TR

NGă

IăH CăPH MăV Nă

NG

BĨIăGI NG

TI NGăVI T I
DỐNGăCHO H ăC NGĨNHăGIÁOăD C TI UăH C

H ăTểNăGV:ăTh.ăs ăNGUY NăTH ăH NGăLIểNă
T ăăăăăăăăăăăăăăă:ăGIỄOăD CăTI UăH C
KHOAăăăăăăăăă:ăɤ ăPH MăT ăNHIểN

QU NGăNGẩIă- 2013

1


L IăGI IăTHI U
ăph căv ăt tăchoăvi căh c t păvàăthiăk tăthúcăh căph n Ti ngăVi tăI c aăcácăsinhă
viênăngànhăGiáoăd căti uăh c,ăh C ăvàăTCCN, h ăchínhăquв, chúngătôi бinăgi iăthi uătàiă
li uă“Bài gi ng Ti ng Vi t I –

Ti u h c”.

ăbiên s anătàiăli uănàв,ăchúngătôi đưăd aăvàoăn iădungăch



tácăd ngăt tăđ iăv iăsinhăviênăngànhăGiáoăd căti uăh c,ăh ăchínhăquв,ăvàămongămu nănh nă
đ

cănhi uăýăki năđóngăgópăquýăbáuăc aăb năđ căg năбa.
GV.ăTh.s ăNguy năTh ăH ngăLiên

2


H CăPH NăTI NGăVI Tă1
PH NăTH ăI:ă
GI IăTHI UăH CăPH N
H că ph nă “Ti ngă Vi tă 1”ă đ

că biênă so nă theoă “Ch

ngă trìnhă khungă giáoă d că đ iă h că

ngànhăGiáoăd căti uătrìnhăđ ăđ iăh căvàă caoăđ ng”ăbanăhànhătheoăQuв tăđ nhă s ă39/2006/Q BGD Tă ngàвă 2/10/2006ă c aă B ă tr
HPV ăngàвă10/9/2012ăc aăHi uătr
Ch

ngă B ă Giáoă d că vàă àoă t oă vàă Quв tă đ nhă s ă 627/Q ngăTr

ngă HăPH MăV Nă

NG.

ngătrìnhăh căph năg măbaăph n:


ngăI.ă

iăc

Ch

ngăII.ă H ăth ngăng ăâmăti ngăVi tă(9ăti t)

ngăv ăng ăâmăh că(6ăti t)

Ph năth ăba. T ăv ngăti ngăVi tă(15ăti t) :ăg măcácăch
iăc

ng

Ch

ngăI.ăă

Ch

ngăII.ăT ăvàăc uăt oăt ăc aăti ngăVi tă(5ăti t)ă

Ch

ngăIII.ăNgh aăc aăt ăti ngăVi tă(5ăti t)ă

Ch


H căph năTi ngăVi tă1
1. S tínăch : 3
2.ăTrìnhăđ sinhăviên:ăN mănh t h caoăđ ngăGiáoăd c Ti u h c
3.ăPhânăb th i gian
- Lýăthuв t (15 ti t/tínăch ):

45 ti t

- T h c, t nghiênăc u:

90 ti t

4. Nhi m v c aăsinhăviên:ă
- D l p. Th c hi năcácăho tăđ ng d y ậ h cătrênăl p.
- T nghiênăc uălàmăbàiăt păvàăbáoăcáoăk t qu t nghiênăc uălàmăbàiăt p.
5.ăTiêuăchíăđánhăgiáăsinhăviên:ă
5.1. Ki mătraăđánhăgiáăth

ngăxuyên:ă

20% ho cầầầ..ăđi m

- Tham gia h c t pătrênăl p (điăh căđ yăđ , chu n b bàiăt t,ătíchăc c th o lu n)
- Ph n t h c t lênăl p (hoànăthànhăt t n iădungăvàănhi m v màăgi ngăviênăgiaoăchoăcáă
nhân/tu n;ăbàiăt pănhóm/tháng;ăbàiăt păcáănhân/h c k ,ầ)
5.2. Ki mătraăđánhăgiáăđ nh k :
5.3. Thi cu i k : thi vi t
PH NăTH ăIV:ă

20% ho cầầầ..ăđi m


ngăti uă

h cănóiăriêng.ă
2.ăB năch tăc aăngônăng ă
- Nh năth căđúngăvàăphânătích,ălýăgi iăb năch tăбưăh iăc aăngônăng .ă
- Ngônăng ălàăm tăhi năt

ngăбưăh iăđ căbi t.ă

- Ngônăng ămangăb năch tătínăhi u. Khácăv iăcácăh ăth ngătínăhi uăthôngăth

ng,ăngônă

ng ălàăm tăh ăth ngătínăhi uăđ căbi t.ăTínhăch tăđ căbi tăc aătínăhi uăngônăng ăth ăhi nă ă
tínhăvõăđoán,ătínhăhìnhătuв n,ătínhăph căt p,ănhi uăt ngăb c,ătínhăđaătr ăvàătínhăn ngăs n.ă
3.ăCh căn ngăc aăngônăng ă
- N măv ngăch căn ngăgiaoăti păc aăngônăng .ă
- N măv ngăch căn ngăt ăduвăc aăngônăng .ă
4.ăH ăth ngăvƠăk tăc uăc aăngônăng ă
- N măv ngăcácăkháiăni măh ăth ngăvàăk tăc u.ăNgônăng ăc ngălàăm tăh ăth ngăậ k tăc u.ă
- H ăth ngăậ k tăc uăc aăngônăng ăth ăhi nătr

căh tă ăs ăt năt iăcácăđ năv ăđ ngălo iăvàă

khácălo i.ă
- H ăth ngăậ k tăc uăc aăngônăng ăcònăth ăhi nă ăcácăm iăquanăh ăt năt iăgi aăcácăđ năv
trongăcùngăm tăc păđ ăho căgi aăcácăc păđ ,ăđ căbi tălàănh ngăm iăquanăh ăchungănh t,ă
baoătrùmălênătoànăb ăh ăth ngăậ k tăc uăc aăngônăng :ăquanăh ăliênăt
đo năvàăquanăh ătônăti.ă


ngăvàăNhàăn

cătaăv ă

v năđ ăgi ăgìnăvàăphátătri năti ngăVi tăhi nănaвă(nh tălàăv năđ ăgi ăgìnăs ătrongăsángăc aă
ti ngăVi t).ă
7.ăPhơnălo iăcácăngônăng ă
ɤinhăviênăc năn măv ngăhaiăph

ngăphápăphânălo iăcácăngônăng .ă

- Phânălo iătheoăngu năg călàăcáchăphânălo iăs ăd ng ph
- Phânălo iătheoălo iăhìnhălàăcáchăphânălo iăs ăd ngăph

ngăphápăsoăsánhăậ l chăs .
ngăphápăsoăsánhăậ lo iăhình.

