CHUYÊN ĐỀ:
VIỆC LỰA CHỌN CON ĐƯỜNG CỨU NƯỚC Ở VIỆT NAM TRONG GIAI
ĐOẠN CUỐI THẾ KỶ XIX – ĐẦU THẾ KỶ XX.

A/ Đặt vấn đề.
Trong quá trình giảng dạy giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1858 –
1919, tôi thấy rằng đây là một giai đoạn lịch sử rất phong phú, có nhiều nội
dung hay và nó thể hiện rõ cả bước chuyển biến giữa cái cũ và cái mới
trong nhiều vấn đề như: việc lựa chọn con đường cứu nước mới, việc lựa
chọn giai cấp lãnh đạo mới, những hình thức và phương pháp đấu tranh
mới...Trong khuôn khổ báo cáo hội thảo lần này, tôi xin lựa chọn báo cáo
chuyên đề: Việc lựa chọn con đường cứu nước ở Việt Nam trong giai
đoạn cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, nhằm chia sẻ cho giáo viên và học
sinh bộ môn lịch sử nói chung, đặc biệt là giáo viên dạy đội tuyển và học
sinh dự thi HSG quốc gia môn lịch sử nói riêng những vấn đề cơ bản về nội
dung lịch sử quan trọng này.
Mục đích của tôi khi lựa chọn vấn đề này để giảng dạy cho học sinh là:
- Trước tiên là giúp các em hệ thống lại kiến thức về giai đoạn lịch
sử cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX với những nội dung sau:
+ Hoàn cảnh Việt Nam trước nguy cơ xâm lược của thực dân Pháp.
+ Quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp và cuộc kháng
chiến của nhân dân ta.
+ Các phong trào đấu tranh cứu nước cuối thế kỉ XIX theo hệ tư
tưởng phong kiến như phong trào Cần Vương hay cuộc khởi nghĩa nông
dân Yên Thế...
+ Phong trào đấu tranh yêu nước đầu thế kỉ XX với những hoạt động
tiêu biểu của Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh...
+ Những hoạt động cứu nước đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc.
- Thứ hai, qua chuyên đề tôi muốn học sinh nhận thức được về tinh
thần yêu nước, đấu tranh bất khuất, không ngại hi sinh gian khổ của nhân
1

2


lên ngôi hoàng đế với niên hiệu Gia Long (1802). Sau Nguyễn Ánh, các vua
kế tiếp (Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) ra sức xây dựng và tăng cường chế
độ quân chủ chuyên chế nhằm duy trì quyền thống trị lâu dài của dòng họ.
Mọi quyền hành đều tập trung vào tay vua, các quan lại chỉ thừa hành lệnh
vua. Nhà nước mang nặng tính bảo thủ, lo ngại đổi mới, đã gạt bỏ nhiều đề
nghị cải cách duy tân của một số quan lại, sĩ phu yêu nước tiến bộ.
Các vua triều Nguyễn khi lên cầm quyền đều có ý thức nắm các hoạt động
văn hoá để tuyên truyền tư tưởng Nho giáo, trên cơ sở đó củng cố trật tự
phong kiến, bảo vệ chính quyền chuyên chế.
Về kinh tế, nông nghiệp ngày càng bi đát. Ruộng đất phần lớn tập
trung trong tay quan lại, địa chủ. Nông dân chỉ được phần đất nhỏ và xấu,
năng suất thấp, đời sống do đó rất cực khổ. Đó còn chưa kể đến tô cao thuế
nặng, phu phen tạp dịch, thiên tai lũ lụt làm mất mùa...
Công, thương nghiệp cũng ngày càng bế tắc. Các công trường sản
xuất, cả những thợ giỏi ở địa phương đều do triều đình nắm giữ, sử dụng.
Triều đình giữ độc quyền khai mỏ trong cả nước, khai thác theo lối thủ
công nên năng suất thấp. Đối với một số mỏ cho Hoa kiều hoặc người Việt
khai thác thì đánh thuế rất nặng, lại còn độc quyền thu mua các kim loại
khai thác được theo giá ấn định.
Các ngành nghề thủ công truyền thống trong nhân dân không có điều
kiện phát triển. Do đời sống nhân dân đói khổ nên sức mua thấp, thị trường
trong nước hầu như tê liệt, trong khi đó ngoại thương bị ngăn cấm. Tình
hình đó làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành thương nghiệp.
Về xã hội, kể từ năm 1802 Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế, nhà
Nguyễn đã đối lập gay gắt với nhân dân. Triều đình Nguyễn thi hành nhiều
chính sách bảo thủ và phản động trên tất cả các mặt, làm cho mâu thuẫn xã
hội thêm gay gắt, dẫn đến bùng nổ quyết liệt các cuộc đấu tranh của nông

