Header Page 1 of 126.

LỜI CẢM ƠN
Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn thầy hướng dẫn – PGS.TS Đoàn Lê
Giang. Những ý kiến, cũng như sự chỉ bảo tận tình của thầy thật sự dẫn đường cho
tôi trong quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn.
Xin được thể hiện lòng biết ơn của tôi đến quý Thầy, Cô đã giảng dạy chúng
tôi trng suốt khóa học. Thầy, Cô đã không ngại những khó khăn, tận tâm, tận tình
giảng dạy cho lớp chúng tôi, lớp Cao học chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy
học bộ môn Ngữ văn.
Xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô của trường Đại học Trà Vinh; quí đồng
nghiệp là giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở các trường đã tận tình giúp đỡ tôi
trong thời gian qua.
Xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người thân đã luôn luôn hết lòng
ủng hộ, động viên giúp tôi thêm nghị lực để vượt qua và hoàn thành luận văn này.
Chúng tôi mong nhận được sự chỉ bảo của quí thầy cô, sự đóng góp chân thành
của quí đồng nghiệp và bạn bè để luận văn hoàn thiện hơn.
Tác giả luận văn
Trần Thị Thanh Thảo

-iiFooter Page 1 of 126.


Header Page 2 of 126.

TÓM TẮT
Đề tài Dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn
phổ thông theo thi pháp thể loại được thực hiện nghiên cứu từ tháng 2/2015 đến tháng
10/205 gắn với hoạt động dạy học thực tế ở một số đơn vị trường trên địa bàn huyện
Châu Thành (Trà Vinh). Đề tài nhằm đáp ứng một số mục tiêu sau:
-Xây dựng được cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của vấn đề dạy học tác phẩm

Phần thứ nhất, khái quát những đặc điểm thi pháp của thể loại truyện thơ (ngữ
liệu phân tích là hai tác phẩm đang thực hiện dạy song song trong chương trình Ngữ
văn 9 là truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều)
Phần thứ hai, từ những đặc điểm chung của thi pháp truyện thơ, luận văn nghiên
cứu để hình thành nên một hệ thống lí luận có tính định hướng cho hoạt động dạy học đoạn
trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (truyện Lục Vân Tiên). Hệ thống lí luận này
hướng đến các đặc điểm: phương thức tự sự (cách kể, ngôn ngữ kể, hình thức kể), hành
động nhân vật (chủ yếu là nhân vật Lục Vân Tiên), ngôn ngữ đối thoại (giữa các nhân vật
Lục Vân Tiên và bọn cướp, Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga) và hình thức diễn xướng
(nghiên cứu về đặc điểm nói thơ, ngâm thơ Vân Tiên, cách thức tổ chức dạy học)
Phần thứ ba, thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng, đánh giá khả năng vận
dụng, mức độ phù hợp của hệ thống lí luận vào thực tiễn dạy học.
Chương 3: Dạy học Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc theo thi pháp thể loại
Trên cơ sở giới thuyết những đặc điểm thi pháp của thể loại văn tế, luận văn
vận dụng để xây dựng một hệ thống lí luận mang tính định hướng cho hoạt động dạy
học đơn vị kiến thức cụ thể là tác phẩm Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Trong đó, nhấn
mạnh đến một số đặc điểm thi pháp của văn tế gồm: tính chức năng của thể loại (thể
hiện ở hoàn cảnh sáng tác và đối tượng của bài văn tế), thế giới nhân vật, không gian
nghệ thuật, các phương tiện nghệ thuật (về hình thức, về ngôn ngữ và giọng điệu).
Đồng thời tiến hành hoạt động thực nghiệm sự phạm để có cơ sở đánh giá mức độ
phù hợp, khả năng vận dụng vào thực tiễn dạy học.
Kết luận
Dạy học Lục Vân Tiên theo thi pháp truyện thơ, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc
theo thi pháp văn tế là phương thức tối ưu giúp người học dần khám phá các tầng giá
trị của tác phẩm bằng chính vẻ đẹp nội tại của từng sáng tác nghệ thuật. Tuy nhiên,
nếu cực đoan hóa xu hướng dạy học này có thể dẫn đến sự đánh giá không đúng đắn
về bản chất sáng tạo văn chương và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ. Vì vậy, dạy
học tác phẩm theo thi pháp thể loại nên được tiến hành một cách đồng bộ với sự tương
tác với các yếu tố nằm bên ngoài tác phẩm.


trình Ngữ văn phổ thông ....................................................................................15
1.1.2.1. Dạy học tác phẩm VHTĐ theo thi pháp thể loại là thực hiện đúng
tinh thần đổi mới của chương trình giáo dục phổ thông khi tiếp cận văn bản
văn học ...........................................................................................................15

-vFooter Page 4 of 126.