B.ăCỂUăH Iă ÁNHăGIÁ
Câuă1:ăPhânătíchăs ăkhácănhau gi aăngônăng ăvàăl iănói.ă
Câuă2:ăM tăs ăng
hi năt

iăđãănêuăraănh ngăb ngăch ngăđ ăch ngăminhăr ngăngônăng ălàăm tă

ngăt ănhiênă(nh ăđ ngănh tăngônăng ăv iăc ăth ăsinhăv t,ăv iăb năn ngăsinhăv tă

c aă conă ng

i,ă v iă nh ngă nétă đ că tr ngă v ă ch ngă t că vàă v iă ti ngă kêuă c aă loàiă v t)ă cóă

Câuă7: Hãyăphânătíchăvàăch ngăminh:ăs ăphátătri năkhôngăđ ngăđ uăgi aăcácăm tăng ăâm,ă
t ăv ng,ăng ăphápăc aăngônăng ?ă
Câuă8: Tómăt tăquáătrìnhăphátătri nă c aăti ngăVi tăquaăcácăth iăk :ăth iăk ăphongă ki n,ă
th iăk ăthu căPhápăvàăt ăsauăCáchăm ngăthángăTámăđ nănay.ă
Câuă9: T iăsaoănóiăngôn ng ălàăm tăh ăth ngăc uătrúc?ăPhânătíchăn iădung,ăvaiătròăvàătácă
d ngăc aăhaiăquanăh ă- quanăh ăng ăđo năvàăquanăh ăliênăt

ngătrongăh ăth ngăc uătrúcă

c aăngônăng .ă
Câuă 10: Hãyă phână tíchă vàă ch ngă minhă ngônă ng ă mangă b nă ch tă tínă hi u?ă T iă saoă nóiă
ngônăng ălàăm tăh ăth ngătínăhi uăđ căbi t?ă
C.ăTHỌNG TINăPH NăH I
Ph năI: D NăLU NăNGỌNăNG ăH Căă
Ch

ngă1.

IăC

NGăV ăNGỌNăNG ,ăNGỌNăNG ăH C

1.ăKháiăni măngônăng ă
1.1ăKháiăni măngônăng ă
Ngônăng ălàăm tăh ăth ngăcácăđ năv ă(âmăv ,ăhìnhăv ,ăt , câuăvàănh ngăquвăt căk tă
h păđ ăt oăthànhăl iănóiătrongăgiaoăti p.ăNh ngăđ năv ăngônăng ăvàăquвăt căk tăh păcácă
đ năv ăngônăng ăđ ăt oăthànhăl iănóiăđ
đ

căc ngăđ ngăs ăd ngăngônăng ă вăquвă

h căt păc aăngônăng ăh c.ăNh ngăngônăng ăcóăth ăt năt iă ăhaiătr ngăthái : tr ngătháiăt nhă
7


vàă tr ngă thái đ ng. Nênă đ iă t

ngă nghiênă c uă c aă ngônă ng ă h că làă ngônă ng ă ă c ă haiă

tr ngătháiănàв.
+ă ătr ngătháiăt nh,ăngônăng ălàăm tăh ăth ngăbaoăg măcácăв uăt ă(cácăđ năv )ăngônăng ă
vàăcácăquanăh ăcùngăcácăquвăt căk tăh păcácăв uăt .ăTr ngătháiăt nhăchínhălàătr ngătháiăt nă
t iăc aăngônăng ătrongăti măn ngăngônăng ăc aăm iăng

i.

+ă ătr ngătháiăđ ngăc aăngônăng ăchínhălàătr ngătháiăkhiăngônăng ăđ
ho tă đ ngă hànhă ch c,ă th că hi nă tr

căs ăd ngătrongă

că h tă ch că n ngă giaoă ti p (nói,ă vi t,ă nghe,ă đ c).ă

tr ngătháiănàв, nóăt năt i trongăcácăs năph mănh ăcácăc măt ,ăcácăcâu,ăcácăl i,ăcácăđo n,ă
cácăbàiăc ăth ầăNh ngăs năph mănàвăđ
ph măngônăng ăđ

căg iăchungălàăl iănói.ăV вăl iănóiăchínhălàăs nă

căt oăraăb iăm tăcácănhânătrongănh ngăhoànăc nhăgiaoăti păc ăth . L iă


ngănghiênă c uă riêngă c aă t ngă chuвênă

ngànhătrongăngônăng ăh c.
a.1. Ng ăâmăh c :ăLàăchuвênăngànhănghiênăc uăthànhăph năng ăâmăc aăm tăngônăng .ă óă
làăcácăв uăt ăng ăâm,ăcácăquвăt căk tăh păchúngăvàăh ăth ngăch ăvi tăc aăngônăng .ă
8


a.2. T ăv ngăh c :ăLàăchuвênăngànhăchuвênănghiênăc uăv thànhăph năt ăv ngăc aăngônă
ng v ă cácă ph

ngădi n :ă đ că đi mă c uă t oă c aă cácă l pă t ă theoă ngu nă g c,ă ph mă viă s ă

d ng,ăbìnhădi năng ăngh a.
a.3.ăNg ăphápăh c :ăLàăchuвênăngànhăchuвênănghiênăc uăv ăcúăphápăh căvàăt ăphápăh c.
C ăth ,ănghiênăc uăcácăquвăt căc uăt oăvàăbi năđ iăt ,ăc uăt oăc măt ăvàăc uăt oăcâu,ăcùngă
nh ngăquвălu tăk tăh păc aăc aăcácăđ năv ă вăt oăthànhăng ăphápăc aăm tăngônăng .
a.4. Ng ăphápăv năb n : Làăchuвênăngànhăchuвênănghiênăc uăcácăh ăth ng,ăph
vàăph

ngăth că

ngăti năliênăk t v năb n,ăc uătrúcăv năb n,ăđ căđi măc aăcácăti uălo iăv năb n.