và Vĩnh Long. Trước tình hình đó, cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân
dân ta vẫn diễn ra mạnh mẽ tiêu biểu như nghĩa quân của Nguyễn Trung
Trực đốt cháy tàu Pháp trên sông Nhật Tảo, nghĩa quân của Trương Định ở
Gò Công...Trong lúc cuộc kháng chiến của nhân dân miền Nam đang phát
4


triển thì triều đình Nguyễn đã kí Hiệp ước Nhâm Tuất (5/6/1862) cắt 3 tỉnh
miền Đông và đảo Côn Lôn cho Pháp, cùng nhiều điều khoản khác.
Sau Hiệp ước 1862, thực dân Pháp thực hiện âm mưu chiếm nốt 3
tỉnh miền Tây Nam Kì. Sáng ngày 20/6/1867, thực dân Pháp kéo tới dàn
trận trước thành Vĩnh Long, đưa thư đòi nộp thành. Đại diện của triều đình
là Phan Thanh Giản đã nộp thành cho chúng và yêu cầu quan ở hai tỉnh An
Giang và Hà Tiên cũng phải làm theo. Như vậy, chỉ trong vòng 5 ngày (từ
20 đến 24/6/1867), thực dân Pháp đã chiếm gọn 3 tỉnh miền Tây mà không
mất một viên đạn nào. Nhưng ngay sau đó chúng phải đối mặt với cuộc
kháng chiến mạnh mẽ của nhân dân 3 tỉnh miền Tây, tiêu biểu như nghĩa
quân của Nguyễn Trung Trực hoạt động mạnh ở Hà Tiên, Rạch Giá, Phú
Quốc; nghĩa quân của Nguyễn Hữu Huân hoạt động mạnh ở Mỹ
Tho...Phong trào chống Pháp của nhân dân miền Nam dấy lên từ miền
Đông sau đó lan qua miền Tây khiến cho kẻ thù khiếp sợ. Cuối cùng, do
triều đình cố tình bỏ rơi, tìm cách ngăn cản, thậm chí tiếp tay cho Pháp đàn
áp phong trào nên các cuộc khởi nghĩa lần lượt thất bại. Nhưng phong trào
chỉ tạm lắng xuống chờ đến khi có thời cơ thuận lợ sẽ bùng nổ trở lại.
2. Chống Pháp mở rộng đánh chiếm Bắc Kì và Trung Kì (1873 – 1884).
Âm mưu đánh chiếm Bắc Kì đã được thực dân Pháp lên kế hoạch từ
lâu. Tháng 10/1873, chớp thời cơ triều đình Nguyễn yêu cầu Pháp “giải
quyết vụ Đuypuy”, Gacniê đã đem quân đánh chiếm Bắc Kì lần thứ nhất.
Mờ sáng ngày 20/11/1873, Gacniê hạ lệnh tấn công thành Hà Nội. Tổng
đốc Nguyễn Tri Phương đã bị trọng thương trong khi chỉ huy chiến đấu.

đánh thành. Cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt nhưng do hoả lực của giặc mạnh
nên ta đã không chặn được bước tiến của chúng. Tổng đốc Hoàng Diệu đã
dùng khăn lụa tuẫn tiết trong vườn Võ Miếu, nêu cao tinh thần yêu nước
bất khuất, một lòng sống chết với thành. Sau khi chiếm xong thành Hà Nội
(lần 2), quân Pháp lại mở rộng đánh chiếm các tỉnh thành vùng đồng bằng
sông Hồng. Những hành động của Rivie làm nhân dân ta vô cùng căm giận.
Nhân dân ta ở Hà Nội đã xiết chặt vòng vây. Ngày 19/5/1883, tại Cầu Giấy,
quân Pháp đã bị quân dân ta phục kích lần thứ 2, chủ tướng Rivie bị chết
6


