằng chéo lên nhau. Vậy nên buộc người nghệ sĩ
cũng hướng cái nhìn của mình rộng hơn, sâu hơn. Phải có cái nhìn toàn
diện trước khi đánh giá một đối tượng. Mặt khác Nguyễn Khải cũng đặt
ra vấn đề là nhà văn phải biết tự đấu tranh, tự vượt lên chính bản thân
về sự lạc hậu, ấu trĩ. Phải có cái nhìn trong sự vận độngphát triển thì sự
nắm bắt vấn đề, đối tượng mới đúng và chính xác. Người nghệ sĩ phải
có ý thức, khát vọng nhận thức.
Trước đây, khám phá vẻ đẹp con người Nguyễn Khải thường quan tâm
tới phẩm chất cộng đồng, phẩm chất công dân, còn phẩm chất riêng tư
của con người chưa được nhà văn chú ý và quan tâm đúng mức. Văn

rất chậm. Hãy vừa đọc vừa dựng lại sự việc, chi tiết, chân dung nhân
vật. Cách tốt nhất là hóa thân vào nhân vật “ tôi” ( vừa là người kể
chuyện, vừa là tác giả) để từng đoạn. từng đoạn ghé thăm Hà Nội, trò
chuyện, quan sát và suy ngẫm về nhân vật chính – cô Hiền – đó là
những đặc điểm riêng cần chú ý khi tiếp cận tác phẩm.
Khi đọc diễn cảm truyện ngắn “ Một người Hà Nội” cần làm nổi đâu là
giọng kể, đâu là giọng tả, giọng đối thoại. Trong “ Một người Hà Nội”
Nguyễn Khải hòa trộn đan xen hai loại ngôn ngữ: ngôn ngữ kể chuyện
và ngôn ngữ nhân vật và đan xen các chất giọng: giọng kể, giọng ngợi
ca, triết lý lại có cả giọng giễu mình… Bởi vậy, tiếp nhận tác phẩm cần
có những giọng đọc khác nhau để phù hợp ý đồ nghệ thuật của nhà
văn. Bên cạnh đó qua hoạt động đọc giúp người nghe đi theo hành
trình khám phá “cái bề sâu, bề xa” trong tâm hồn con người.Ví dụ:
Đoạn 1: Giọng đọc phải có điểm nhấn, điểm dừng, phải có ngữ điệu thể
hiện được thái độ, cách đánh giá của nhân vật tôi.
Đoạn 4 kể về cuộc đối thoại về cách sống, cách ứng xử nhập cuộc của
cô Hiền, chuyện cô Hiền là tư sản hay không là tư sản cần phải có sự
thay đổi giọng đọc để diễn tả được phát ngôn của các nhân vật.


Đoạn đối thoại giữa cô Hiền với chồng cần phải đọc dứt khoát làm toát
lên được cá tính, sự quyết đoán của cô Hiền.
Đoạn kể về những tính toán hợp lý, những lựa chọn đúng đắn của cô
Hiền( Đoạn 5), giọng đọc phải chậm thể hiện được những chiêm
nghiệm của người kể chuyện “ cô Hiền bên ngoại…là những người đàn
bà có đầu óc thực tế. Mọi việc được các bà ấy tính toán trước cả. Và
luôn đúng…đã tính là làm đã làm là không thèm để ý những lời đàm
tiếu của thiên hạ”
Đoạn kết thúc truyện đọc với giọng chậm rãi, trầm và ngân thể hiện
được thái độ khâm phục, ngợi ca, ngưỡng mộ, tôn vinh rõ rệt của nhân