a.5. Phongăcáchăh c :ăLàăchuвênăngànhăchuвênănghiênăc uănh ngănguвênăt căl aăch năvàă
s ă d ngă cácă ph

ngă ti nă ngônă ng ă nh mă đ tă nh ngă hi uă qu ă mongă mu nă trongă nh ngă

đi uăki năgiaoăti pănh tăđ nh.


ngăphápănghiênăc u trongăngônăng ăh c:

Vi că nghiênă c uă vàă h că t pă ă cácă ngànhă khoaă h că đ uă c nă đ nă ph
Ph

ngăphápă chínhă làă conă đ

ngă nh nă th că vàă lýă gi iă cácă hi nă t

trongăm tăngànhăkhoaăh cănàoăđó.ăCóănh ngăph
h c,ănh ngăc ngăcóănh ngăph
v iăt ngăđ iăt
đâвălàăm tăs ăph
b.1.ăPh

ngă đ

ngă pháp.ă

că đ ă c pă đ nă

ngăphápăchungăchoănhi uăngahnfăkhoaă

ngăphápăriêngăchoăt ngăngànhăđ ăv năd ngăchoăphùăh pă

ngăvàăđápă ngănh ngăвêuăc u,ăm căđíchăc aăho tăđ ngănghiênăc u.ăɤauă
ngăpháp th

ngăphápămiêuăt :ăPh

ngă di nă khácă trongă c uă trúcă c aă m tă ngônă ng ă c ă th ă nàoă đó. Víă d :

nghiênăc uăs ăphátătri năc aăl chăs ăti ngăVi t,ăcácănhàăVi tăng ăh căphátăhi năra :ănhi uă
h ăt ătrongăti ngăVi tăngàвănaвălàăk tăqu ăc aăquáătrìnhăh ăt ăhóaăth căt .ăCh ngăh n ;ăt ă
ấc aẦăch ăquanăh ăs ăh u làădoădanhăt ăấc aẦă(tàiăs n)ăchuв năhóaăthành.ăT ăấr ngẦăh ă
t ă dùngă sauă nhómă đ ngă t ă ch ă ch ă s ă nóiă n ngă làă doă t ă ấ r ng Ầă đ ngă t ă ch ă ho tă đ ngă
ấnóiẦăbi năthànhầ Nghiênăc uătheoăph

ngăphápănàвăđòiăh iăph iăsoăsánh,ăđ iăchi uăcácă

в uăt ăngônăng ătrongătr ngătháiăhi nănaвăv iăcácăв uăt ăt
v tătíchăcònăl iă ăcácăv năb năc ,ă ăcácăph
b.3.ăPh

ngă ngătrongăl chăs ăquaăcácă

ngăng ,ăho căcácăthànhăng ,ăt căng ầ

ngăphápăđ iăchi u,ăsoăsánh : Nhi măv ăch ăв uălàăphátăhi năraăs ăgi ngănhauăvàă

khácănhauătrongăc uătrúcăc aăhaiăhaвăm tăvàiăngônăng ănàoăđó.ăɤ ăsoăsánh,ăđ iăchi uăbaoă
g măcácăв uăt ăc ăth ăvàăc ăcácăb ăph nătoànăv năc aăc uătrúcăngônăng . Víăd :ăɤoăsánh,ă
đ iă chi uă âmă ti ngă Vi tă v iăcác ngônă ng ă châuă Ểu,ă taă th вă trongă c ă haiă lo iă hìnhă ngônă
ng ,ăâmă ti tăđ uălàăđ năv ă ng ăâmădoăcácăâmăv ă t oăthành,ănh ngăâmăti tăti ngăVi tăcóă
ranhăgi iărõăr t,ăcóăc uătrúcăch tăch ,ăluônămangăthanhăđi uăvàăth

ngătrùngăv iăhìnhăv ă

(đ năv ănh ănh tăcóăýăngh a).
b.4.ăPh

c,ă (2)ă бétă theoă chi uă th ngă đ ng,ă (3)ă theoă

căl nă(cao)ăho cănh (th p).

- Nôngă(vàăsâu) :ăgi ngăấ cao Ầăvàăấ th p Ầă ăhaiănétăngh aăđ u,ăkhácă ănétăngh aă(3) : theo
h

ngă t ă trênă бu ngă d

i,ă cònă nétă ngh a (4)ă thìă cóă kíchă th

că l nă làă ấsâuẦ,ă nh ă làă

ấnôngẦ.
b.5.ăPh
l

ngăphápăth ngăkêăậ s ăl

ng :ăH

ngăđ năvi căбácăđ nhăcácăđ cătínhăv ăm t

ngăc aăcácăв uăt ăngônăng .ăVíăd :ăđ ăl păđ

căcácăt ăđi năt năs ăc năcóăs ăth ngăkêă

t năs ăбu tăhi năc a cácăt ătrongăcácăl iănóiăvàăcácăv năb năkhácănhau,ăбácăđ nhăđ

căt nă


đ

iăc ngăkhôngăth ăt năt iăvàăphátătri năđ

c.ăThi uăngônăng ,ăбưăh iăloàiăng

iăkhôngăth ăhìnhăthànhăt ăch căбưăh iă
c.ăChoă

nên :ăngônăng ăđóngăvaiătròăvôăcùngăquanătr ngătrongăcu căs ngăбưăh i.ăLê-ninăđưăch ăraă
b nă ch tă бưă h iă c aă ngônă ng ă ấNgônă ng ă làă ph
loàiăng

ngăti nă giaoă ti pă quană tr ngă nh tă c aă

iẦ.ăVìăth , ngônăng ăh căchi măm tăv ătríăб ngăđáng trongănhàătr

h căđ n c păđ iăh c.ăTrongătr

ngăt ăc păti uă

ngăh căc aătaăhi nănaвăki năth căv ăngônăng ăh căđ

d вăquaămônăti ngăVi t ậ mônăh căv ăti ngăm ăđ ă- vàăsauăđóă ămônăh căngo iăng .
3.2.ăMônăh căti ngăVi tătrongănhƠătr

ngăh

ngăvƠoănh ngăm cătiêuăsau :


ngăti năh căt păvàăl nhă

ngăvàănhânăcáchăđ oăđ c.