tại trận, số còn lại tháo chạy về thành. Chiến thắng Cầu Giấy (lần 2) đã làm
nô nức nhân dân ta, quân Pháp hoang mang lo sợ, triều đình Nguyễn lại
một lần nữa nuôi ảo tưởng lợi dụng chiến thắng của nhân dân để đàm phán
với giặc.
Tuy nhiên, tình hình của Pháp lúc này đã khác trước. Chúng không
có ý định thương lượng với triều đình Nguyễn mà muốn lợi dụng luôn cái
chết của Rivie để làm cái cớ cho cuộc tấn công quân sự mới. Đúng lúc đó,
vua Tự Đức qua đời, triều đình Nguyễn rơi vào cảnh chia rẽ lục đục trong
vấn đề tôn vương vì vua Tự Đức không có con nối dõi.
Chớp thời cơ, thực dân Pháp quyết định đánh thẳng vào Huế buộc
triều đình phải đầu hàng. Sáng 18/8/1883, quân Pháp tấn công cửa biển
Thuận An. Quân ta kháng cự quyết liệt, tới chiều ngày 20/8 quân Pháp mới
đổ bộ được lên Thuận An. Mất Thuận An, triều đình Nguyễn vội xin đình
chiến và chấp nhận kí kết Hiệp ước Hăcmăng (25/8/1883) sau đó là Hiệp
ước Patơnôt (6/6/1884), xác lập quyền đô hộ lâu dài và chủ yếu của Pháp ở
Việt Nam. Đến đây, nhà nước phong kiến Nguyễn đã đầu hàng hoàn toàn
trước sự xâm lược của thực dân Pháp. Nhưng phong trào đấu tranh của
nhân dân ta vẫn tiếp tục phát triển trong các giai đoạn tiếp theo.
3. Nhận xét.

Thuyết buộc phải ra tay hành động trước.
Đêm 4 rạng ngày 5/7/1885, Tôn Thất Thuyết bất ngờ cho quân đánh
úp toà Khâm sứ và đồn Mang Cá. Quân Pháp lúc đầu hoảng hốt đối phó,
nhưng sau đó chủng củng cố lại lực lượng và tổ chức phản công ngay trong
sáng 5/7. Tôn Thất Thuyết đã đưa vua Hàm Nghi cùng đoàn tuỳ tùng chạy
lên sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị).
Tại sơn phòng Tân Sở, ngày 13/7/1885, Tôn Thất Thuyết nhân danh
nhà vua xuống chiếu Cần vương, kêu gọi văn thân cùng nhân dân cả nước
đứng lên giúp vua cứu nước. Chiếu Cần vương đã thổi bùng ngọn lửa yêu
nước vốn đang âm ỉ cháy trong quần chúng nhân dân và nhanh chóng biến
thành một phong trào lớn, kéo dài hơn 10 năm, tới cuối thế kỉ XIX mới bị
dập tắt.
8


2. Đặc điểm của phong trào Cần vương.
Phong trào Cần vương kéo dài 12 năm từ 1885 đến 1896, nổ ra trên
phạm vi rộng lớn từ nam Trung Bộ chạy dài tới biên giới Việt – Trung, lan
rộng tới biên giới Việt – Lào.
Trong giai đoạn đầu (1885 – 1888), phong trào nổ ra ở khắp các nơi
với nhiều cuộc khởi nghĩa như Mai Xuân Thưởng (Bình Định), Lê Trung
Đình (Quảng Ngãi), Nguyễn Duy Hiệu (Quảng Nam), Phan Đình Phùng
(Hà Tĩnh), Nguyễn Xuân Ôn (Nghệ An), Phạm Bành, Đinh Công Tráng
(Thanh Hoá), Nguyễn Thiện Thuật (Hưng Yên), Tạ Hiện (Thái
Bình)...Điểm nổi bật nhất của phong trào Cần vương trong giai đoạn này là
trong chừng mực nhất định phong trào còn đặt dưới sự chỉ huy thống nhất
của một triều đình kháng chiến, đứng đầu là vua Hàm Nghi và Tôn Thất
Thuyết. Trong thời gian đầu phong trào đã giành được một số thắng lợi
nhất định. Nhưng sau đó, do địch có sức mạnh quân sự áp đảo, dồn dập mở
nhiều cuộc tấn công vào các căn cứ kháng chiến nên phong trào bị tổn thất

“vua hiền, tôi giỏi” nữa, người ta chiến đấu chỉ vì độc lập tự do mà thôi.
Thực sự hệ tư tưởng phong kiến đã không còn có thể tập hợp được nhân
dân cả nước nữa vì nó đã trở nên quá lỗi thời và lạc hậu. Từ thế kỉ XVI, chế
độ phong kiến Việt Nam đã có biểu hiện của sự khủng hoảng suy vong,
sang đến thế kỉ XIX nó càng trở nên trầm trọng khi chính quyền Nguyễn ra
sức thực hiện những chính sách phản động. Yêu cầu đặt ra đối với xã hội
Viêt Nam lúc bấy giờ là phải xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ thay thế quan hệ
sản xuất mới tiến bộ hơn.
Như vậy, thực tế lịch sử đã chứng minh con đường cứu nước theo hệ
tư tưởng phong kiến đã không còn phù hợp với nhân dân Việt Nam. Phong
trào yêu nước Việt Nam cần phải có một luồng gió mới.
II. Cuộc khởi nghĩa tự phát cuối thế kỉ XIX – KN nông dân Yên Thế.
1. Đặc điểm của KN nông dân Yên Thế.
Khởi nghĩa nông dân Yên Thế nổ ra trước phong trào Cần vương và
kết thúc muộn hơn phong trào Cần vương, từ năm 1884 đến năm 1913.