tình huống đối thoại, chi tiết và những nhận định khái quát. Qua các
tình huống lựa chọn, cô hiền đã ứng xử, bộc lộ nhân cách của mình như
thế nào? Những cuộc đối thoại giữa cô Hiền và các nhân vật khác (chủ
yếu là nhân vật tôi)thái độ, cách sống, cách giải quyết vấn đề…của cô
có điểm gì đáng chú ý? Những chi tiết “ Cô đánh một cái bát thủy tiên
men đỏ”, “ cây si cổ thụ nghiêng đổ tán đè nặng lên hậu cung…sau
một tháng cây si sống lại, trổ lá non…” giúp chúng ta hoàn thiện chân
dung nhân vật trong quá trình phân tích. Đặc biệt nhân định “ một
người như cô phải chất đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà Nội rơi
xuống chìm sâu vào lớp đất cổ” ở cuối truyện có ý nghĩa khái quát,
khẳng định tính trường tồn của nhân vật.
4.2.2.Phân tích quá trình nhận thức của nhân vật tôi( người
kể chuyện)
Trong “ Một người Hà Nội”, Nguyễn Khải đã miêu tả và phản ánh con
người qua sự quan sát, chiêm nghiệm. Đấy chính là quá trình nhận
thức, tìm tòi, khám phá bản thể bên trong con người nghệ sĩ. Tuw3f cái
nhìn hình thức đến cái nhìn nhân bnar để khám phá vẻ đẹp văn hóa,
giá trị nhân cách con người không đơn giản, phải có một cái nhìn tích
cực theo chiều hướng đi lên. Ban đầu là nhận thức “ Cô Hiền nhất định
là tư sản rồi, đã là tư sản không thể tin cậy được” – một cái nhìn định
kiến, một thái độ tránh xa, đến cuối truyện là một thía độ khác hẳn


“một người như cô phải chất đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà
Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ”
Việc tập trung phân tích nhân vật cô Hiền qua nhận thức của nhân vật
tôi sẽ làm bật lên được quan niệm nghệ về con người đầy mới mẻ của
Nguyễn Khải sau 1980.
4.3. Hướng dẫn học sinh cắt nghĩa tác phẩm để chiếm lĩnh
chiều sâu triết luận về con người của Nguyễn Khải.

Chủ đề là vấn đề được đặt ra trong tác phẩm. Chủ đề bao giờ cũng
được hình thành và thể hiện trên cơ sở đề tài. Việc cắt nghĩa chủ đề là
một việc có ý nghĩa rất quan trọng, nó sẽ định hướng khả năng tiếp
nhận của học sinh.
Khi cắt nghĩa chủ đề tác phẩm “ Một người Hà Nội”, giáo viên phải cắt
nghĩa sao cho học sinh thấy được đây là một tác phẩm đa chủ đề: khi
phân tích hình tượng cô Hiền sẽ thấy vẻ đẹp văn hóa của người Hà Nội;
chủ đề con người phải lựa chọn cách sống, ứng xử với môi trường, xã
hội như thế nào cho phù hợp, vừa giữ được cá tính, bản chất vốn có của
mình… Đi theo hành trình tìm kiếm khám phá giá trị con người của
nhân vật tôi, ta sẽ thấy chủ đề để đánh giá nhận thức một con người
phải trãi qua quá trình quan sats, chiêm nghiệm, phải có một cái nhìn
sâu sắc.
Cắt nghĩa chi tiết cô Hiền lau bát thủy tiên và hình ảnh cây si cổ thụ ở
đền Ngọc Sơn là chúng ta đi cắt nghĩa biểu tượng câu chuyện: Bao
nhiêu năm đã trôi qua, thời thế đã thay đổi nhiều, Hà Nội trong cơ chế
thị trường đã phai dần đi những nét đẹp văn hóa. Riêng cô Hiền vẫn
chăm chút lau bát thủy tiên, vẫn giữ nếp nhà, nâng niu nét đẹp văn
hóa. Cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn là biểu tượng của văn hóa Hà Thành,
tượng trưng cho gốc rễ văn hóa, cốt cách con người đất kkinh kỳ. Nên
khi thấy cây si nghiêng đổ ngay lập tức cô Hiền có trạng thái lo lắng –
cô nghĩa đến điềm xấu. Bởi những giá trị đạo đức đang bị băng hoại đi.
Cây si lịa sống lại là niềm tin của con người được thắp sáng, những nét


văn hóa đế đô sẽ được duy trì và tỏa sáng mãi “ thiên địa tuần hoàn,
cái vào ra của sự vật không thể lường trước được”
Chọn một số phát ngôn của cô Hiền trong những cuộc đối thoại để cắt
nghĩa đem đến cho người đọc nhận thức về cá tính nhân vật:
“ Tao có một bộ mặt rất tư sản, một cách sống rất tư sản, nhưng lại