c)ăNgônăng ălàăcôngăc ăc aăt ăduв.ăNóăg năbóăm tăthi tăv iăquáătrìnhănh năth căvàăt ăduвă
c aăconăng

i.ăngônăng ăvàăt ăduвăcùngăhìnhăthànhăvàăsongăsongăphátătri n.ăvìăth ănângă

caoăn ngăl căngônăng ămônăti ngăVi tăc ngăđ ngăth iărènăluв năvàănângăcaoăn ngăl căt ă
duy. Khôngănh ngăth , ngônăng ăcònălàăв uăt ăth ănh tăc aăv năh c. Choănênăvi căd вăvàă
h căti ngăVi tăcóăquanăh ăm tăthi tăv iăv năh căv i n ngăl căth măm c aăh căsinh. Qua
mônăti ngăVi tăvàăv năh căh căsinhăđ

cănângăcaoătrìnhăđ ăth măm .

-------------------------------------Ch

ngă2. B NăCH T,ăCH CăN NG, NGU NăG CăC AăNGỌNăNG

1.ăB năch tăxưăh iăc aăngônăng
Ngônăng ăg năbóăv iăđ iăs ngăconăng
đ ngăvàăt ăduв c aăcon ng

i,ăđ ngăth iăphátătri năsongăsongăv iăho tă

i. V вăngônăng ălàăgì ?ăNgônăng ălàăhi năt

ngăt ănhiênăhaвă

iăhaвăбưăh iăloàiăng

i,ăkhông


ph ăthu căvàoăýămu năch ăquanăc aăconăng

iănh :ăm a,ăn ng,ăgió,ăbưo,ăs ăchuв năđ ngă

c aăcácăhànhătinhăầ
+ Hi năt

ngăбưăh iălàăcácăhi năt

ngămàăs ăt năt i,ăn вăsinh,ăphátătri năhaвătiêuăh вăl i

ph ăthu căvàoăs ăt năt iăc aăconăng
ng

i,ăph ăthu căvàoănhuăc u,ăýămu năch ăquanăc aăconă

i,ăph ăthu căvàoăchínhăбưăh iăloàiăng

giaăđình,ăvi căd вăh cătrongănhàătr

i.ăVíăd :ăvi căc

ng,ăhi năt

iăбinăvàăt ăch căcu căs ngă


ng ăkhôngăph iălàăm tăhi năt

ngăt ănhiên.ăNóăc ngăkhôngăph iălàăm tăhi năt

ngăsinhă

v tăb iănóăkhôngămangătínhăb măsinhăhaвădiătruв n. Ngônăng ălàăk tăqu ăc aăs ăh căh i,ă
b tăch

cădoăti păбúcăv iăбưăh iăchungăquanh,ăv iănh ngăng

c ngăph iălàăhi năt

ngăcáănhân,ămàălàătàiăs n,ălàăph

nhânămu năgiaoăti păđ

căv iăng

iăбungăquanh. Ngônăng ă

ngăti năchungăc aăбưăh i.ăM iăcáă

iăkhác,ăv iăбưăh iăthìăph iătuânătheoănh ngăquвă

că

chungăc aăбưăh i.
1.2.ăNgônăng ălƠăm tăhi năt


ă bu iă bană đ uă khiă v

nă thoátă thaiă t ă loàiă

đ ngăv tăb căcao,ăv iăss thaвăđ iăđi uăki năs ng:ăđiăđ ngăth ng,ăd năđ nătahвăđ iăc uăt oă
trongăc ăth ,ăcóănhuăc uăgiaoăti pătrongăsinhăho tăvàălaoăđ ngăt păth .ăNhuăc uăđóăđưălàmă
hìnhăthànhăvàăphátătri năm tăph

ngăti năđóălàăngônăng .ă

- T ăchi uăsâuăl chăs ,ăb ăr ngăc aăcu căs ngăбưăh iăhi nănaв,ăngônăng ăluônăg năbó
m tăthi tăv iăconăng

iăvàăбưăh iăloàiăng

i.ăNóăv aălàăđ cătr ngăthi tăв u,ăv aălàăcông
13


c ăkhôngăth ăthi uăđ

căc aăconăng

V вărõăràng,ăngônăng ălàăm tăhi năt

i,ăc aăбưăh iăloàiăng

i.



ngăti năchungăc aăбưăh i.

- Ngônă ng ă khôngă mangă tínhă giaiă c p.ă Cácă giaiă c pă cùngă t nă t iă trongă m tă бưă h iă đ uă
dùngăchungăm tăngônăng ăvàănóăph căv ănh ănhauăchoăm iăgiaiăc p,ătuвăr ngăm iăgiaiă
c păđ uăluônăluôn cóăýăth cădùngăngônăng ăđ ăph căv ăl iăíchăc aăriêngăh .ă
2.ăCh căn ngăc aăngônăng
Khiănóiăt iăch căn ngăc aăngônăng ,ăcóăth ănêuălên m tăs ăch căn ngăchínhăsau:
2.1.ăCh căn ngăgiaoăti păc aăngônăng ăă
Chúngătaăđ u bi t r ng, trong th c ti n cu c s ng, conăng
nhu c uăđ

iăvàămuônăloàiăđ uăcóă

căbàвăt v i nhau m tăđi uăgìăđóăgi aăcácăthànhăviênătrongăc ngăđ ngănh :ă

Traoăđ iăthôngătinăm i,ăđ xu t m t nhu c u, nguy n v ng, chia x v i nhau ni m vui, n i
bu n, s h ngăthúăầăkhôngăph i ch b ngăngônăng màăb ng nhi u nh ngăph
khácă nhau. Nh ă v y, gi aă muônă loàiă (c conă ng

ngăti n

i)ă đưă cóă m t ho tă đ ng x y ra: ho t

đ ng giao ti p. V y giao ti pălàăgì ?
2.1.1.ăKháiăni măgiaoăti pă
Giao ti păchínhălàăho tăđ ngătraoăđ iăthôngătinăhaвătruв năđ t nh n th c,ăt ăt
tình c m t ng
v iăng



c t i thi u ph iăcóăhaiălo iănhânăv t :ăng

b) Hi n th căđ

i nóiă(vi t)ăvàăng

cănóiăt i: g m nh ng s v t hi năt

nh ngătâmătr ng,ătìnhăc m, c măбúcăđ

cóăth

iăngheă(đ c).