10


Yên Thế nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Bắc Giang, là nơi tập trung dân nghèo từ
khắp các tỉnh vùng đồng bằng Bắc Kì về đây sinh sống. Khi thực dân Pháp
mở rộng chiếm đóng Bắc Kì, Yên Thế trở thành đối tượng bình định của
chúng. Vì vậy, mục tiêu của KN nông dân Yên Thế là bảo vệ quê hương,
làng xóm, cuộc sống của chính những người dân ở đó.
Lãnh đạo và lực lượng tham gia KN chủ yếu là những người nông
dân, không có tôn chỉ mục đích rõ ràng nên phong trào mang tính tự phát.
Khởi nghĩa nông dân Yên Thế cuối cùng bị thất bại do nhiều nguyên
nhân như so sánh lực lượng chênh lệch, diễn ra ở địa bàn nhỏ hẹp huyện
Yên Thế và một số vùng núi xung quanh thuộc Bắc Giang, Bắc Ninh, Thái
Nguyên.

Sau khi dập tắt phong trào Cần vương, thực dân Pháp đã thực hiện
chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897 – 1914). Cuộc khai
thác đã tác động không nhỏ tới tình hình kinh tế, xã hội Việt Nam. Xã hội
Việt Nam phân hoá mạnh mẽ, tạo điều kiện tiền đề cho việc tiếp nhận một
khuynh hướng cứu nước mới
Đi tiên phong trong việc tiếp thu và truyền bá tư tưởng mới dân chủ
tư sản là những sĩ phu yêu nước phong kiến. Vốn là những người yêu nước
và có tri thức, họ tiếp nhận tư tưởng mới và tạo thành phong trào yêu nước
khuynh hướng chính trị mới – dân chủ tư sản. Tiêu biểu cho phong trào là
Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh. Họ nhận được sự ủng hộ của những
nhà tư sản, tầng lớp tiểu tư sản mới nảy sinh trong các đô thị, cùng toàn thể
đồng bào yêu nước.
2. Những phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản.
Phong trào yêu nước trong những năm đầu thế kỉ XX là thời kì quá
độ từ phạm trù cũ phong kiến sang phạm trù mới tư sản. Nó diễn ra phong
phú, sôi động thu hút nhiều lực lượng tham gia dưới sự lãnh đạo của các sĩ
phu yêu nước tiến bộ. Phong trào này thể hiện ở 2 xu hướng: xu hướng bạo
động do Phan Bội Châu đại diện và xu hướng cải cách do Phan Chu Trinh
đề xướng.

12


Phan Bội Châu (1867 – 1940), xuất thân trong một gia đình nhà nho
nghèo yêu nước huyện Nam Đàn – Nghệ An. Kế thừa và tiếp thu truyền
thống đấu tranh vũ trang của quê hương mình, ông đã sớm có hoài bão cứu
nước, cứu dân khỏi ách nô lệ. Ông chủ trương dùng bạo động vũ trang
đánh đuổi thực dân Pháp để khôi phục độc lập dân tộc. Ông đã tổ chức lực
lượng trong nước, tranh thủ viện trợ từ bên ngoài mà trước hết là từ Nhật.
Năm 1905, ông thành lập Duy Tân hội và chọn Cường Để, cháu đích