Header Page 5 of 126.

1.1.2.2 Dạy học theo thi pháp thể loại là phương thức tổ chức hoạt động đọchiểu tác phẩm VHTĐ đạt hiệu quả cao nhất ..................................................19
1.1.3 Vấn đề dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ
văn phổ thông theo thi pháp thể loại ..................................................................22
1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài ................................................................................25
1.2.1 Những “khoảng cách” gây khó khăn trong hoạt động dạy học tác phẩm của
Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện nay .............25
1.2.1.1 Khoảng cách về không gian, thời gian ...............................................25
1.2.1.2 Khoảng cách về văn hóa ....................................................................30
1.2.2 Thực trạng dạy và học các tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu ở một số
trường phổ thông hiện nay .................................................................................33
CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TRUYỆN THƠ LỤC VÂN TIÊN THEO THI PHÁP
THỂ LOẠI ...............................................................................................................42
2.1 Truyện Nôm –những đặc điểm thi pháp cần lưu ý trong hoạt động dạy học thể
loại này ..................................................................................................................42
2.2 Định hướng dạy học đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (truyện
thơ Lục Vân Tiên) từ góc nhìn của thi pháp thể loại ............................................48
2.2.1 Phương thức tự sự .....................................................................................49
2.2.2 Hành động nhân vật ..................................................................................55
2.2.3 Ngôn ngữ đối thoại ...................................................................................58
2.2.4 Hình thức diễn xướng ...............................................................................62

3.2.2.2 Dân đen mắc nạn ................................................................................87
3.2.3 Không gian nghệ thuật ..............................................................................90
3.2.3.1 Một trận nghĩa đánh Tây ....................................................................91
3.2.3.2 Một góc trời phương Nam .................................................................93
3.2.4 Giọng điệu nghệ thuật ...............................................................................95
3.2.4.1 Giọng trữ tình .....................................................................................95
3.2.4.2 Giọng anh hùng ca .............................................................................98
3.2.5 Các phương tiện nghệ thuật khác ..........................................................100
3.2.5.1 Thể văn, bố cục, nhịp, vần ...............................................................100
3.2.5.2 Ngôn ngữ nghệ thuật ........................................................................103
3.3 Thực nghiệm sư phạm ...................................................................................109
3.3.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm .................................................................109
3.3.2 Mục đích thực nghiệm ............................................................................109
3.3.3 Tổ chức thực nghiệm ..............................................................................110
3.3.3.1 Chọn đối tượng thực nghiệm ...........................................................110

-viiFooter Page 6 of 126.


Header Page 7 of 126.

3.3.3.2. Địa điểm, thời gian thực nghiệm: ...................................................110
3.3.3.3 Phương pháp thực nghiệm ...............................................................110
3.3.3.4 Quy trình thực hiện ..........................................................................111
3.3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm ...............................................................111
3.3.5 Một số đề xuất và kiến nghị ....................................................................113
3.3.5.1 Về góc độ lí luận ..............................................................................113
3.3.5.2 Về phương thức tổ chức các hoạt động dạy học ..............................114
KẾT LUẬN ............................................................................................................116
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................118

giáo viên

HS:

học sinh

SGK:

sách giáo khoa

Nxb:

nhà xuất bản

tr.:

trang

-ixFooter Page 8 of 126.


Header Page 9 of 126.

DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng
Bảng 1.1
Bảng 1.2
Bảng 1.3
Bảng 3.1


Do chưa phân biệt đầy đủ đặc trưng thi pháp của thể loại nên việc
cắt nghĩa tác phẩm văn chương ở nhà trường đã có những hạn chế kéo
dài nhiều năm chưa được khắc phục. Truyện cổ tích bị biến thành một
truyện ngắn hiện đại, ca dao chuyển thành một văn bản thơ ngày nay. Tác
phẩm văn chương trung đại và hiện đại đồng nhất về thi pháp... Đó là kiểu
giải thích dung tục về sáng tạo nghệ thuật... [31;47].
Từ lời đánh giá trên, rõ ràng ngay cả một số giáo viên còn “mơ hồ” khi nhận
diện đặc trưng thể loại thì tránh sao học sinh thường chẳng thích thú gì khi tiếp cận
với một số văn bản VHTĐ mà giá trị của tác phẩm vốn bật lên từ đặc điểm loại thể.
Các tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông của tác
gia Nguyễn Đình Chiểu bao gồm các thể loại như truyện thơ Nôm, văn tế, thơ Đường
luật cũng không ngoại lệ. Giáo viên thì lúng túng trong quá trình khai thác, thông
thường hay hướng học sinh vào tìm hiểu các khía cạnh nổi bật về nội dung, tư tưởng;
các thành tựu nghệ thuật tiêu biểu của tác phẩm. Thật ra, khai thác các khía cạnh về
nghệ thuật là cũng đã “chạm” một phần vào đặc điểm của thể loại. Nhưng tiếc thay
sự khai thác này bao giờ cũng dừng lại ở mức nêu ra, phân tích hoặc khái quát chung