ng trong th c t kháchăquan,

căđ aăvàoăn i dung l iănói.ăHi n th căđ

cănóiă

t i t oănênăđ tài,ăch đ cu c giao ti p.
c) Hoànăc nh giao ti p: Cóăth đ

c hi u r t r ng : t hoànăc nhăбưăh iăđ năhoànă

c nh t nhiên,ăt hoànăc nhătâmălýăchungăc a c ngăđ ngăđ n b i c nh l c s ầăM tăkhác,ă
hoànăc nh giao ti păc ngăcóăth hi u m tăcáchăh păh n,ăc th h n,ăđóălàătìnhăhu ng giao
ti pă(haвăcòn g iălàăng c nh) nh : n iăch n, th iăgianăvàănh ngăđ căđi m c aăchúngầ
d)ăNgônăng đ

Bu iăh căcu iăn m
Hômă nayă Minhă đ nă l p,ă lòngă h iă h p,ă bu iă h că hômă nayă làă bu iă h că cu iă
n m…Cácăb năMinhăc ngăđãăcóăm tăđôngăđ .ăAiăc ngămu năđ năs măh năm iăngàyăm tă
chútăđ ăđ

cănóiăchuy năvuiăđùaăv iănhau.

Tr ngăbáoăgi ăvàoăl p.ăCácăemăng iăngayăng năngheăcôăgiáoăthânăm tăd nădò :
15


- T ămaiăcácăemăb tăđ uăngh ăhè.ăNhàătr

ngăs t ăch căchoăcácăemăvuiăch iătho iămái.

Côăng ngăl iăâuăy mănhìnăc ăl păr iăd uădàngănóiăti p :
- Ngh ăhèăxong,ăcácăemăs ălênăl păb n.ăSangăn m,ăcácăemăs ăh căcôăgiáoăkhác.ăCôăkhôngă
d yăcácăemăn aănh ngăcôăv nănh ăcácăem.ăCôăkhuyênăcácăemăluônăngoanăngoãnăvàăch mă
ch !,…

(Ti ngăVi tă3,ăt pă2,ăNXBGDă1987)

Víăd ătrên choăth в:

ăđâвăđangădi năraăho tăđ ngăgiaoăti păgi aăcôăgiáoăvà h că

sinh. Côăgiáoăthôngăbáo v ăhi năth căkháchăquană: ngh ăhè,ăvuiăch i,ăh căcôăkhác,.. đ ngă
th iăch aăđ ngăm tăl

ng thôngătinănh tăđ nh.ăBênăc nhăđó,ăcôăgiáoăcònăt ăbi uăhi nătìnhă

iăv iănhauă

ngăti năgiaoăti pănh tăđ nh.ăNh ng

iăr tăđaăd ng:ăcó th ăb ngăc ăch ,ăđi uăb ,ănétăm t,ăánhă

m tầăCóăth ăb ngănh ngăhìnhăv ,ănh ngătínăhi uăthu cănhi uălo iăkhácănhauă(đènăgiaoă
thông,ăpháoăhi u,ăti ngăk ng,ăti ngăchuôngầ).ăNh ngăvi căthôngătinăb ng nh ngăph
ti năđó th
ng
tinăđ

ngă

ng hi u qu khôngăcao,ănhi uăkhiăcòn b hi uăkhôngăchínhăбác,ăth măchíăhi u

căýăđ nh c a nhau. Ch cóăgiao ti p b ngăngônăng m iăgiúpăchoăvi cătraoăđ iăthôngă
c di n ra m tăcáchăthu n l iăvàăđemăl i hi u qu cao nh t. B i v в,ăcóăth nóiăr ng,

vi c giao ti p b ngăph

ngăti năngôn ng khôngăph iălàăduвănh tănh ngălàăph

quan tr ng nh t,ăcóăhi u qu cao nh t c aăбưăh iăloàiăng
Nói ngônăng ălàăph

i.

ngăti năgiaoăti păquanătr ngănh tăc aăconăng


ti năkhácăcóăph măviăho tăđ ngăh năch ăh nă(Cácăbi năgiaoăthông,ăcácătínăhi uăhàngăh i,ă
cácăm tămưăquânăs ).
- Xétăv ăm tăkh ăn ng:ăNgônăng ăgiúpăchoăconăng
th c,ăt ăt

iăgiaoăti păv iănhauăvàătraoăđ iănh nă

ng,ătìnhăc măv iăcácăs cătháiătinhăvi,ăt ănh ănh t. Cóăth ănóiă khôngă m tăn iă

dungănàoămàăngônăng ăkhôngătruв năđ tăn i.ăCácăph

ngăti năgiaoăti păkhácăcóăkh ăn ngă

h năch ăh năr tănhi u.ăChínhăkh ăn ngătoăl năđóăc aăngônăng ăgi iăthíchăph măviăs ăd ngă
r ngărưiăc aănó :ănóăđ

cădùngătrongăsinhăho tăhàngăngàв,ătrongăv năh căngh ăthu t,ătrongă

khoaăh căk thu t,ătrongăchínhătr ,ăngo iăgiao,ăquânăs ầV iăngôn ng conăng

iăcóăth ă

giaoăti păv iănhauăquaăcácăth iăđ iăcáchăбaănhauăhàngăth ăk .
- Xétătrongăm iăquanăh ăv iăcácăph

ngăti năgiaoăti păkhácăc aăconăng

cóăngônăng ăvàăgiaoăti păb ngăngônăng ămàătrongăбưăh iăloàiăng
hìnhă thànhă cácă ph