tiến bộ đất Quảng, một cuộc vận động duy tân đã dấy lên ở Trung Kì. Năm
1908, phong trào bị thực dân Pháp đàn áp, Phan Chu Trinh bị bắt và bị kết
án tù 3 năm ở Côn Đảo.
Năm 1911, thực dân Pháp đưa ông sang Pháp. Suốt những năm sống
ở Pari, ông vẫn theo đuổi đường lối cải cách, kêu gọi thực hiện dân quyền,
cải thiện dân sinh.
Ngoài những hoạt động của Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh còn
có hoạt động của những nhà nho yêu nước khác như Lương Văn Can với
việc thành lập Đông Kinh nghĩa thục. Đây vừa là trường học, vừa là một tổ
chức yêu nước với mục đích đổi mới phương pháp giáo dục, tuyên truyền
cổ vũ các tư tưởng mới vào sâu trong quần chúng nhân dân.
3. Nhận xét.
Những hoạt động cứu nước của 2 nhà yêu nước họ Phan là sự tiếp
nối phong trào yêu nước và cách mạng nước ta sau thất bại của phong trào
Cần vương. Đồng thời nó cũng đánh dấu sự phát triển của phong trào yêu
nước và cách mạng Việt Nam, mở đầu cho khuynh hướng dân chủ tư sản ở
nước ta.
Phong trào đã có đóng góp to lớn cho cách mạng Việt Nam:
- Thức tỉnh, cổ vũ mạnh mẽ lòng yêu nước, khơi dậy ý chí đấu tranh
giành độc lập dân tộc của nhân dân ta.
- Tạo ra một sự chuyển biến về chất trong nội dung tư tưởng cho
phong trào yêu nước, mở ra một khuynh hướng cứu nước mới:
khuynh hướng dân chủ tư sản.

14


- Làm phong phú các hình thức đấu tranh của phong trào yêu nước
Việt Nam đầu thế kỉ XX: vừa vũ trang bạo động, vừa cải cách canh
tân đất nước, đổi mới về chính trị, văn hoá xã hội sâu rộng trong

đường cứu nước mới.
1.Nguyên nhân NAQ ra đi tìm đường cứu nước.
Nguyễn Ái Quốc tên ngày nhỏ là Nguyễn Sinh Cung, sinh ngày
19/5/1890 tại làng Hoàng Trù, xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, Nghệ An.
Người sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước, có cha là cụ Nguyễn
Sinh Cung đã từng đỗ phó bảng, mẹ là bà Hoàng Thị Loan.
Người sinh ra trong cảnh nước mất nhà tan, nhân dân rên xiết lầm
than dưới gót giày xâm lược của thực dân Pháp. Dưới ách thống trị của
thực dân Pháp, nhân dân Việt Nam không chỉ bị bóc lột về kinh tế, mà còn
phải chịu nỗi nhục mất nước. Độc lập tự do là khát vọng của cả dân tộc
Việt Nam. Hoàn cảnh đó đặt ra cho mọi người Việt Nam yêu nước nhiệm
vụ phải đấu tranh giải phóng dân tộc. Nguyễn Ái Quốc từ sớm đã kế thừa
và tiếp thu ý chí đó nên sẵn sàng tham gia đấu tranh giải phóng dân tộc.
Trong khi đó, những phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX – đầu thế
kỉ XX đã lần lượt bị thất bại. NAQ rất khâm phục tinh thần yêu nước của
những vị lãnh đạo cách mạng tiền bối và đương thời nhưng không tán
thành con đường của họ. Vì vậy, NAQ quyết định ra đi tìm một con đường
cứu nước mới.
Do được tiếp xúc với nền văn minh của Pháp từ rất sớm nên Nguyễn
Ái Quốc đã quyết định sang phương Tây để tìm hiểu xem nước Pháp và các
nước khác làm thế nào, rồi trở về giúp đồng bào, giải phóng dân tộc.
Trên cơ sở đó, ngày 5/6/1911, Nguyễn Ái Quốc đã ra đi tìm đường
cứu nước.
2. Những hoạt động đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc (1911 – 1920).
Ngày 5/6/1911, Nguyễn Ái Quốc ra đi tìm đường cứu nước tại bến
cảng Nhà Rồng trên con tàu buôn Latusơ Tơrêvin của Pháp. Từ năm 1911
đến năm 1917, NAQ đã đi qua nhiều nước ở châu Á, châu Âu, châu Phi và
châu Mĩ và làm nhiều nghề khác nhau để sinh sống. Qua quá trình thực
16


17


động lên làm chủ chính quyền và tự quyết định vận mệnh của mình. Đó
chính là điều phù hợp với hoàn cảnh lịch sử Việt Nam và được lịch sử Việt
Nam lựa chọn.
C/ Kết luận.
Thực tiễn phong trào cứu nước giải phóng dân tộc ở Việt Nam trong
giai đoạn cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX diễn ra hết sức phong phú, sôi
nổi. Qua đó ta nhận thấy rất rõ một quá trình đấu tranh không những chống
lại kẻ thù của dân tộc mà còn là quá trình đấu tranh để tìm ra được một con
đường cứu nước đúng đắn, phù hợp với lịch sử dân tộc. Quá trình đó diễn
ra gay go, phức tạp, kéo dài nhưng cuối cùng cũng thành công. Đó cũng là
đóng góp và công lao đầu tiên, lớn nhất của NAQ đối với phong trào cách
mạng Việt Nam.

18