-1Footer Page 10 of 126.


Header Page 11 of 126.

chung về các đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm. Mặt khác, giáo viên lại không có
nhiều nguồn tài liệu hỗ trợ. Dù các công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm rất
phong phú, đa dạng nhưng thường đánh giá khái quát về toàn bộ giá trị thơ văn của
Đồ Chiểu hoặc một thể loại nào đó chứ ít đi vào nghiên cứu cách vận dụng đặc điểm
thi pháp thể loại để dạy học các đoạn trích của truyện Lục Vân Tiên và tác phẩm Văn
tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.
Vì những lí do trên, chúng tôi đã mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài Dạy
học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ văn phổ thông

dành hẳn một phần cho truyện thơ Lục Vân Tiên. Điểm tác giả nhấn mạnh là phương
thức kể chuyện: Lục Vân Tiên một truyện “kể”, truyện “nói” nên nó được viết bằng
một lối văn “nôm na” dễ hiểu, dễ nhớ có thể truyền bá rộng rãi trong dân gian. Xuân
Diệu, với bài viết Đọc lại thơ văn Nguyễn Đình Chiểu (tháng 5-1972) đã nhận định
khá rõ nét hình tượng các nhân vật chính của truyện Lục Vân Tiên như: Lục Vân
Tiên, Kiều Nguyệt Nga, Hớn Minh... Đầy đủ các bình diện về thi pháp thì có tài liệu
của Nguyễn Phong Nam - Nguyễn Đình Chiểu từ quan điểm thi pháp học. Trong
chuyên luận này, tác giả nghiên cứu khá sâu các phương diện đề tài, kết cấu, ngôn
ngữ trong các truyện Nôm. Đối với thơ Đường luật thì có bài Mấy nhận xét về thơ
luật Đường của Nguyễn Đình Chiểu của Chu Văn Sơn ...
Tuy nhiên, đối với tác phẩm có khá nhiều công trình nghiên cứu về mặt thể
loại là Lục Vân Tiên thì các nhà nghiên cứu thường chỉ tập trung nhận định, đánh giá
về toàn bộ tác phẩm. Còn các đoạn trích được đưa vào dạy ở SGK Ngữ văn 9, SGK
Ngữ văn 11 nhiều khi chỉ được xem như là một luận cứ để làm rõ cho một bình diện
nghiên cứu nào đó về thi pháp thể loại. Trong khi thực tế dạy học ở nhà trường phổ
thông thì giáo viên và học sinh chỉ được tiếp nhận truyện thơ này với một số đoạn
trích tiêu biểu. Cũng có một số ít những bài phân tích, bình giảng, tài liệu có đề cập
đặc điểm thể loại. Có thể điểm qua các tài liệu sau đây:
Về đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga, bài phân tích của Trần
Đình Sử trong cuốn Đọc văn, học văn từ tr.144-tr.149: nhấn mạnh đến lối tự sự
thông qua cuộc gặp gỡ giữa hai nhân vật; đặc biệt tập trung phân tích sâu ngôn ngữ
đối thoại của nhân vật.Trong Bình giảng văn học 9, Vũ Dương Quỹ bình nhiều ở
hành động và ngôn ngữ đối thoại để nhấn mạnh vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách của hai
nhân vật chính Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga. Điểm chung giữa hai bài phân
tích này đều phân tích từng hành động của Lục Vân Tiên một cách đơn lẻ, rời rạc.
Chưa lưu ý đến tính chất motif trong nghệ thuật xây dựng nhân vật.

-3Footer Page 12 of 126.



người học tiếp cận tác phẩm này. Các tài liệu giáo khoa gồm: sách giáo viên Ngữ

-4Footer Page 13 of 126.