s ă t ă ch că vàă phátă tri nă c aă бưă h i.ă Thôngă quaă ho tă đ ngă giaoă ti pă conă ng

iă ch ngă

nh ngătruв năđ tănh ngăt ăt

ng,ătìnhăc măv iănhauă(t ăn iănàвăđ năn iăkhác,ăt ăth ăh ă

nàвăsangăth ăh ăkhác),ămàăcònăt păh pănhau,ăt ăch căthànhăcácăt păth ăбưăh i.ăKhôngăcóă
giaoăti păthìăkhôngăth ăcóăm tăбưăh iăcóăt ăch c nh ăngàвănaв.
Vi căhi uăbi tăv ăch căn ngăgiaoăti păc aăngônăng ăgiúpăchoăho tăđ ngăgiaoăti pă
c aăconăng

iăđ tăđ

căhi uăqu ănh ămìnhămongămu n.ăB iăb tăkìăm tăcu căgiaoăti pănào

c ngănh măđ tăt iăm tăm căđíchănh tăđ nh.ă ích đóăđ

căg iălàăđíchătácăđ ng.

íchătácă

đ ngăl iăcóăth ăchiaăthànhăbaălo iănh :ătácăđ ngăv ăm tănh năth că(t oănênăs ăbi năđ iăv ă
17


m tănh năth c),ătácăđ ngătìnhăc mă(t oănênăs ăbi năđ iăv ăm tătìnhăc m) vàătácăđ ngăv ă
hànhăđ ngă(thúcăđ вăhànhăđ ngătheoămàăng
giaoăti pănh ăth ănàoăs ăđ

Theoătri tăh căduвă v tăbi năch ng,ăt ăduвă làă m tătrongăcácăđ cătínhăc aăv tăch tă
phátătri năđ nătrìnhăđ ăt ăch căcao. KarlăMarбăchoăr ng:ă"V năđ ngăki uăt ăduвăch ălàăs ă
v năđ ngăc aăhi năth căkháchăquanăđ
ócă conă ng

cădiăchuв năvàoăvàăđ

căc iăt oă(táiăt o) trongăđ uă

iădu iăd ngă m tă s ă ph nă ánh". T ă đóă cóă th ă hi u: T ă duв làă s nă ph mă caoă

nh tăc aăv tăch tăđ

căt ăch căm tăcáchăđ căbi tăậ B ănưoăng

c căhi năth căkháchăquan d

iă- T ăduвăph năánhătíchă

iăd ngăcácăkháiăni m, s ăphánăđoán,ălýălu n .v.v...ă(T ăđi nă

Bách khoaătoànăth ăVi tăNam,ăt pă4,ă NXBăT ăđi năbáchăkhoa.ăHàăN i.ă2005); hay nh
tâmă lýă h c: t ă duвă làă m tă quáă trìnhă trongă ho tă đ ngă nh nă th c,ă ph nă ánhă nh ngă thu că
tínhăb năch t,ănh ngă m iăliênăh ăvàă quană h ăbênă trongăcóătínhăquвă lu tăc aă s ăv tăhi nă
t

ngămàătr

căđóătaăch aăbi t.


trongăho tăđ ngănh năth c,ăkhámăpháăvàăph năánhăkháchăquan,ăngaвăc ăkhi khôngăcóăs ă
ti păбúcătr căti păv iăth căt ăkháchăquan.
Nh năth căc aăconăng

iăcóăth ăđ

căti năhànhăquaăcácăho tăđ ngăgiaoăti pă(ngheă

ậ đ c)ăvàăchínhătrongăho tăđ ngă вăngônăng ăđóngăvaiătròălàăcôngăc ăduвănh t.ă
V в,ăd

iăgócăđ ăngônăng ăh c: T ăduвăđu căhìnhăthànhăthôngăquaăho tăđ ngăv tă

ch tăc aăconăng

iăvàăt ngăb

căđu căghiăl iăb ngăcácăkýăhi uăt ăđ năgi năđ năph căt p,ă

t ăđ năl ăđ năt păh p,ăt ăc ăth ăđ nătr uăt

ng.ăH ăth ngăcácăkýăhi uăđóăthôngăquaăquáă

trìnhăбưăh iăhóaăvàătr ăthànhăngônăng .ă ɤ ăraăđ iăc aăngônăng ăđánhăd uăb

căphátătri nă

nh вăv tă c aăt ăduвă vàăt ăduвăc ngăb tă đ uă ph ăthu căvàoăngônăng .ăNgônăng ă v iăt ă
cáchălàăh ăth ngătínăhi uăth ăhaiătr ăthànhăcôngăc ăgiaoăti păch ăв uăgi aăconăng
conăng


bi uăđ t.ăCácăk tăqu ,ăcácăs năph m c aănh năth căvàăt ăduвăc năđ
ng .ăMácăđưăt ngănh năđ nh :ăấ Hi năth cătr căti păc aăt ăt

căth ăhi năb ngăngônă

ngălàăngônăng Ầ.ăM iăquană

h nàвăgi ngă nh ă m iăquanăh ăgi aăhaiă m tă c aă m tăt ăgi в,ăkhôngăth ăcóă m tănàв màă
khôngăcóăm tăkia.
Th ă đ n,ă ngônă ng ă vàă t ă duвă làă m tăth ă th ngă nh tă nh ngă khôngă đ ngă nh t.ă ɤ
khôngăđ ngănh tăgi aăngônăng ăvàăt ăduвăth ăhi nă ănh ngăph
- Ngôn ng t n t i

ngădi năsau:

d ng v t ch t,ăcònăt ăduвăthu c tinh th n.

- Ngônăng mangătínhădânăt căcònăt ăduвăcóătínhănhânălo i.
- Nh ngăđ năv t ăduвăc ngăkhôngăđ ng nh t v iăcácăđ năv c aăngônăng .
19


Tómăl i,ăngônăng vàăt ăduвăth ng nh tănh ngăkhôngăđ ng nh t. Ch căn ngăc a
ngônăng đ i v iăt ăduвălàăth hi năt ăt
t

ngăvàătr c ti păthamăgiaăvàoăvi căhìnhăthànhăt

ng.ăNguвênălýăngônăng vàăt ăduвăkhôngăđ ng nh t bi u hi nărõănh t

v iăd вăt ăduв.ăNgônăng ăphongăphúăs ălàmăchoăt ăduвăphátătri n,ăng

căl iăt ăduвăphátă

tri năs ăgiúpăngônăng ăngàвăcàngăphongăphúăh n.
Ch că n ngă giaoă ti pă vàă ch că n ngă t ă duвă đ
nh tă c aă ngônă ng .ă Haiă ch că n ngă nàвă đ

că coiă làă haiă ch că n ngă quană tr ngă

că th ă hi nă khôngă táchă r iă nhauă màă baoă gi ă

c ngăg năch tăch ăv iănhau.ă
Ngoàiăra,ănóiăđ năngônăng ăc aăconăng

i,ăng

iătaăcònăth

ngănóiăđ năm tăch că

n ng n a,ăkhôngăkémăph năquanătr ngăvàăph ăbi năc aănóălàăch căn ngălàmăch tăli uăvàă
ph

ngăti năc aăngh ăthu tăv năch

ng.

2.3.ăHo tăđ ngăngônăng ă
a) Ho tăđ ngăngôn ng ălàăho tăđ ngăs ăd ngăngônăng ăđ ăgiaoăti păvàăt ăduв.


th ,ă trongă nh ngă ph mă viă nh tă đ nhă c aă cu că s ngă бưă h i. Víă d ,ă d ngă vi tă s ă d ngă tínă
hi uăch ăvi tă(thaвăth ăngônăng ăâmăthanh)ăđ

căs ăd ngăc ătrongăph măviăsinhăho tăhàngă

ngàв,ăc ătrongăcácăl nhăv cănh ăkhoaăh c,ăngh ăthu t,ăhànhăchính,ăbáoăchí,ầăD ngănói
dùngăngônăng ăâmăthanhăcóăs ăph iăh p v iăc ăch ,ăđi uăb ăvàăth
di năv iăng

ngăđ ăgiaoăti pătr că

iănghe.

b) Ho tă đ ngă ngônă ng ă đ

că ti nă hànhă b ngă cácă nguвênă v tă li uă cóă s n:ă cácă âmă thanhă

ho căcácăh ăth ngăch ăvi tăthaвăth ăcácăâmăthanhănh ăt ,ăc măt ăc ăđ nh,ăcácăquвăt căk tă
h păchúng.ăHo tăđ ng,ăngônăng t oănênănh ngăs năph m nh : cácăng ,ăcácăc măt ,ăcácă
câuăậ l iănói,ăcácăv năb nầăM iăs năph mănh ăv вăđ

căt oăraătrongăcác hoànăc nhăgiaoă

ti pă nh tă đ nh, trênă c ă s ă c aă nh ngă nguвênă v tă li uă cóă s nă vàă nh ngă quвă t că k tă h pă
chúng.ă Víă d ,ă câuă đ

că t oă raă nh ă t ă vàă quвă t că k tă h pă t .ă H năn a,ă trongă ho tă đ ngă

ngônă ng ,ă đóă v aă làă cácă s nă ph m,ă l iă v aă làă cácă ph

ngăti năkhácănhauăc aăh ăth ngăngônăng .ăCóăs ăbi năđ iă ă

m tăng ăâm :ăcácăbi năth ăcáănhână(gi ngănóiăkhácănhauăc aăt ngăng
ph

ngă(gi ngăđ aăph

vàăchuв năhóaă ăph

i),ăcácăbi năth ăđ aă

ng),ăcácăbi năth ăk tăh p (бemăm că3ăph nă2).ăCóănh ngăbi năđ iă
ngădi năhìnhăth căt ăch căvàăk tăh păcácăв uăt ăngônăng ăs năcó,
21


c ngănh ă ăcácăs năph măt oăra :ăs ăcóăm tăhaвăv ngăm tăc aăcácăthànhăt ,ătr tăt ăs păб pă
c aăcácăthànhăt ,ăs ăđanăбenăl nănhauăc aăcácăthànhăt ,ầăVíăd ,ătrongăho tăđ ng,ăt ăcóă
th ăbi năâmă(nàoăậ nao : Nh ăaiătátăn

căbênăđ

ngăhômănao ậ caădao),ăcóăth ăđ iăv ătríă

c uăt oă(áoăqu năậ qu năáo,ăgi ăgìnăậ gìnăgi ),ăcóăth ăđanăбenăthànhăt ăv iăcácăt ăkhácă
(Bi tăbaoăb

măl ăongăl i ậ Truв năKi u),ầăCâuăcóăth ăđ вăđ ăhaвăt măth iăv ngăm tă

thànhăph n,ăcóăth ăs păб păcácăthànhăph nătheoăm tăs ăcáchăkhácănhau.

3.ăNgu năg c,ăs ăphátătri năc aăngônăng ăvƠăs ăhìnhăthƠnhăngônăng ădơnăt c
3.1.ăNgu năg c
3.1.1. Khôngăph iăch ăcóăchúngătaăhômănaвăm iăt ăh i:ăngônăng ăc aăconăng

iăraăđ iăt ă

đâu?ă nh ă ai?ă nh ă cáiă gì?...ă Vi că đ tă nh ngă v nă đ ă đ iă lo iă nh ă th ă vàă l iă gi iă đápă choă
chúng,ăth căraăđưăcóăkhôngăítăvàăcóăt ălâu,ăth măchíăt ăбaăб a.
Khiă đ că tinăvàoă s că m nhă sángă t oă v nă n ngă n iăTh
baoă gi ă cóă Th

ngă

ă c )ă thìă khôngă aiă cònă ngh ă r ngă Th

ngă
ngă

b ă đ ă v ă(vìă ch ngă
ă đưă t oă raă loàiă ng

chúngăta vàăchoătaăngônăng ăđ ătaăbi tănóiănh ăbi tăth ăv в.
Ng

iătaăc ngăđưăc ăg ngăđiătìmăngu năg căngônăng ă ătr năgian,ăn iăngônăng
22

iă



iăc ătrongăquáătrìnhăphátăsinhăgi ngănòiăl năquáătrìnhăphátăsinhăvàă

phátătri năc aăm iăcáăth .
Cácă k tă qu ă nghiênă c uă v ă tri tă h c,ă sinhă v tă h c,ă kh oă c ă h c,ă sinhă líă h că th nă
kinhăvà ngônăng ăh cầăk tălu năr ngălaoăđ ngăđưălàmăphátăsinh,ăphátătri năloàiăng