Header Page 14 of 126.

văn 11 (chuẩn và nâng cao), chuẩn kiến thức-kĩ năng Ngữ văn 11, sách thiết kế dạy
học... đều có những định hướng dạy học theo đặc trưng thể loại nhưng mức độ diễn
giải còn rất khái quát, chung chung và chưa đầy đủ.
Nhìn chung, những vấn đề đã được nghiên cứu đều là những nguồn tài liệu
phục vụ tích cực cho quá trình giảng dạy các đoạn trích và tác phẩm đã đề cập ở
trên. Song những nghiên cứu này chưa thật sự là một chỉnh thể trọn vẹn. Có tác giả
nghiên cứu sâu ở đặc điểm này có tác giả lại nhấn mạnh ở mặt khác. Đồng thời, các
nghiên cứu trên đa phần thiên về cơ sở lí thuyết chưa thấy trình bày kết quả ứng
dụng qua thực tế để khẳng định tính hiệu quả của nó trong hoạt động dạy học phần
tác giả, tác phẩm này ở chương trình Ngữ văn phổ thông.
Đề tài Dạy học tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu trong chương trình Ngữ
văn phổ thông theo thi pháp thể loại sẽ thực hiện việc tập hợp, hệ thống và nghiên
cứu bổ sung để hình thành nên một cơ sở lí luận hoàn chỉnh có ý nghĩa định hướng
để người dạy, người học khai thác có hiệu quả hơn các đoạn trích của truyện Lục
Vân Tiên và tác phẩm Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Đồng thời kết hợp với hoạt động
khảo nghiệm từ thực tiễn dạy học để kiểm chứng, đánh giá khả năng vận dụng, sự
phù hợp với trình độ cảm thụ, tiếp nhận của học sinh (nhất là học sinh vùng sâu,
vùng xa khi điều kiện tiếp xúc với các nguồn tài liệu tham khảo còn hạn chế). Dĩ
nhiên những công trình vừa khảo định ở trên vẫn sẽ là một nguồn tư liệu tham khảo
hữu ích để chúng tôi hoàn thành luận văn này.
3. Mục tiêu nghiên cứu
-Thứ nhất vận dụng lí thuyết về thi pháp học, lí thuyết tiếp nhận để tìm hiểu
vai trò của thi pháp thể loại đối với việc tiếp nhận tác phẩm VHTĐ nói chung; vai trò

5. Phương pháp nghiên cứu
-Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết gồm: nghiên cứu về thi pháp học và
thi pháp thể loại; lí thuyết về tiếp nhận văn học từ đó tổng hợp, phân tích để xây dựng
cơ sở lí luận đúng đắn khi triển khai nghiên cứu.
-Phương pháp phân tích, tổng hợp: đọc những công trình nghiên cứu về thơ
văn Nguyễn Đình Chiểu, nghiên cứu về các hướng dạy học đã được áp dụng để dạy

-6Footer Page 15 of 126.


Header Page 16 of 126.

học tác phẩm của NĐC... Từ đó, phân tích tổng hợp để phát hiện ra những vấn đề đã
thực hiện, chưa thực hiện, mặt đạt được và mặt còn hạn chế...
- Phương pháp điều tra khảo sát: Sử dụng phương pháp này để điều tra khả
năng cảm thụ và hứng thú của học sinh, điều tra thực trạng việc dạy và học thơ văn
NĐC trong nhà trường. Kết quả khảo sát sẽ làm căn cứ thực tiễn để bổ sung cho vấn
đề nghiên cứu .
- Phương pháp thống kê: phương pháp này được dùng để xử lý số liệu thu thập
được trong quá trình điều tra khảo sát và thực nghiệm sư phạm.
- Phương pháp so sánh đối chiếu: sử dụng trong một số vấn đề có tính chất
tương đồng, tương phản...
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Sử dụng phương pháp này trong quá
trình thiết kế bài học và dạy thực nghiệm đối chứng .
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Thứ nhất, đề tài góp một phần nhỏ vào việc khẳng định tính đúng đắn của
quan điểm tiếp cận và khai thác tác phẩm văn học bằng với chính “bản thể” của nóđó là thi pháp thể loại. Xu hướng dạy học này vốn là một vấn đề lí luận đã được
quan tâm nhiều năm qua trong hoạt động dạy và học Ngữ văn ở trường phổ thông
nhưng trong thực tế thì hiệu quả vận dụng chưa cao vì vẫn còn không ít giáo viên
“bỏ lơ” hoặc vận dụng chưa đúng cách, chưa sâu sắc, toàn diện.