iăvàă

làmăphátăsinhăngônăng ătrongăquáătrìnhăđó.
a) Hàngătri uăn mătr

căđâв,ăt ătiênăc aăchúngăv nălàăm tăloàiăv

năng

iăs ngă

trênă câвă trongă nh ngă cánhă r ngă ti nă s .ă Doă nhi uă bi nă đ ngă c aă t ă nhiên,ă nh ngă cánhă
r ngă вăb ătiêu di t.ăTh că nătrênăt ngăcâвăcaoăngàвăcàngătr ănênă khóăki m.ă Loàiăv
ng

nă

iă вăbu căph iăr iăkh iăng năcâвăcaoă(v nălàăn iătrúă n,ăsinhăs ngăt ălâuăđ i)ăбu ngă

đ tă điă langă thangă ki mă nầă Vi că tìmă ki nă th că nă vàă t ă v ă đ ă sinhă t nầă đưă bu că loàiă
v

nănàвă t p d nă đ



că r ngă vàă бaă

h n;ăđ ngăth iăb ăng căn ăh n, cácăc ăquanăc aăb ămáвăphátăâmăcóăđi uăki năphátătri nă
h n.ă M tă khác,ă cóă côngă c ă trongă taв,ă nh ngă ng

iăti nă s ă đóă ki mă đ

cănhi uăth că nă

h nă vàă chuв nă d nă t ă đ iă s ngă nă th că v tă (cây,ă qu ,ă c ,ă r ầ)ă sangă đ iă s ngă nă th t.ă
Thêmăvàoăđó,ăvi cătìmăraăvàăs ăd ngăđ

căl aăc ngăkhi năh ăchuв năt ă năs ngăsangă nă
23


chín.ăM tăh ăqu ăquanătr ngăđưădi năra,ăth că năchín,ăm măkhi năб
ph iătoănh ătr

căn a;ăl iăc mă(ph nătr

căб

ngăhàmăd

ngăhàmăkhôngăc nă

i)ăv nhăraărõăd n.



cóăngônăng .ăNh ngăchínhălaoăđ ngăcòn chu năb ăvàă“t oăc ăs ăv tăch t”ăđ ăloàiăng

iăcóă

nh ngăc ăquanăthíchăh păchoăvi căs năsinhăti ngănói.
b) C ngăchínhălaoăđ ngăđưăt oăraănhânăt ăбưăh iăđ ăngônăng ăphátăsinh.ăLaoăđ ngă
đưăliênăk tăconăng

iăthànhănh ngăb вăđàn,ănh ngăc ngăđ ngăvàăv ăsauăthànhăбưăh iăcóăt ă

ch c.ăMu năcùngăchungăs căđ ălàmăvi căgìăđó,ăng
gì,ă làmă nh ă th ă nàoầă Nh ngă đi uă “bi tă đ

iătaăc nătho ăthu năv iănhauălàăs ălàmă

c”ă v ă th ă gi iă бungă quanh,ă nh ngă kinhă

nghi mătrongălaoăđ ngăc năph iăđ

căthôngăbáoăchoănhauăt ăng

t ăth ăh ănàвăsangăth ăh ăkhácầă

năđâвăthìăconăng

v tăv ăch t.ăNg

iăkhác,ă


căph iăh păv iăcácăđ ngătác,ădángăv ăc aăc ăth :ăm tăm i,ăvai,ă

tay,ăchân (nh tălàăđôiătaв)ăđ ă“phátăbi u”ăýăngh ,ătìnhăc măc aăh .ăTho tăđ uăti ngănóiăc aă
conă ng

iăch aă khácă cácă đi uă b ă baoă nhiêu.ă ( i uă nàвă cònă đ ă l iă nh ngă tànă d ă c aă nóă

trongăm tăs ăngônăng ămàăhi nănaвătaăcònăth вăđ
ểđê,ăng

c.ăCh ngăh nătrongăngônăng ădânăt că

iătaăkhôngădùngăm tăt ăđiămàăl iădùngănhi uăt ăkhácănhau,ămiêuăt ăcácăki uăđiă

khácănhau.
24


dôăbôăhôăbôăhô

điăn ngăn ,ăph căph ch

dôădêădê

điăm tăcáchăv ngăvàng

dôăbuălaăbuăla

điănhanhăb aăđi


hi uăcóăngh aă“m tătr i”ăch ngăh n,ăthìăanhătaăđưăngh ăt i,ăđưăhìnhădungăraăm tătr iăr i,ă
khôngăc năph iăđ iăchoăt iăkhiănhìnăt năm tăn a.
Tómăl i, cóăth ănóiăr ng :ălaoăđ ng,ăt ăduвăvàăngônăng ăđưăđ ngăth iăt oăraănh ng
ti nă đ ă choă s ă hìnhă thànhă vàă phátă tri n.ă Trongă đó,ă laoă đ ngă t oă raă conă ng

iă vàă t oă raă

nh ngăti năđ ăchoăs ăhìnhăthànhăvàăphátătri năc aăt ăduвăcùngăngônăng ăc aăconăng

i.

3.2.ăS ăphátătri năc aăngônăng ăvƠăs ăhìnhăthƠnhăngônăng ădơnăt c
Ngônăng ăhìnhăthànhăcùngăv iăconăng
cùngăv iăconăng

iăvàăбưăh iăloàiăng

iăvàăбưăh iăloàiăng

i,ănênăc ngăphátătri nă

i.ăDoăđó,ăcóăth ătrìnhăbàвăm tăcáchăkháiăl

ti năl chăs ăc aăngônăng theoăcácăgiaiăđo năphátătri năc aăбưăh iăloàiăng

cădi nă

iănh ăsau :

3.2.1.ăNgônăng ăb ăl c ( ăch ăđ ăcôngăбưănguвênăth вăt năt iăcácăc ngăđ ngăбưăh iălàăth ă